અહમપ્યસ્મિ સૈરન્ધ્ર્યા સ્તુતઃ સારથ્યકર્મણિ । નાહં શક્નોમ્યનિર્જિત્ય ગાઃ પ્રયાતું પુરં પ્રતિ ।। 28
મને પણ સૈરંધ્રીએ સારથી તરીકે વખાણ્યો છે; પણ હું ગાયો વિના શહેરમાં પાછો જઈ શકતો નથી.
સ્તોત્રેણ ચૈવ સૈરન્ધ્ર્યાસ્તવ વાક્યેન ચોદિતઃ । કથં ન યુદ્ધ્યેયમહં કુરૂનેતાન્સ્થિરો ભવ ।। 29
સૈરંધ્રીના વખાણ અને તારા શબ્દોથી પ્રેરિત થઈને, હું કુરુઓના નેતાઓ સામે કેમ ન લડું? તું સ્થિર રહેજે.
કામં હરન્તુ માત્સ્યાનાં ભૂયાંસઃ કુરવો ધનમ્। પ્રહસન્તુ ચ માં નાર્યો નરા વાઽપિ બૃહન્નલે ।। 30
કુરુઓ ઈચ્છે તો માદ્ર દેશનું ધન લઈ જાય, અને બૃહન્નલાની સ્ત્રીઓ અને પુરુષો મારી ઉડાઉ કરે.
સંગ્રામેણ ન મે કાર્યં ગાવો ગચ્છન્તુ ચાપિ મે । નગરં ચ પ્રવેક્ષ્યામિ પશ્યતસ્તે બૃહન્નલે ।। 31
મારે યુદ્ધની જરૂર નથી; ગાયો જાય અને હું શહેરમાં પ્રવેશીશ—બૃહન્નલા, તું પોતે જોઈ લે.
ઇત્યુક્ત્વા પ્રાદ્રવદ્ભીતો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય કુણ્ડલી। ત્યક્ત્વા માનં સુસંત્રસ્તો વિસૃજ્ય સશરં ધનુઃ ।। 32
આવી રીતે કહીને, ડરીને કુણ્ડલી રથમાંથી કૂદી પડ્યો અને ભાગી ગયો; ખૂબ ડરીને પોતાનું માન છોડીને, ધનુષ્ય અને બાણ પણ ફેંકી દીધા.
નૈષ શૂરૈઃ સ્મૃતો ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્ય પલાયનમ્। શ્રેયો હિ મરણં યુદ્ધે ન ભીતસ્ય પલાયનમ્ ।। 33
વીરો કહે છે કે ક્ષત્રિય માટે ભાગવું ધર્મ નથી; યુદ્ધમાં મરી જવું સારું, ડરીને ભાગવું નહીં.
એવમુક્ત્વા તુ કૌરવ્યઃ સોઽવપ્લુત્ય રથોત્તમાત્। તમન્વધાવદ્ધાવન્તં રાજપુત્રં ધનઞ્જયઃ । દીર્ઘાં વેણીં વિધૂન્વાનઃ સાધુ રક્તે ચ વાસસી ।। 34
આવી રીતે કહીને, કૌરવ રથ પરથી કૂદી પડ્યો; ધનંજયે ભાગતા રાજકુમારનો પીછો કર્યો, લાંબી વેણી હલાવતો અને લાલ વસ્ત્ર પહેરેલો.
વિક્રમન્તં પદન્યાસૈર્નમયન્તં ચ ભૂતલમ્ । વિધૂય વેણીં ધાવન્તમજાનન્તોઽર્જુનં તદા। સૈનિકાઃ પ્રાહસન્કેચિદ્યોષિદ્રૂપમવેક્ષ્ય તમ્ ।। 35
જ્યારે તે દોડતો હતો, પગલાંથી જમીન દબાવતો અને વેણી હલાવતો, અને કોઈ જાણતો નહોતો કે એ અર્જુન છે, ત્યારે કેટલાક સૈનિકોએ તેને સ્ત્રીરૂપે જોઈને હસ્યા.
તં ચ શીઘ્રં પ્રધાવન્તં સંપ્રેક્ષ્ય કુરવોઽબ્રુવન્ । કોઽયં ધાવત્યસઙ્ગેન પૂર્વં મુક્ત્વા રથોત્તમમ્ ।। 36
તેને ઝડપથી દોડતો જોઈ, કૌરવો બોલ્યા: 'આ કોણ છે, જે એકલો દોડે છે અને ઉત્તમ રથને પાછળ મૂકી દીધો છે?'
ક એષ વેષસંચ્છન્નો ભસ્મનેવ હુતાશનઃ। કિંચિદસ્ય યથા પુંસઃ કિંચિદસ્ય યથા સ્ત્રિયઃ ।। 37
આ કોણ છે, જે અજાણી વેશમાં છે, જાણે રાખમાં છુપાયેલી અગ્નિ હોય એમ? ક્યારેક એ પુરુષ જેવો લાગે છે, તો ક્યારેક સ્ત્રી જેવો પણ લાગે છે.
ઇત્યેવં સૈનિકાઃ પ્રાહુર્દ્રોણસ્તાનિદમબ્રવીત્ । આચાર્યઃ કુરુપાણ્ડૂનાં મતૌ શુક્રાઙ્ગિરોપમઃ ।। 38
એ રીતે સૈનિકો બોલ્યા ત્યારે દ્રોણે એમને કહ્યું: 'આ કૌરવો અને પાંડવોના ગુરુ છે, જેઓ બુદ્ધિમાં શુક્ર જેવા છે.'
કિં વિચારેણ વઃ કાર્યમેતેનાનુસૃતેન વા। ધાવન્તમનુધાવંશ્ચ નિર્ભયો ભયવિપ્લુતમ્ । વેણીકલાપં નિર્ધૂય પ્રવિભાતિ નરર્ષભઃ ।। 39
તમારે એના વિશે શોધવું કે પીછો કરવો શું કામ? નિર્ભય માણસ ડરેલા પાછળ દોડે છે, વેણી ખોલીને એ પુરુષોમાં વાઘ જેવો દેખાય છે.
આકારમર્જુનસ્યેવ ક્લીબરૂપં બિભર્તિ ચ। રૂપેણ પાર્થસદૃશઃ સ્ત્રીવેષસમલંકૃતઃ ।। 40
એનો આકાર અર્જુન જેવો છે, પણ વેશ સ્ત્રીનો છે; રૂપે એ પાર્થ જેવો લાગે છે, સ્ત્રીના વસ્ત્રો અને આભૂષણ પહેરેલા છે.
તદેવૈતચ્છિરોગ્રીવં તૌ બાહૂ પરિઘોપમૌ । તત્તદેવાસ્ય વિક્રાન્તં નાયમન્યો ધનઞ્જયાત્ ।। 41
એ જ માથું અને ગળું, એ જ બે હાથ જે લોખંડના દંડ જેવા છે, અને એ જ પરાક્રમ—આ ધનંજય સિવાય બીજો કોઈ નથી.
અમરેષ્વિવ દેવેન્દ્રો મનુષ્યેષુ ધનઞ્જયઃ। એકઃ કોસ્માનુપાયાયાદન્યો લોકે ધનઞ્જયાત્ ।। 42
દેવોમાં ઇન્દ્ર સર્વોપરી છે, અને મનુષ્યોમાં ધનંજય. દુનિયામાં આપણા સામે એકલો આવવા ધનંજય સિવાય બીજો કોણ હોઈ શકે?
દ્રોણેન ચૈવમુક્તસ્તુ કર્ણઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્। એકઃ પુત્રો વિરાટસ્ય શૂન્યે સંનિહિતઃ પુરે ।। 43
દ્રોણે આવું કહ્યું ત્યારે, કરણે, જે બુદ્ધિશાળી હતો, કહ્યું: 'વિરાટનો એકમાત્ર પુત્ર ખાલી શહેરમાં હાજર છે.'
સ એષ કિલ નિર્યાતો બાલભાવાન્ન પૌરુષાત્। ક્લીબં વૈ સારથિં કૃત્વા નિર્યાતો નગરાદ્બહિઃ ।। 44
કહે છે કે એ બાલ્યભાવથી, પુરુષાર્થથી નહીં, બહાર ગયો છે; અને એક ક્લિબને રથચાલક બનાવીને શહેર છોડ્યું છે.
છન્નં સત્રેણ વૈ નૂનં જાનીધ્વં યાન્તમર્જુનમ્ । તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સંગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ । કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ।। 45
આ વેશમાં જતો છે એ અર્જુન જ છે, એ વાત નિશ્ચિત જાણો. કેમ કે એમાંના કોઈ પણ આપણાં સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહી શકે નહીં; તો એમાંનો એકલો આપણાં બધાં કૌરવો સામે કેવી રીતે લડી શકે?
ઉત્તરઃ સારથિં કૃત્વા નિર્યાતો નગરાદ્બહિઃ। સ નો મન્યે ધ્વજં દૃષ્ટ્વા ભીત એષ પલાયતિ ।। 46
ઉત્તરે ક્લિબને રથચાલક બનાવીને શહેર છોડ્યું છે; અને આપણા ધ્વજને જોઈને, મને લાગે છે કે એ ડરીને ભાગી રહ્યો છે.
નૂનં તમેવ ધાવન્તં જિઘૃક્ષતિ ધનઞ્જયઃ। સારથિં હ્યુત્તરં કૃત્વા સ્વયં યોદ્ધુમિહેચ્છતિ ।। 47
નક્કી છે કે ધનંજય દોડતા એને પકડવા ઈચ્છે છે, અને ઉત્તરને રથચાલક બનાવીને પોતે જ યુદ્ધ કરવા માંગે છે.
ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પૃથક્પૃથક્। ન ચ વ્યવસિતું વીરા અર્જુનં શક્નુવન્તિ તે ।। 48
આ રીતે બધા કૌરવો અલગ-અલગ ચર્ચા કરતા હતા, પણ એ અર્જુન છે કે નહીં એ નક્કી કરી શક્યા નહીં.
દુર્યોધન ઉવાચેદં સૈનિકાન્રથસત્તમાન્ । અર્જુનો વાસુદેવો વા રામઃ પ્રદ્યુમ્ન એવ વા। તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સંગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ ।। 49
દુર્યોધને સૈનિકો અને શ્રેષ્ઠ રથીઓથી કહ્યું: 'અર્જુન હોય કે વસુદેવ, રામ હોય કે પ્રદ્યુમ્ન—even એમ પણ—આપણા સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહી શકે નહીં.'
અન્યો વૈ ક્લીબરૂપેણ યદ્યાગચ્છેદ્ગવાં પદમ્। શસ્ત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્પયિત્વા પાતયિષ્યામિ ભૂતલે । કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ।। 50
જો બીજો કોઈ ક્લિબના વેશમાં ગાયોની જગ્યાએ આવે, તો હું તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી એને ધરતી પર પાડી દઈશ. એમાંનો એકલો આપણાં બધાં કૌરવો સામે કેવી રીતે લડી શકે?
છન્નં તથા તં વેષેણ પાણ્ડવં પ્રેક્ષ્ય સૈનિકાઃ। અર્જુનેતિ ચ નેત્યેવ ન વ્યવસ્યન્તિ તે પુનઃ। ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પુનઃ પુનઃ ।। 51
આ રીતે પાંડવને એ વેશમાં જોઈને, સૈનિકો નક્કી કરી શક્યા નહીં કે એ અર્જુન છે કે નહીં, અને બધા કૌરવો વારંવાર ચર્ચા કરતા રહ્યા.
દૃઢેવધી મહાસત્ત્વઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ । અદ્યાગચ્છતિ ચેદ્યોદ્ધું સર્વં સંશયિતં બલમ્ ।। 52
જો આજે એ મહાન, દૃઢ નિશ્ચયવાળો અને ઇન્દ્ર જેવો પરાક્રમી યુદ્ધ કરવા આવે, તો આપણું આખું સેના શંકામાં પડી જશે.
ન ચાપ્યન્યતરં તત્ર વ્યવસ્યન્તિ ધનઞ્જયાત્ ।। 53
છતાં પણ, એ ધનંજય સિવાય બીજો છે એવું તેઓ નક્કી કરી શક્યા નહીં.
ઉત્તરં તુ પ્રધાવન્તમનુદ્રુત્ય ધનઞ્જયઃ। ગત્વા શતપદં તૂર્ણં કેશપક્ષે પરામૃશત્ ।। 54
ઉત્તર ભાગી રહ્યો હતો ત્યારે ધનંજયે ઝડપથી તેનો પીછો કર્યો અને લગભગ સો પગલા દોડ્યા પછી તેની વાળ પકડી લીધી.
મા મા ગૃહાણ ભદ્રં તે દાસોઽહં તે બૃહન્નલે। ઇતિ વાદિનમેવાશુ ધાવન્તં તરસાઽગ્રહીત્। વિરાટપુત્રં બીભત્સુર્બલવાનરિમર્દનઃ ।। 55
ઉત્તરે રડતાં કહ્યું: 'મને પકડશો નહીં, ભલામણ છે! હું તમારો દાસ છું, બૃહન્નલા!' એવુ બોલતો અને દોડતો હતો ત્યારે જ બળવાન, દુશ્મનોને હરાવનાર અર્જુને તેને જોરથી પકડી લીધો.
સોઽર્જુનેન પરામૃષ્ટઃ પર્યદેવયદાર્તવત્ । બહુલં કૃપણં ચૈવ વિત્તં પ્રાવેદયદ્બહુ ।। 56
અર્જુને પકડી લીધો ત્યારે ઉત્તર ખૂબ જ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યો અને પોતાના ધન-દોળ વિશે દુઃખપૂર્વક ઘણું બધું કહેવા લાગ્યો.
સુવર્ણમણિમુક્તાનાં યદ્યદિચ્છસિ દદ્મિ તે। હસ્તિનોશ્વાન્રથાન્ગાવઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમલઙ્કૃતાઃ ।। 57
તમે જે ઇચ્છો તે બધું—સોનાં, મોતી, મણિ, હાથી, ઘોડા, રથ, ગાય અને આભૂષણોથી સજ્જ સ્ત્રીઓ—તમને આપી દઈશ.