દૃષ્ટિપ્રણાશો ભૂતાનાં દિવસ્પૃક્કુરુસત્તમ ।। 8 ।। તદનીકમથો વીક્ષ્ય ગજાશ્વરથસંકુલમ્
એ ધૂળના વાદળે બધાની નજર અંધારી કરી દીધી, હે શ્રેષ્ઠ કુરુ! પછી, એ હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી સેના જોઈ—
કર્ણદુર્યોધનકૃપૈર્ગુપ્તં શાન્તનવેન ચ । દ્રોણેન સહ પુત્રેણ મહેષ્વાસેન ધીમતા ।। 9
—જેનું રક્ષણ કર્ણ, દુર્યોધન, કૃપાચાર્ય અને શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, તેમજ દ્રોણ અને તેનો વિદ્વાન, મહાન ધનુર્ધર પુત્ર—all મળીને કરી રહ્યા હતા—
હૃષ્ટરોમા ભયોદ્વિગ્નો નિમીલ્ય સ્વદૃશૌ તદા। કમ્પમાનશરીરશ્ચ પાર્થં વૈરાટિરબ્રવીત્ ।। 10
વિરાટ રાજાના રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા, ભયથી કંપી ઉઠ્યો, આંખો મીંચી લીધી અને પાર્થે કહ્યું—
નોત્સહે કુરુભિર્યોદ્ધું રોમહર્ષં હિ પશ્ય મે। બહુપ્રવીરમત્યુગ્રં દેવૈરપિ દુરાસદમ્। પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોમિ કુરુસૈન્યં ભયાનકમ્ ।। 11
'હું કુરુઓ સાથે લડવાની શક્તિ નથી રાખતો; જો, મારા રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા છે. તેમની સેના અનેક વીરોથી ભરેલી છે, એટલી ભયાનક છે કે દેવતાઓ પણ નજીક જવાની હિંમત ન કરે. હું તો એ ભયાનક કુરુસેનાનો સામનો કરી શકતો નથી.'
નાશંસે ભારતીં સેનાં પ્રવેષ્ટું ભીમકાર્મુકામ્। દેવૈરપિ સહેન્દ્રેણ ન શક્યં કિંપુનર્નરૈઃ ।। 12
'મારે તો નથી લાગતું કે હું ભીમના ધનુષ્યથી સજ્જ ભારતસેનામાં પ્રવેશી શકું. દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે આવીને એ કરી શકે એમ નથી—તો પછી માણસો શું કરી શકે?'
રથનાગાશ્વકલિલં પત્તિધ્વજસમાકુલમ્ । દૃષ્ટ્વૈવ હિ પરાનીકં મનઃ પ્રવ્યથતીવ મે ।। 13
'શત્રુઓની સેના, જેમાં રથ, હાથી, ઘોડા, પગદળ અને ધ્વજાઓ ભેગા છે, એ જોઈને મારું મન ખૂબ ગભરાઈ ગયું છે.'
યત્ર દ્રોણશ્ચ ભીષ્મશ્ચ કૃપઃ કર્ણો વિવિંશતિઃ । અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તશ્ચ બાહ્લિકઃ । દુર્યોધનસ્તથા રાજા વીરો દુર્મર્ષણઃ પરઃ ।। 14
'ત્યાં દ્રોણ, ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય, કર્ણ, વિવિંશતિ, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ, સોમદત્ત, બાહ્લિક, રાજા દુર્યોધન અને વીર દુરમર્શન—all હાજર છે.'
નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ । મત્તા ઇવ મહાનાગા યુક્તધ્વજપતાકિનઃ ।। 15
'બધા જ બુદ્ધિશાળી, મહાન ધનુર્ધર અને યુદ્ધમાં પારંગત છે; જાણે મસ્ત હાથીઓ હોય, એમ તેમના રથો ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભે છે.'
નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વાર્થકૃતનિશ્ચયાઃ । તાઞ્જેતું સમરે શૂરાન્દુર્બુદ્ધિરહમાગતઃ ।। 16
'બધા જ બુદ્ધિશાળી, મહાન ધનુર્ધર અને દરેક કાર્યમાં દૃઢ નિશ્ચય ધરાવે છે. આવા વીર યુદ્ધમાં જીતવા આવવું મારી મૂર્ખાઈ હતી.'
દૃષ્ટ્વૈવ હિ કુરૂન્સર્વાન્વ્યૂઢાનીકાન્પ્રહારિણઃ । હૃષિતાનિ ચ રોમાણિ કશ્મલેનાહતં મનઃ ।। 17
'કુરુઓને યુદ્ધ માટે પંક્તિબદ્ધ અને યુદ્ધ માટે તત્પર જોઈને, મારા રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા છે અને મન બેહોશ થઈ ગયું છે.'
દૃષ્ટ્વા તુ મહતીં સેનાં કુરૂણાં દૃઢધન્વિનામ્। પરિદેવયતે મન્દઃ સકાશે સવ્યસાચિનઃ ।। 18
કુરુઓની મોટી અને તીક્ષ્ણ ધનુષ્યવાળી સેના જોઈને, આ મૂર્ખ વ્યક્તિ સવ્યસાચી સામે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે.
ત્રિગર્તાન્મે પિતા યાતઃ શૂન્યે વૈ પ્રણિધાય મામ્। સર્વાં સેનામુપાદાય ન મે સન્તીહ સૈનિકાઃ ।। 19
મારા પિતા ત્રિગર્તો પાછળ ગયા છે અને મને અહીં એકલો છોડી દીધો છે; આખી સેના સાથે તેઓ ગયા છે, અને મારી પાસે અહીં કોઈ સૈનિક નથી.
અહમેકો બહૂન્બાલઃ કૃતાસ્ત્રાનકૃતશ્રમઃ। પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોતિ નિવર્તય બૃહન્નલે ।। 20
હું એકલો, યુવાન અને યુદ્ધમાં અજમાયેલો નથી, કઠિનાઈ પણ જોઈ નથી; હું એટલાં બધાને સામે લડી શકતો નથી—બૃહન્નલા, પાછા વળી જા.
તં તથા વાદિનં તત્ર બીભત્સુઃ પ્રત્યભાષત। સંપ્રહસ્ય પુનસ્તં વૈ સર્વલોકમહારથઃ ।। 21
એવી રીતે બોલતા તેને ત્યાં બીભત્સુએ હસતાં હસતાં જવાબ આપ્યો, જે સર્વલોકમાં મહાન રથયોધા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
ભયેન દીનરૂપોઽસિ દ્વિષતાં હર્ષવર્ધનઃ । ન ચ તાવત્કૃતં કિંચિત્પરૈઃ કર્મ રણાજિરે ।। 22
તને ડરથી દુઃખી દેખાય છે, દુશ્મનોને આનંદ આપે છે; હજી તો શત્રુઓએ યુદ્ધમાં કશું કર્યું પણ નથી.
સ્વયમેવ ચ મામાત્થ નય માં કૌરવાન્પ્રતિ । સોહં ત્વાં તત્ર નેષ્યામિ યત્રૈતે બહુલા ધ્વજાઃ ।। 23
તમે પોતે મને કહ્યું હતું કે, 'મને કૌરવો સામે લઈ જા'; તો હું તને ત્યાં લઈ જઈશ, જ્યાં એના અનેક ધ્વજ લહેરાઈ રહ્યા છે.
મધ્યમામિષગૃધ્રૂનાં કુરૂણામાતતાયિનામ્ । નેષ્યામિ ત્વાં મહાબાહો મા ત્વં હિ વિમના ભવ। સમુદ્રમિવ ગમ્ભીરં કુરુસૈન્યમરિન્દમ ।। 24
મહાબાહુ, હું તને કુરુઓની વચ્ચે લઈ જઈશ, જે શત્રુઓના માંસ માટે લાલચી છે; દુશ્મનને હરાવનાર, તું મનથી ન ડર, કારણ કે કુરુઓની સેના તો દરિયા જેટલી ઊંડી છે.
સ્ત્રીસકાશે પ્રતિજ્ઞાય પુરુષાણાં હિ શૃણ્વતામ્। વિકત્થમાનો નિર્યાત્વા બ્રૂષિ કિં નાત્ર યુદ્ધ્યસે ।। 25
સ્ત્રીઓની સામે પ્રતિજ્ઞા કરીને, પુરુષો સાંભળી રહ્યા હતા, અને ગર્વથી બહાર નીકળી; હવે કેમ કહે છે કે તું યુદ્ધ નહીં કરે?
તથા સ્ત્રીષુ પ્રતિશ્રુત્ય પૌરુષં પુરુષેષુ ચ। રથમારુહ્ય નિર્યાત્વા કિમર્થં નાવબુધ્યસે ।। 26
સ્ત્રીઓ અને પુરુષો સામે શૌર્યનું વચન આપીને, રથ પર ચડીને બહાર નીકળી; હવે કેમ ગભરાઈ રહ્યો છે?
ન ચેદ્વિજિત્ય ગાસ્ત્વં હિ નગરં પ્રતિયાસ્યસિ। પ્રહસિષ્યન્તિ વીરાસ્ત્વાં નરા નાર્યશ્ચ સંગતાઃ ।। 27
જો તું ગાયો પરત લાવીને શહેરમાં પાછો નહીં ફર્યો, તો ભેગા થયેલા વીર, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ તારી ઉડાઉ કરશે.
અહમપ્યસ્મિ સૈરન્ધ્ર્યા સ્તુતઃ સારથ્યકર્મણિ । નાહં શક્નોમ્યનિર્જિત્ય ગાઃ પ્રયાતું પુરં પ્રતિ ।। 28
મને પણ સૈરંધ્રીએ સારથી તરીકે વખાણ્યો છે; પણ હું ગાયો વિના શહેરમાં પાછો જઈ શકતો નથી.
સ્તોત્રેણ ચૈવ સૈરન્ધ્ર્યાસ્તવ વાક્યેન ચોદિતઃ । કથં ન યુદ્ધ્યેયમહં કુરૂનેતાન્સ્થિરો ભવ ।। 29
સૈરંધ્રીના વખાણ અને તારા શબ્દોથી પ્રેરિત થઈને, હું કુરુઓના નેતાઓ સામે કેમ ન લડું? તું સ્થિર રહેજે.
કામં હરન્તુ માત્સ્યાનાં ભૂયાંસઃ કુરવો ધનમ્। પ્રહસન્તુ ચ માં નાર્યો નરા વાઽપિ બૃહન્નલે ।। 30
કુરુઓ ઈચ્છે તો માદ્ર દેશનું ધન લઈ જાય, અને બૃહન્નલાની સ્ત્રીઓ અને પુરુષો મારી ઉડાઉ કરે.
સંગ્રામેણ ન મે કાર્યં ગાવો ગચ્છન્તુ ચાપિ મે । નગરં ચ પ્રવેક્ષ્યામિ પશ્યતસ્તે બૃહન્નલે ।। 31
મારે યુદ્ધની જરૂર નથી; ગાયો જાય અને હું શહેરમાં પ્રવેશીશ—બૃહન્નલા, તું પોતે જોઈ લે.
ઇત્યુક્ત્વા પ્રાદ્રવદ્ભીતો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય કુણ્ડલી। ત્યક્ત્વા માનં સુસંત્રસ્તો વિસૃજ્ય સશરં ધનુઃ ।। 32
આવી રીતે કહીને, ડરીને કુણ્ડલી રથમાંથી કૂદી પડ્યો અને ભાગી ગયો; ખૂબ ડરીને પોતાનું માન છોડીને, ધનુષ્ય અને બાણ પણ ફેંકી દીધા.
નૈષ શૂરૈઃ સ્મૃતો ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્ય પલાયનમ્। શ્રેયો હિ મરણં યુદ્ધે ન ભીતસ્ય પલાયનમ્ ।। 33
વીરો કહે છે કે ક્ષત્રિય માટે ભાગવું ધર્મ નથી; યુદ્ધમાં મરી જવું સારું, ડરીને ભાગવું નહીં.
એવમુક્ત્વા તુ કૌરવ્યઃ સોઽવપ્લુત્ય રથોત્તમાત્। તમન્વધાવદ્ધાવન્તં રાજપુત્રં ધનઞ્જયઃ । દીર્ઘાં વેણીં વિધૂન્વાનઃ સાધુ રક્તે ચ વાસસી ।। 34
આવી રીતે કહીને, કૌરવ રથ પરથી કૂદી પડ્યો; ધનંજયે ભાગતા રાજકુમારનો પીછો કર્યો, લાંબી વેણી હલાવતો અને લાલ વસ્ત્ર પહેરેલો.
વિક્રમન્તં પદન્યાસૈર્નમયન્તં ચ ભૂતલમ્ । વિધૂય વેણીં ધાવન્તમજાનન્તોઽર્જુનં તદા। સૈનિકાઃ પ્રાહસન્કેચિદ્યોષિદ્રૂપમવેક્ષ્ય તમ્ ।। 35
જ્યારે તે દોડતો હતો, પગલાંથી જમીન દબાવતો અને વેણી હલાવતો, અને કોઈ જાણતો નહોતો કે એ અર્જુન છે, ત્યારે કેટલાક સૈનિકોએ તેને સ્ત્રીરૂપે જોઈને હસ્યા.
તં ચ શીઘ્રં પ્રધાવન્તં સંપ્રેક્ષ્ય કુરવોઽબ્રુવન્ । કોઽયં ધાવત્યસઙ્ગેન પૂર્વં મુક્ત્વા રથોત્તમમ્ ।। 36
તેને ઝડપથી દોડતો જોઈ, કૌરવો બોલ્યા: 'આ કોણ છે, જે એકલો દોડે છે અને ઉત્તમ રથને પાછળ મૂકી દીધો છે?'
ક એષ વેષસંચ્છન્નો ભસ્મનેવ હુતાશનઃ। કિંચિદસ્ય યથા પુંસઃ કિંચિદસ્ય યથા સ્ત્રિયઃ ।। 37
આ કોણ છે, જે અજાણી વેશમાં છે, જાણે રાખમાં છુપાયેલી અગ્નિ હોય એમ? ક્યારેક એ પુરુષ જેવો લાગે છે, તો ક્યારેક સ્ત્રી જેવો પણ લાગે છે.