ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પૃથક્પૃથક્। ન ચ વ્યવસિતું વીરા અર્જુનં શક્નુવન્તિ તે ।। 48
આ રીતે બધા કૌરવો અલગ-અલગ ચર્ચા કરતા હતા, પણ એ અર્જુન છે કે નહીં એ નક્કી કરી શક્યા નહીં.
દુર્યોધન ઉવાચેદં સૈનિકાન્રથસત્તમાન્ । અર્જુનો વાસુદેવો વા રામઃ પ્રદ્યુમ્ન એવ વા। તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સંગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ ।। 49
દુર્યોધને સૈનિકો અને શ્રેષ્ઠ રથીઓથી કહ્યું: 'અર્જુન હોય કે વસુદેવ, રામ હોય કે પ્રદ્યુમ્ન—even એમ પણ—આપણા સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહી શકે નહીં.'
અન્યો વૈ ક્લીબરૂપેણ યદ્યાગચ્છેદ્ગવાં પદમ્। શસ્ત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્પયિત્વા પાતયિષ્યામિ ભૂતલે । કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ।। 50
જો બીજો કોઈ ક્લિબના વેશમાં ગાયોની જગ્યાએ આવે, તો હું તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી એને ધરતી પર પાડી દઈશ. એમાંનો એકલો આપણાં બધાં કૌરવો સામે કેવી રીતે લડી શકે?
છન્નં તથા તં વેષેણ પાણ્ડવં પ્રેક્ષ્ય સૈનિકાઃ। અર્જુનેતિ ચ નેત્યેવ ન વ્યવસ્યન્તિ તે પુનઃ। ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પુનઃ પુનઃ ।। 51
આ રીતે પાંડવને એ વેશમાં જોઈને, સૈનિકો નક્કી કરી શક્યા નહીં કે એ અર્જુન છે કે નહીં, અને બધા કૌરવો વારંવાર ચર્ચા કરતા રહ્યા.
દૃઢેવધી મહાસત્ત્વઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ । અદ્યાગચ્છતિ ચેદ્યોદ્ધું સર્વં સંશયિતં બલમ્ ।। 52
જો આજે એ મહાન, દૃઢ નિશ્ચયવાળો અને ઇન્દ્ર જેવો પરાક્રમી યુદ્ધ કરવા આવે, તો આપણું આખું સેના શંકામાં પડી જશે.
ન ચાપ્યન્યતરં તત્ર વ્યવસ્યન્તિ ધનઞ્જયાત્ ।। 53
છતાં પણ, એ ધનંજય સિવાય બીજો છે એવું તેઓ નક્કી કરી શક્યા નહીં.
ઉત્તરં તુ પ્રધાવન્તમનુદ્રુત્ય ધનઞ્જયઃ। ગત્વા શતપદં તૂર્ણં કેશપક્ષે પરામૃશત્ ।। 54
ઉત્તર ભાગી રહ્યો હતો ત્યારે ધનંજયે ઝડપથી તેનો પીછો કર્યો અને લગભગ સો પગલા દોડ્યા પછી તેની વાળ પકડી લીધી.
મા મા ગૃહાણ ભદ્રં તે દાસોઽહં તે બૃહન્નલે। ઇતિ વાદિનમેવાશુ ધાવન્તં તરસાઽગ્રહીત્। વિરાટપુત્રં બીભત્સુર્બલવાનરિમર્દનઃ ।। 55
ઉત્તરે રડતાં કહ્યું: 'મને પકડશો નહીં, ભલામણ છે! હું તમારો દાસ છું, બૃહન્નલા!' એવુ બોલતો અને દોડતો હતો ત્યારે જ બળવાન, દુશ્મનોને હરાવનાર અર્જુને તેને જોરથી પકડી લીધો.
સોઽર્જુનેન પરામૃષ્ટઃ પર્યદેવયદાર્તવત્ । બહુલં કૃપણં ચૈવ વિત્તં પ્રાવેદયદ્બહુ ।। 56
અર્જુને પકડી લીધો ત્યારે ઉત્તર ખૂબ જ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યો અને પોતાના ધન-દોળ વિશે દુઃખપૂર્વક ઘણું બધું કહેવા લાગ્યો.
સુવર્ણમણિમુક્તાનાં યદ્યદિચ્છસિ દદ્મિ તે। હસ્તિનોશ્વાન્રથાન્ગાવઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમલઙ્કૃતાઃ ।। 57
તમે જે ઇચ્છો તે બધું—સોનાં, મોતી, મણિ, હાથી, ઘોડા, રથ, ગાય અને આભૂષણોથી સજ્જ સ્ત્રીઓ—તમને આપી દઈશ.
શાતકુમ્ભસ્ય શુદ્ધસ્ય શ્રેષ્ઠસ્ય રજતસ્ય ચ। દદામિ શતનિષ્કં તે મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ।। 58
શુદ્ધ અને ઉત્તમ સોનાં-ચાંદીના એકસો નિષ્ક આપે દઈશ; મને છોડો, બૃહન્નલા.
ષષ્ટિં સ્વલંકૃતાઃ કન્યા ગ્રામમેકં દદામિ તે। મુઞ્ચ માં ત્વં ભૃશં દીનં વિહ્વલં ભયકમ્પિતમ્ ।। 59
સાઠ સજાવટવાળી કન્યાઓ અને એક ગામ પણ આપી દઈશ; મને છોડો, હું ખૂબ જ દુઃખી છું, ગભરાયેલો છું અને ભયથી કાંપી રહ્યો છું.
મણીનષ્ટૌ ચ વૈડૂર્યાન્હેમબદ્ધાન્મહાપ્રભાન્। હેમદણ્ડપ્રતિચ્છન્નં રથં યુક્તં તુ વાજિભિઃ ।। 60
સોનામાં જડેલા આઠ તેજસ્વી વૈડૂર્યમણિ અને સોનાની લાકડીઓથી ઢંકાયેલો, ઘોડાઓ જોડાયેલો રથ પણ આપી દઈશ.
મત્તાંશ્ચ દશ માતઙ્ગાન્મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે । ગમિષ્યામિ પુરં ષણ્ડ દ્રષ્ટું માતરમદ્ય તામ્ ।। 61
દસ ઉન્મત્ત હાથી પણ આપી દઈશ; મને છોડો, બૃહન્નલા! હું આજે શહેર જઈને મારી માતાને મળવા ઈચ્છું છું.
એકોઽહમેવ મે માતુઃ કુમારઃ કિં બ્રુવે તતઃ। વિધિરેવંવિધે કાલે ત્વદ્વશં કુરુતે હિ મામ્ ।। 62
હું મારી માતાનો એકમાત્ર દીકરો છું—પછી હું તેને શું કહું? આવી સ્થિતિમાં કિસ્મત જ મને તમારા વશમાં કરી રહી છે.
માત્સ્યસ્ય પુત્રો બાલોઽહં તેન ચાસ્મિ સુપોષિતઃ। માતૃપાર્શ્વશયાનોઽહમસ્પૃષ્ટાતપવાયુમાન્ ।। 63
હું માછલરાજનો નાનો દીકરો છું અને તેમણે મને ખૂબ જ સાચવી રાખ્યો છે; હું મારી માતાની બાજુએ સુતો છું, મને ક્યારેય સૂર્ય કે પવન પણ લાગ્યા નથી.
અદૃષ્ટબાલયુદ્ધોઽહં કુતસ્તે કુરવઃ કુતઃ। માતૃપાર્શ્વં ગમિષ્યામિ મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ।। 64
હું ક્યારેય યુદ્ધ જોયું નથી—તો પછી હું કુરુઓ સામે કેવી રીતે જઈ શકું? હું મારી માતાની બાજુએ જવું છે; મને છોડો, બૃહન્નલા.
પ્રલયાર્ણવસંકાશં દૃશ્યતે કૌરવં બલમ્ ।। 65
કૌરવોની સેના તો જાણે પ્રલયના મહાસાગર જેવી દેખાય છે.
સ્ત્રીણાં મધ્યેઽહમજ્ઞાનાદ્વીર્યશૌર્યાઙ્કિતાં ગિરમ્। ઉક્તો યૌવનગર્વેણ કો જેતું શક્નુયાત્કુરૂન્ । અમુક્ત્વા માં યદિ નયેર્મરિષ્યામિ તવાગ્રતઃ ।। 66
સ્ત્રીઓ વચ્ચે, અજ્ઞાન અને યુવાનીના ગર્વમાં, મેં શૂરવીરતા ભરેલા શબ્દો બોલી નાખ્યા—'કૌરવોને કોણ હરાવી શકે?' તમે મને ન છોડો તો હું તમારી સામે જ મરી જઈશ.
એવમાદીનિ વાક્યાનિ વિલપન્તમચેતસમ્। પ્રસભં પુરુષવ્યાઘ્રો રથસ્યાન્તિકમાનયત્ ।। 67
આવી રીતે દુઃખથી રડતો અને ગભરાયેલો ઉત્તર, પુરુષશ્રેષ્ઠ અર્જુને જોરથી ખેંચી રથ પાસે લઈ ગયો.
અથૈનમબ્રવીત્પાર્થો ભયાર્તં નષ્ટચેતસમ્ ।। 68
પછી પાર્થએ ભયથી ગભરાયેલા અને સંયમ ગુમાવેલા ઉત્તરને કહ્યું.
અહં યોત્સ્યામિ કૌરવ્યૈર્હયાન્સંયચ્છ મેતિ મામ્ । આદદાનઃ કિમર્થં ત્વં પલાયનપરોઽભવઃ ।। 69
હું કૌરવો સામે લડીશ—તમે તો ફક્ત ઘોડાં સંભાળજો. જ્યારે હું તમારી સાથે છું, ત્યારે તમે કેમ ડરાઈને ભાગવાની જ વાત કરો છો?
યુધ્યસ્વ કૌરવૈઃ સાર્ધં વિજયસ્તે ભવિષ્યતિ। યસ્ય યન્તાસ્મ્યહં યુદ્ધે સંયચ્છામિ હયોત્તમાન્। રાજ્ઞો વા રાજપુત્રસ્ય તસ્ય યુદ્ધે જયો ધ્રુવમ્ ।। 70
કૌરવો સામે લડો; વિજય તમારો જ થશે. યુદ્ધમાં હું જેની રથહાક તરીકે ઘોડાં સંભાળું, એ રાજા કે રાજકુમારને જીત ચોક્કસ મળે છે.
સર્વથોત્તર યુધ્યસ્વ યન્ત્રા સહ મયા કુરૂન્ । જિત્વા મહીં યશઃ પ્રાપ્ય ભોક્ષ્યસે સકલામિમામ્ ।। 71
ઉત્તર, જેમ પણ હોય તેમ, મારા સાથે રથમાં રહીને કૌરવો સામે લડો; તમે ધરતી જીતશો, યશ મેળવો અને આખું રાજ્ય આનંદથી ભોગવી શકશો.
હતો વા પ્રાપ્સસે સ્વર્ગં ન શ્રેયસ્તે પલાયનમ્ ।। 72
જો તું યુદ્ધમાં મારાઈ જાય તો સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશે; પણ ભાગી જવું તારા માટે સારું નથી.
અદ્ય સર્વાન્કુરૂઞ્જિત્વા યથા જયમવાપ્સ્યસિ। તથાઽહં પ્રયતિષ્યેઽત્ર સહાયોઽત્ર મતો હ્યહમ્ ।। 73
આજે જ્યારે તું બધા કૌરવોને હરાવીને વિજય મેળવશે, ત્યારે હું પણ તારી સાથે પુરેપુરો પ્રયાસ કરીશ, કારણ કે હું તારો સહયોગી માનવામાં આવું છું.
યદિ નોત્સહસે યોદ્ધું શત્રુભિઃ શત્રુકર્શન। એહિ મે ત્વં હયાન્યચ્છ યુધ્યમાનસ્ય શત્રુભિઃ ।। 74
હવે જો તને દુશ્મનો સામે લડવાની હિંમત નથી, તો તું આવ અને મારા ઘોડા હંકારી લે, હું દુશ્મનો સામે લડીશ.
પ્રયાહ્યેતદ્રથાનીકં મદ્બાહુપરિરક્ષિતઃ । અપ્રધૃષ્યતમં ઘોરં ગુપ્તં ઘોરૈર્મહારથૈઃ । મા ભૈસ્ત્વં રાજપુત્રાગ્ર્ય ક્ષત્રિયોસિ પરંતપ ।। 75
મારા હાથના રક્ષણ હેઠળ, આ રથોની પાંખમાં જા, જે ભયાનક અને મહાવીર યોદ્ધાઓથી ભરેલી છે અને જેને કોઈ જીતવી શકતું નથી. તું ડરતો નહીં, રાજકુમારોમાં શ્રેષ્ઠ, તું તો ક્ષત્રિય છે અને દુશ્મનોને હરાવનાર છે.
અહં તૈઃ કુરુભિર્યોત્સ્યે પ્રત્યાનેષ્યામિ તે પશૂન્ । પ્રવિશૈતદ્રથાનીકમપ્રધૃષ્યં દુરાસદમ્ ।। 76
હું એ કૌરવો સાથે લડીશ અને તારા પશુઓ પાછા લાવીશ; તું આ દુર્જય અને દુર્લભ રથોની પાંખમાં પ્રવેશ કર.
યન્તા ભવ નરશ્રેષ્ઠ યોત્સ્યેઽહં કુરુભિઃ સહ। શૂરાન્સમરચણ્ડાંશ્ચ નયિષ્યે યમસાદનમ્ ।। 77
એ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તું મારું રથ ચલાવ, હું કૌરવો સામે લડીશ અને શૂરવીર તથા ભયાનક યોદ્ધાઓને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.