અથોત્તરો વર્મ મહાપ્રભાવં સુવર્ણવૈડૂર્યપરિષ્કૃતં શુભમ્। આમુચ્ય વીરઃ પ્રયયૌ રથોત્તમં ધનઞ્જયં સારથિનં પ્રગૃહ્ય ।। 71
પછી વીર ઉત્તરએ સોનાથી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભાયમાન સુંદર કવચ પહેરીને શ્રેષ્ઠ રથમાં ચડ્યો અને ધનંજયને રથચાલક તરીકે સાથે લીધો.
તમુત્તરં પ્રેક્ષ્ય રથોત્તમે સ્થિતં બૃહન્નલાં ચૈવ મહાજનસ્તદા। સ્ત્રિયશ્ચ કન્યાશ્ચ દ્વિજાશ્ચ સુવ્રતાઃ પ્રદક્ષિણં મઙ્ગલિનોઽભ્યપૂજયન્ ।। 72
ઉત્તર શ્રેષ્ઠ રથમાં અને બૃહન્નલા તેની બાજુમાં જોઈને, મોટી સભા, સ્ત્રીઓ, કન્યાઓ અને સદ્ગુણવંત બ્રાહ્મણોએ શુભેચ્છા સાથે તેમની પરિભ્રમણ કરી અને સન્માન આપ્યો.
યદર્જુનસ્યર્ષભતુલ્યગામિનઃ પુરાઽભવત્ખાણ્ડવદાહમઙ્ગલમ્ । કુરૂન્સમાસાદ્ય રણે બૃહન્નલે સહોત્તરેણાસ્તુ તવાદ્ય મઙ્ગલમ્ ।। 73
જેમ પેહલા કાળે અર્જુન માટે ખાંડવ વનમાં આગ લાગવી શુભ બની હતી, એ જ રીતે આજે બૃહન્નલાના મેદાનમાં ઉત્તર સાથે મળીને જ્યારે તું કુરુઓ સામે યુદ્ધ કરવા જઈ રહ્યો છે, ત્યારે તારી માટે પણ એ શુભ બની રહે.
સ રાજધાન્ય નિર્યાય વૈરાટિરકુતોભયઃ। પ્રયાહીત્યબ્રવીત્સૂતં યત્ર તે કુરવો ગતાઃ ।। 1
પછી વિરાટ રાજા, જે કાંઈથી ડરતો નહોતો, શહેરમાંથી બહાર નીકળ્યો અને પોતાના રથચાલકને કહ્યું: 'જ્યાં કુરુઓ ગયા છે, ત્યાં લઈ જ.'
સમવેતાન્કુરૂન્સર્વાઞ્જિગીષૂનવજિત્ય વૈ। ગાશ્ચૈતાઃ ક્ષિપ્રમાદાય પુનરેષ્યામ્યહં પુરમ્ ।। 2
'હું બધા ભેગા થયેલા વિજય ઇચ્છતા કુરુઓને હરાવીને, આ ગાયોને ઝડપથી લઈ આવીશ અને ફરીથી શહેરમાં પાછો આવીશ.'
તતસ્તાંશ્ચોદયામાસ સદશ્વાન્પાણ્ડુનન્દનઃ ।। 3
પછી પાંડુપુત્રે એ ઉત્તમ ઘોડાઓને દોડાવ્યા.
તે હયા નરસિંહેન ચોદિતા વાતરંહસઃ। આલિખન્ત ઇવાકાશમૂહુઃ કાઞ્ચનમાલિનઃ ।। 4
માણસોમાં સિંહ સમાન એ પાંડુપુત્રે ઘોડાઓને દોડાવ્યા ત્યારે, સોનાની માળાઓથી શોભતા એ ઘોડાઓ પવન જેવી ઝડપથી દોડી ગયા, જાણે આકાશમાં રેખાઓ દોરી રહ્યા હોય.
નાતિદૂરમથો ગત્વા માત્સ્યપુત્રધનઞ્જયૌ । અવૈક્ષેતામવિત્રસ્તૌ કુરૂણાં બલિનાં બલમ્ ।। 5
બહુ દૂર ગયા વગર, માથ્સ્યપુત્ર અને ધનંજયે નિર્ભય રહીને કુરુઓની મહાન સેના જોઈ.
શ્મશાનમભિતો ગત્વા શૂરૌ દદૃશતુઃકુરૂન્ ।। 6 ।। તદનીકં મહત્તેષાં વિસ્તૃતં સાગરોપમમ્
શ્મશાન પાસે પહોંચીને એ બે વીરોએ કુરુઓને જોયા; તેમની વિશાળ સેના સમુદ્ર જેટલી પહોળી ફેલાઈ હતી.
સર્પમાણમિવાકાશે વનં બહુલપાદપમ્ ।। 7 ।। દદૃશે પાર્થિવો રેણુર્જનિતસ્તેન સર્પતા
આકાશમાં એ સેના એવી લાગી જાણે ઝાડોથી ઘેરાયેલું જંગલ હોય અને એના ધૂળના વાદળો સાપ જેવાં લાગતા.
દૃષ્ટિપ્રણાશો ભૂતાનાં દિવસ્પૃક્કુરુસત્તમ ।। 8 ।। તદનીકમથો વીક્ષ્ય ગજાશ્વરથસંકુલમ્
એ ધૂળના વાદળે બધાની નજર અંધારી કરી દીધી, હે શ્રેષ્ઠ કુરુ! પછી, એ હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી સેના જોઈ—
કર્ણદુર્યોધનકૃપૈર્ગુપ્તં શાન્તનવેન ચ । દ્રોણેન સહ પુત્રેણ મહેષ્વાસેન ધીમતા ।। 9
—જેનું રક્ષણ કર્ણ, દુર્યોધન, કૃપાચાર્ય અને શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, તેમજ દ્રોણ અને તેનો વિદ્વાન, મહાન ધનુર્ધર પુત્ર—all મળીને કરી રહ્યા હતા—
હૃષ્ટરોમા ભયોદ્વિગ્નો નિમીલ્ય સ્વદૃશૌ તદા। કમ્પમાનશરીરશ્ચ પાર્થં વૈરાટિરબ્રવીત્ ।। 10
વિરાટ રાજાના રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા, ભયથી કંપી ઉઠ્યો, આંખો મીંચી લીધી અને પાર્થે કહ્યું—
નોત્સહે કુરુભિર્યોદ્ધું રોમહર્ષં હિ પશ્ય મે। બહુપ્રવીરમત્યુગ્રં દેવૈરપિ દુરાસદમ્। પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોમિ કુરુસૈન્યં ભયાનકમ્ ।। 11
'હું કુરુઓ સાથે લડવાની શક્તિ નથી રાખતો; જો, મારા રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા છે. તેમની સેના અનેક વીરોથી ભરેલી છે, એટલી ભયાનક છે કે દેવતાઓ પણ નજીક જવાની હિંમત ન કરે. હું તો એ ભયાનક કુરુસેનાનો સામનો કરી શકતો નથી.'
નાશંસે ભારતીં સેનાં પ્રવેષ્ટું ભીમકાર્મુકામ્। દેવૈરપિ સહેન્દ્રેણ ન શક્યં કિંપુનર્નરૈઃ ।। 12
'મારે તો નથી લાગતું કે હું ભીમના ધનુષ્યથી સજ્જ ભારતસેનામાં પ્રવેશી શકું. દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે આવીને એ કરી શકે એમ નથી—તો પછી માણસો શું કરી શકે?'
રથનાગાશ્વકલિલં પત્તિધ્વજસમાકુલમ્ । દૃષ્ટ્વૈવ હિ પરાનીકં મનઃ પ્રવ્યથતીવ મે ।। 13
'શત્રુઓની સેના, જેમાં રથ, હાથી, ઘોડા, પગદળ અને ધ્વજાઓ ભેગા છે, એ જોઈને મારું મન ખૂબ ગભરાઈ ગયું છે.'
યત્ર દ્રોણશ્ચ ભીષ્મશ્ચ કૃપઃ કર્ણો વિવિંશતિઃ । અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તશ્ચ બાહ્લિકઃ । દુર્યોધનસ્તથા રાજા વીરો દુર્મર્ષણઃ પરઃ ।। 14
'ત્યાં દ્રોણ, ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય, કર્ણ, વિવિંશતિ, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ, સોમદત્ત, બાહ્લિક, રાજા દુર્યોધન અને વીર દુરમર્શન—all હાજર છે.'
નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ । મત્તા ઇવ મહાનાગા યુક્તધ્વજપતાકિનઃ ।। 15
'બધા જ બુદ્ધિશાળી, મહાન ધનુર્ધર અને યુદ્ધમાં પારંગત છે; જાણે મસ્ત હાથીઓ હોય, એમ તેમના રથો ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભે છે.'
નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વાર્થકૃતનિશ્ચયાઃ । તાઞ્જેતું સમરે શૂરાન્દુર્બુદ્ધિરહમાગતઃ ।। 16
'બધા જ બુદ્ધિશાળી, મહાન ધનુર્ધર અને દરેક કાર્યમાં દૃઢ નિશ્ચય ધરાવે છે. આવા વીર યુદ્ધમાં જીતવા આવવું મારી મૂર્ખાઈ હતી.'
દૃષ્ટ્વૈવ હિ કુરૂન્સર્વાન્વ્યૂઢાનીકાન્પ્રહારિણઃ । હૃષિતાનિ ચ રોમાણિ કશ્મલેનાહતં મનઃ ।। 17
'કુરુઓને યુદ્ધ માટે પંક્તિબદ્ધ અને યુદ્ધ માટે તત્પર જોઈને, મારા રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા છે અને મન બેહોશ થઈ ગયું છે.'
દૃષ્ટ્વા તુ મહતીં સેનાં કુરૂણાં દૃઢધન્વિનામ્। પરિદેવયતે મન્દઃ સકાશે સવ્યસાચિનઃ ।। 18
કુરુઓની મોટી અને તીક્ષ્ણ ધનુષ્યવાળી સેના જોઈને, આ મૂર્ખ વ્યક્તિ સવ્યસાચી સામે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે.
ત્રિગર્તાન્મે પિતા યાતઃ શૂન્યે વૈ પ્રણિધાય મામ્। સર્વાં સેનામુપાદાય ન મે સન્તીહ સૈનિકાઃ ।। 19
મારા પિતા ત્રિગર્તો પાછળ ગયા છે અને મને અહીં એકલો છોડી દીધો છે; આખી સેના સાથે તેઓ ગયા છે, અને મારી પાસે અહીં કોઈ સૈનિક નથી.
અહમેકો બહૂન્બાલઃ કૃતાસ્ત્રાનકૃતશ્રમઃ। પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોતિ નિવર્તય બૃહન્નલે ।। 20
હું એકલો, યુવાન અને યુદ્ધમાં અજમાયેલો નથી, કઠિનાઈ પણ જોઈ નથી; હું એટલાં બધાને સામે લડી શકતો નથી—બૃહન્નલા, પાછા વળી જા.
તં તથા વાદિનં તત્ર બીભત્સુઃ પ્રત્યભાષત। સંપ્રહસ્ય પુનસ્તં વૈ સર્વલોકમહારથઃ ।। 21
એવી રીતે બોલતા તેને ત્યાં બીભત્સુએ હસતાં હસતાં જવાબ આપ્યો, જે સર્વલોકમાં મહાન રથયોધા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
ભયેન દીનરૂપોઽસિ દ્વિષતાં હર્ષવર્ધનઃ । ન ચ તાવત્કૃતં કિંચિત્પરૈઃ કર્મ રણાજિરે ।। 22
તને ડરથી દુઃખી દેખાય છે, દુશ્મનોને આનંદ આપે છે; હજી તો શત્રુઓએ યુદ્ધમાં કશું કર્યું પણ નથી.
સ્વયમેવ ચ મામાત્થ નય માં કૌરવાન્પ્રતિ । સોહં ત્વાં તત્ર નેષ્યામિ યત્રૈતે બહુલા ધ્વજાઃ ।। 23
તમે પોતે મને કહ્યું હતું કે, 'મને કૌરવો સામે લઈ જા'; તો હું તને ત્યાં લઈ જઈશ, જ્યાં એના અનેક ધ્વજ લહેરાઈ રહ્યા છે.
મધ્યમામિષગૃધ્રૂનાં કુરૂણામાતતાયિનામ્ । નેષ્યામિ ત્વાં મહાબાહો મા ત્વં હિ વિમના ભવ। સમુદ્રમિવ ગમ્ભીરં કુરુસૈન્યમરિન્દમ ।। 24
મહાબાહુ, હું તને કુરુઓની વચ્ચે લઈ જઈશ, જે શત્રુઓના માંસ માટે લાલચી છે; દુશ્મનને હરાવનાર, તું મનથી ન ડર, કારણ કે કુરુઓની સેના તો દરિયા જેટલી ઊંડી છે.
સ્ત્રીસકાશે પ્રતિજ્ઞાય પુરુષાણાં હિ શૃણ્વતામ્। વિકત્થમાનો નિર્યાત્વા બ્રૂષિ કિં નાત્ર યુદ્ધ્યસે ।। 25
સ્ત્રીઓની સામે પ્રતિજ્ઞા કરીને, પુરુષો સાંભળી રહ્યા હતા, અને ગર્વથી બહાર નીકળી; હવે કેમ કહે છે કે તું યુદ્ધ નહીં કરે?
તથા સ્ત્રીષુ પ્રતિશ્રુત્ય પૌરુષં પુરુષેષુ ચ। રથમારુહ્ય નિર્યાત્વા કિમર્થં નાવબુધ્યસે ।। 26
સ્ત્રીઓ અને પુરુષો સામે શૌર્યનું વચન આપીને, રથ પર ચડીને બહાર નીકળી; હવે કેમ ગભરાઈ રહ્યો છે?
ન ચેદ્વિજિત્ય ગાસ્ત્વં હિ નગરં પ્રતિયાસ્યસિ। પ્રહસિષ્યન્તિ વીરાસ્ત્વાં નરા નાર્યશ્ચ સંગતાઃ ।। 27
જો તું ગાયો પરત લાવીને શહેરમાં પાછો નહીં ફર્યો, તો ભેગા થયેલા વીર, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ તારી ઉડાઉ કરશે.