ઇત્યેવં સૈનિકાઃ પ્રાહુર્દ્રોણસ્તાનિદમબ્રવીત્ । આચાર્યઃ કુરુપાણ્ડૂનાં મતૌ શુક્રાઙ્ગિરોપમઃ ।। 38
એ રીતે સૈનિકો બોલ્યા ત્યારે દ્રોણે એમને કહ્યું: 'આ કૌરવો અને પાંડવોના ગુરુ છે, જેઓ બુદ્ધિમાં શુક્ર જેવા છે.'
કિં વિચારેણ વઃ કાર્યમેતેનાનુસૃતેન વા। ધાવન્તમનુધાવંશ્ચ નિર્ભયો ભયવિપ્લુતમ્ । વેણીકલાપં નિર્ધૂય પ્રવિભાતિ નરર્ષભઃ ।। 39
તમારે એના વિશે શોધવું કે પીછો કરવો શું કામ? નિર્ભય માણસ ડરેલા પાછળ દોડે છે, વેણી ખોલીને એ પુરુષોમાં વાઘ જેવો દેખાય છે.
આકારમર્જુનસ્યેવ ક્લીબરૂપં બિભર્તિ ચ। રૂપેણ પાર્થસદૃશઃ સ્ત્રીવેષસમલંકૃતઃ ।। 40
એનો આકાર અર્જુન જેવો છે, પણ વેશ સ્ત્રીનો છે; રૂપે એ પાર્થ જેવો લાગે છે, સ્ત્રીના વસ્ત્રો અને આભૂષણ પહેરેલા છે.
તદેવૈતચ્છિરોગ્રીવં તૌ બાહૂ પરિઘોપમૌ । તત્તદેવાસ્ય વિક્રાન્તં નાયમન્યો ધનઞ્જયાત્ ।। 41
એ જ માથું અને ગળું, એ જ બે હાથ જે લોખંડના દંડ જેવા છે, અને એ જ પરાક્રમ—આ ધનંજય સિવાય બીજો કોઈ નથી.
અમરેષ્વિવ દેવેન્દ્રો મનુષ્યેષુ ધનઞ્જયઃ। એકઃ કોસ્માનુપાયાયાદન્યો લોકે ધનઞ્જયાત્ ।। 42
દેવોમાં ઇન્દ્ર સર્વોપરી છે, અને મનુષ્યોમાં ધનંજય. દુનિયામાં આપણા સામે એકલો આવવા ધનંજય સિવાય બીજો કોણ હોઈ શકે?
દ્રોણેન ચૈવમુક્તસ્તુ કર્ણઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્। એકઃ પુત્રો વિરાટસ્ય શૂન્યે સંનિહિતઃ પુરે ।। 43
દ્રોણે આવું કહ્યું ત્યારે, કરણે, જે બુદ્ધિશાળી હતો, કહ્યું: 'વિરાટનો એકમાત્ર પુત્ર ખાલી શહેરમાં હાજર છે.'
સ એષ કિલ નિર્યાતો બાલભાવાન્ન પૌરુષાત્। ક્લીબં વૈ સારથિં કૃત્વા નિર્યાતો નગરાદ્બહિઃ ।। 44
કહે છે કે એ બાલ્યભાવથી, પુરુષાર્થથી નહીં, બહાર ગયો છે; અને એક ક્લિબને રથચાલક બનાવીને શહેર છોડ્યું છે.
છન્નં સત્રેણ વૈ નૂનં જાનીધ્વં યાન્તમર્જુનમ્ । તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સંગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ । કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ।। 45
આ વેશમાં જતો છે એ અર્જુન જ છે, એ વાત નિશ્ચિત જાણો. કેમ કે એમાંના કોઈ પણ આપણાં સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહી શકે નહીં; તો એમાંનો એકલો આપણાં બધાં કૌરવો સામે કેવી રીતે લડી શકે?
ઉત્તરઃ સારથિં કૃત્વા નિર્યાતો નગરાદ્બહિઃ। સ નો મન્યે ધ્વજં દૃષ્ટ્વા ભીત એષ પલાયતિ ।। 46
ઉત્તરે ક્લિબને રથચાલક બનાવીને શહેર છોડ્યું છે; અને આપણા ધ્વજને જોઈને, મને લાગે છે કે એ ડરીને ભાગી રહ્યો છે.
નૂનં તમેવ ધાવન્તં જિઘૃક્ષતિ ધનઞ્જયઃ। સારથિં હ્યુત્તરં કૃત્વા સ્વયં યોદ્ધુમિહેચ્છતિ ।। 47
નક્કી છે કે ધનંજય દોડતા એને પકડવા ઈચ્છે છે, અને ઉત્તરને રથચાલક બનાવીને પોતે જ યુદ્ધ કરવા માંગે છે.
ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પૃથક્પૃથક્। ન ચ વ્યવસિતું વીરા અર્જુનં શક્નુવન્તિ તે ।। 48
આ રીતે બધા કૌરવો અલગ-અલગ ચર્ચા કરતા હતા, પણ એ અર્જુન છે કે નહીં એ નક્કી કરી શક્યા નહીં.
દુર્યોધન ઉવાચેદં સૈનિકાન્રથસત્તમાન્ । અર્જુનો વાસુદેવો વા રામઃ પ્રદ્યુમ્ન એવ વા। તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સંગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ ।। 49
દુર્યોધને સૈનિકો અને શ્રેષ્ઠ રથીઓથી કહ્યું: 'અર્જુન હોય કે વસુદેવ, રામ હોય કે પ્રદ્યુમ્ન—even એમ પણ—આપણા સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહી શકે નહીં.'
અન્યો વૈ ક્લીબરૂપેણ યદ્યાગચ્છેદ્ગવાં પદમ્। શસ્ત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્પયિત્વા પાતયિષ્યામિ ભૂતલે । કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ।। 50
જો બીજો કોઈ ક્લિબના વેશમાં ગાયોની જગ્યાએ આવે, તો હું તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી એને ધરતી પર પાડી દઈશ. એમાંનો એકલો આપણાં બધાં કૌરવો સામે કેવી રીતે લડી શકે?
છન્નં તથા તં વેષેણ પાણ્ડવં પ્રેક્ષ્ય સૈનિકાઃ। અર્જુનેતિ ચ નેત્યેવ ન વ્યવસ્યન્તિ તે પુનઃ। ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પુનઃ પુનઃ ।। 51
આ રીતે પાંડવને એ વેશમાં જોઈને, સૈનિકો નક્કી કરી શક્યા નહીં કે એ અર્જુન છે કે નહીં, અને બધા કૌરવો વારંવાર ચર્ચા કરતા રહ્યા.
દૃઢેવધી મહાસત્ત્વઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ । અદ્યાગચ્છતિ ચેદ્યોદ્ધું સર્વં સંશયિતં બલમ્ ।। 52
જો આજે એ મહાન, દૃઢ નિશ્ચયવાળો અને ઇન્દ્ર જેવો પરાક્રમી યુદ્ધ કરવા આવે, તો આપણું આખું સેના શંકામાં પડી જશે.
ન ચાપ્યન્યતરં તત્ર વ્યવસ્યન્તિ ધનઞ્જયાત્ ।। 53
છતાં પણ, એ ધનંજય સિવાય બીજો છે એવું તેઓ નક્કી કરી શક્યા નહીં.
ઉત્તરં તુ પ્રધાવન્તમનુદ્રુત્ય ધનઞ્જયઃ। ગત્વા શતપદં તૂર્ણં કેશપક્ષે પરામૃશત્ ।। 54
ઉત્તર ભાગી રહ્યો હતો ત્યારે ધનંજયે ઝડપથી તેનો પીછો કર્યો અને લગભગ સો પગલા દોડ્યા પછી તેની વાળ પકડી લીધી.
મા મા ગૃહાણ ભદ્રં તે દાસોઽહં તે બૃહન્નલે। ઇતિ વાદિનમેવાશુ ધાવન્તં તરસાઽગ્રહીત્। વિરાટપુત્રં બીભત્સુર્બલવાનરિમર્દનઃ ।। 55
ઉત્તરે રડતાં કહ્યું: 'મને પકડશો નહીં, ભલામણ છે! હું તમારો દાસ છું, બૃહન્નલા!' એવુ બોલતો અને દોડતો હતો ત્યારે જ બળવાન, દુશ્મનોને હરાવનાર અર્જુને તેને જોરથી પકડી લીધો.
સોઽર્જુનેન પરામૃષ્ટઃ પર્યદેવયદાર્તવત્ । બહુલં કૃપણં ચૈવ વિત્તં પ્રાવેદયદ્બહુ ।। 56
અર્જુને પકડી લીધો ત્યારે ઉત્તર ખૂબ જ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યો અને પોતાના ધન-દોળ વિશે દુઃખપૂર્વક ઘણું બધું કહેવા લાગ્યો.
સુવર્ણમણિમુક્તાનાં યદ્યદિચ્છસિ દદ્મિ તે। હસ્તિનોશ્વાન્રથાન્ગાવઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમલઙ્કૃતાઃ ।। 57
તમે જે ઇચ્છો તે બધું—સોનાં, મોતી, મણિ, હાથી, ઘોડા, રથ, ગાય અને આભૂષણોથી સજ્જ સ્ત્રીઓ—તમને આપી દઈશ.
શાતકુમ્ભસ્ય શુદ્ધસ્ય શ્રેષ્ઠસ્ય રજતસ્ય ચ। દદામિ શતનિષ્કં તે મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ।। 58
શુદ્ધ અને ઉત્તમ સોનાં-ચાંદીના એકસો નિષ્ક આપે દઈશ; મને છોડો, બૃહન્નલા.
ષષ્ટિં સ્વલંકૃતાઃ કન્યા ગ્રામમેકં દદામિ તે। મુઞ્ચ માં ત્વં ભૃશં દીનં વિહ્વલં ભયકમ્પિતમ્ ।। 59
સાઠ સજાવટવાળી કન્યાઓ અને એક ગામ પણ આપી દઈશ; મને છોડો, હું ખૂબ જ દુઃખી છું, ગભરાયેલો છું અને ભયથી કાંપી રહ્યો છું.
મણીનષ્ટૌ ચ વૈડૂર્યાન્હેમબદ્ધાન્મહાપ્રભાન્। હેમદણ્ડપ્રતિચ્છન્નં રથં યુક્તં તુ વાજિભિઃ ।। 60
સોનામાં જડેલા આઠ તેજસ્વી વૈડૂર્યમણિ અને સોનાની લાકડીઓથી ઢંકાયેલો, ઘોડાઓ જોડાયેલો રથ પણ આપી દઈશ.
મત્તાંશ્ચ દશ માતઙ્ગાન્મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે । ગમિષ્યામિ પુરં ષણ્ડ દ્રષ્ટું માતરમદ્ય તામ્ ।। 61
દસ ઉન્મત્ત હાથી પણ આપી દઈશ; મને છોડો, બૃહન્નલા! હું આજે શહેર જઈને મારી માતાને મળવા ઈચ્છું છું.
એકોઽહમેવ મે માતુઃ કુમારઃ કિં બ્રુવે તતઃ। વિધિરેવંવિધે કાલે ત્વદ્વશં કુરુતે હિ મામ્ ।। 62
હું મારી માતાનો એકમાત્ર દીકરો છું—પછી હું તેને શું કહું? આવી સ્થિતિમાં કિસ્મત જ મને તમારા વશમાં કરી રહી છે.
માત્સ્યસ્ય પુત્રો બાલોઽહં તેન ચાસ્મિ સુપોષિતઃ। માતૃપાર્શ્વશયાનોઽહમસ્પૃષ્ટાતપવાયુમાન્ ।। 63
હું માછલરાજનો નાનો દીકરો છું અને તેમણે મને ખૂબ જ સાચવી રાખ્યો છે; હું મારી માતાની બાજુએ સુતો છું, મને ક્યારેય સૂર્ય કે પવન પણ લાગ્યા નથી.
અદૃષ્ટબાલયુદ્ધોઽહં કુતસ્તે કુરવઃ કુતઃ। માતૃપાર્શ્વં ગમિષ્યામિ મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ।। 64
હું ક્યારેય યુદ્ધ જોયું નથી—તો પછી હું કુરુઓ સામે કેવી રીતે જઈ શકું? હું મારી માતાની બાજુએ જવું છે; મને છોડો, બૃહન્નલા.
પ્રલયાર્ણવસંકાશં દૃશ્યતે કૌરવં બલમ્ ।। 65
કૌરવોની સેના તો જાણે પ્રલયના મહાસાગર જેવી દેખાય છે.
સ્ત્રીણાં મધ્યેઽહમજ્ઞાનાદ્વીર્યશૌર્યાઙ્કિતાં ગિરમ્। ઉક્તો યૌવનગર્વેણ કો જેતું શક્નુયાત્કુરૂન્ । અમુક્ત્વા માં યદિ નયેર્મરિષ્યામિ તવાગ્રતઃ ।। 66
સ્ત્રીઓ વચ્ચે, અજ્ઞાન અને યુવાનીના ગર્વમાં, મેં શૂરવીરતા ભરેલા શબ્દો બોલી નાખ્યા—'કૌરવોને કોણ હરાવી શકે?' તમે મને ન છોડો તો હું તમારી સામે જ મરી જઈશ.
એવમાદીનિ વાક્યાનિ વિલપન્તમચેતસમ્। પ્રસભં પુરુષવ્યાઘ્રો રથસ્યાન્તિકમાનયત્ ।। 67
આવી રીતે દુઃખથી રડતો અને ગભરાયેલો ઉત્તર, પુરુષશ્રેષ્ઠ અર્જુને જોરથી ખેંચી રથ પાસે લઈ ગયો.