તમાદદાનં પ્રમદા જહાસિરે હ્યધોમુખં વીરવરોઽભ્યધારયત્। તતસ્તિરશ્ચીનકૃતં સપત્નહા હ્યધોમુખં કવચમથાભ્યકર્ષત ।। 61
જ્યારે તે ધનુષ્ય ઉઠાવી રહ્યો હતો ત્યારે સ્ત્રીઓ હસી પડી, અને વીર અર્જુન શરમથી નીચે જોયો; પછી પણ દુશ્મનવિનાશક અર્જુને નીચે જોઈને વાંકું બનેલું કવચ પહેરી લીધું.
સમ્યક્પ્રજાનન્નપિ સત્યવિક્રમો હ્યજ્ઞાતવત્સર્વકુરુપ્રવીરઃ। ઊર્ધ્વં ક્ષિપન્વીરતરોઽભ્યધારયત્પુનશ્ચ યન્તા કવચં ધનઞ્જયઃ ।। 62
બધું જાણતાં છતાં, સાચા પરાક્રમી અને ગુપ્ત વેશમાં રહેલા અર્જુને વારંવાર કવચ ઉપાડી પહેર્યું અને રથચાલક તરીકે તૈયાર થયો.
એવંપ્રકારાણિ બહૂનિ કુર્વતિ તસ્મિન્કુમાર્યઃ પ્રમદા જહાસિરે । તથાપિ કુર્વન્તમમિત્રકર્શનં નૈવોત્તરઃ પર્યભવદ્ધનઞ્જયમ્ ।। 63
જ્યારે તે આવા અનેક કાર્યો કરી રહ્યો હતો ત્યારે રાજકુમારીઓ અને સ્ત્રીઓ હંસી પડી; છતાં, દુશ્મનને તકલીફ આપનાર ધનંજયને ઉત્તરાએ હરાવી શક્યો નહીં.
તં રાજપુત્રઃ સમનાહયત્સ્વયં જામ્બૂનદાન્તેન શુભેન વર્મણા। કૃશાનુતપ્તપ્રતિમેન ભાસ્વતા જાજ્વલ્યમાનેન સહસ્રરશ્મિના ।। 64
પછી રાજપુત્રે પોતે જ તેને સુંદર, સોનાથી શોભાયમાન અને અગ્નિ જેવું તેજસ્વી કવચ પહેરાવ્યું, જે હજારો કિરણોથી ઝગમગતું હતું.
અથાસ્ય શીઘ્રં પ્રસમીક્ષ્ય ભોજયદ્રથે હયાન્કાઞ્ચનજાલસંવૃતાન્। સુવર્ણજાલાન્તરયોક્તભૂષણં સિંહં ચ સૌવર્ણમુપાશ્રયદ્રથે ।। 65
પછી તેણે ઝડપથી તપાસી રથમાં ઘોડાઓને ખવડાવ્યા, જે સોનાની જાળથી ઢંકાયેલા હતા; અને રથ પર સોનાનું સિંહ શોભા માટે મૂક્યું.
ધનૂંષિ ચ વિચિત્રાણિ બાણાંશ્ચ રુચિરાન્બહૂન્। આયુધાનિ ચ વૈ તત્ર રથોપસ્થે ચ સ ન્યસત્ ।। 66
તેને વિવિધ પ્રકારના ધનુષ્યો, અનેક સુંદર બાણો અને શસ્ત્રો રથમાં ગોઠવીને રાખ્યા.
આરુહ્ય પ્રયયૌ વીરઃ સબૃહન્નલસારથિઃ। અથોત્તરા ચ કન્યાશ્ચ સ ખ્યશ્ચૈવાબ્રુવંસ્તદા ।। 67
વીર પુરુષે બૃહન્નલાને રથચાલક બનાવીને રથ પર ચડ્યો અને નીકળી પડ્યો; પછી ઉત્તર, કન્યાઓ અને સેવકોએ એમ કહ્યું.
બૃહન્નલે આનયેથા વાસાંસિ રુચિરાણિ નઃ। પાઞ્ચાલિકાર્થં સૂક્ષ્માણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ । વિજિત્ય સંગ્રામગતાન્ભીષ્મદ્રોણમુખાન્કુરૂન્ ।। 68
બૃહન્નલા, યુદ્ધમાં ભીષ્મ અને દ્રોણાદિ કુરુઓને હરાવીને અમારી માટે સુંદર વસ્ત્રો, પાંદળી માટે નાજુક દાગીના અને વિવિધ રત્નો લાવજો.
અથ તા બ્રુવતીઃ કન્યાઃ સહિતાઃ કુરુનન્દનઃ। પ્રત્યુવાચ હસન્પાર્થો મેઘદુન્દુભિનિસ્વનઃ ।। 69
પછી જ્યારે કન્યાઓ એમ બોલી રહી હતી ત્યારે કુરુપુત્ર અર્જુને, મેઘધ્વનિ જેવી ગર્જનાવાળી વાણીથી, હસતાં જવાબ આપ્યો.
યદ્યુત્તરોઽયં સંગ્રામે વિજેષ્યતિ મહારથાન્ । અથાહરિષ્યે વાસાંસિ સૂક્ષ્માણ્યાભરણાનિ ચ ।। 70
જો ઉત્તર યુદ્ધમાં મહાન રથીઓ પર વિજય મેળવે તો હું તમારી માટે સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણો લાવી આપીશ.
અથોત્તરો વર્મ મહાપ્રભાવં સુવર્ણવૈડૂર્યપરિષ્કૃતં શુભમ્। આમુચ્ય વીરઃ પ્રયયૌ રથોત્તમં ધનઞ્જયં સારથિનં પ્રગૃહ્ય ।। 71
પછી વીર ઉત્તરએ સોનાથી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભાયમાન સુંદર કવચ પહેરીને શ્રેષ્ઠ રથમાં ચડ્યો અને ધનંજયને રથચાલક તરીકે સાથે લીધો.
તમુત્તરં પ્રેક્ષ્ય રથોત્તમે સ્થિતં બૃહન્નલાં ચૈવ મહાજનસ્તદા। સ્ત્રિયશ્ચ કન્યાશ્ચ દ્વિજાશ્ચ સુવ્રતાઃ પ્રદક્ષિણં મઙ્ગલિનોઽભ્યપૂજયન્ ।। 72
ઉત્તર શ્રેષ્ઠ રથમાં અને બૃહન્નલા તેની બાજુમાં જોઈને, મોટી સભા, સ્ત્રીઓ, કન્યાઓ અને સદ્ગુણવંત બ્રાહ્મણોએ શુભેચ્છા સાથે તેમની પરિભ્રમણ કરી અને સન્માન આપ્યો.
યદર્જુનસ્યર્ષભતુલ્યગામિનઃ પુરાઽભવત્ખાણ્ડવદાહમઙ્ગલમ્ । કુરૂન્સમાસાદ્ય રણે બૃહન્નલે સહોત્તરેણાસ્તુ તવાદ્ય મઙ્ગલમ્ ।। 73
જેમ પેહલા કાળે અર્જુન માટે ખાંડવ વનમાં આગ લાગવી શુભ બની હતી, એ જ રીતે આજે બૃહન્નલાના મેદાનમાં ઉત્તર સાથે મળીને જ્યારે તું કુરુઓ સામે યુદ્ધ કરવા જઈ રહ્યો છે, ત્યારે તારી માટે પણ એ શુભ બની રહે.
સ રાજધાન્ય નિર્યાય વૈરાટિરકુતોભયઃ। પ્રયાહીત્યબ્રવીત્સૂતં યત્ર તે કુરવો ગતાઃ ।। 1
પછી વિરાટ રાજા, જે કાંઈથી ડરતો નહોતો, શહેરમાંથી બહાર નીકળ્યો અને પોતાના રથચાલકને કહ્યું: 'જ્યાં કુરુઓ ગયા છે, ત્યાં લઈ જ.'
સમવેતાન્કુરૂન્સર્વાઞ્જિગીષૂનવજિત્ય વૈ। ગાશ્ચૈતાઃ ક્ષિપ્રમાદાય પુનરેષ્યામ્યહં પુરમ્ ।। 2
'હું બધા ભેગા થયેલા વિજય ઇચ્છતા કુરુઓને હરાવીને, આ ગાયોને ઝડપથી લઈ આવીશ અને ફરીથી શહેરમાં પાછો આવીશ.'
તતસ્તાંશ્ચોદયામાસ સદશ્વાન્પાણ્ડુનન્દનઃ ।। 3
પછી પાંડુપુત્રે એ ઉત્તમ ઘોડાઓને દોડાવ્યા.
તે હયા નરસિંહેન ચોદિતા વાતરંહસઃ। આલિખન્ત ઇવાકાશમૂહુઃ કાઞ્ચનમાલિનઃ ।। 4
માણસોમાં સિંહ સમાન એ પાંડુપુત્રે ઘોડાઓને દોડાવ્યા ત્યારે, સોનાની માળાઓથી શોભતા એ ઘોડાઓ પવન જેવી ઝડપથી દોડી ગયા, જાણે આકાશમાં રેખાઓ દોરી રહ્યા હોય.
નાતિદૂરમથો ગત્વા માત્સ્યપુત્રધનઞ્જયૌ । અવૈક્ષેતામવિત્રસ્તૌ કુરૂણાં બલિનાં બલમ્ ।। 5
બહુ દૂર ગયા વગર, માથ્સ્યપુત્ર અને ધનંજયે નિર્ભય રહીને કુરુઓની મહાન સેના જોઈ.
શ્મશાનમભિતો ગત્વા શૂરૌ દદૃશતુઃકુરૂન્ ।। 6 ।। તદનીકં મહત્તેષાં વિસ્તૃતં સાગરોપમમ્
શ્મશાન પાસે પહોંચીને એ બે વીરોએ કુરુઓને જોયા; તેમની વિશાળ સેના સમુદ્ર જેટલી પહોળી ફેલાઈ હતી.
સર્પમાણમિવાકાશે વનં બહુલપાદપમ્ ।। 7 ।। દદૃશે પાર્થિવો રેણુર્જનિતસ્તેન સર્પતા
આકાશમાં એ સેના એવી લાગી જાણે ઝાડોથી ઘેરાયેલું જંગલ હોય અને એના ધૂળના વાદળો સાપ જેવાં લાગતા.
દૃષ્ટિપ્રણાશો ભૂતાનાં દિવસ્પૃક્કુરુસત્તમ ।। 8 ।। તદનીકમથો વીક્ષ્ય ગજાશ્વરથસંકુલમ્
એ ધૂળના વાદળે બધાની નજર અંધારી કરી દીધી, હે શ્રેષ્ઠ કુરુ! પછી, એ હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી સેના જોઈ—
કર્ણદુર્યોધનકૃપૈર્ગુપ્તં શાન્તનવેન ચ । દ્રોણેન સહ પુત્રેણ મહેષ્વાસેન ધીમતા ।। 9
—જેનું રક્ષણ કર્ણ, દુર્યોધન, કૃપાચાર્ય અને શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, તેમજ દ્રોણ અને તેનો વિદ્વાન, મહાન ધનુર્ધર પુત્ર—all મળીને કરી રહ્યા હતા—
હૃષ્ટરોમા ભયોદ્વિગ્નો નિમીલ્ય સ્વદૃશૌ તદા। કમ્પમાનશરીરશ્ચ પાર્થં વૈરાટિરબ્રવીત્ ।। 10
વિરાટ રાજાના રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા, ભયથી કંપી ઉઠ્યો, આંખો મીંચી લીધી અને પાર્થે કહ્યું—
નોત્સહે કુરુભિર્યોદ્ધું રોમહર્ષં હિ પશ્ય મે। બહુપ્રવીરમત્યુગ્રં દેવૈરપિ દુરાસદમ્। પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોમિ કુરુસૈન્યં ભયાનકમ્ ।। 11
'હું કુરુઓ સાથે લડવાની શક્તિ નથી રાખતો; જો, મારા રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા છે. તેમની સેના અનેક વીરોથી ભરેલી છે, એટલી ભયાનક છે કે દેવતાઓ પણ નજીક જવાની હિંમત ન કરે. હું તો એ ભયાનક કુરુસેનાનો સામનો કરી શકતો નથી.'
નાશંસે ભારતીં સેનાં પ્રવેષ્ટું ભીમકાર્મુકામ્। દેવૈરપિ સહેન્દ્રેણ ન શક્યં કિંપુનર્નરૈઃ ।। 12
'મારે તો નથી લાગતું કે હું ભીમના ધનુષ્યથી સજ્જ ભારતસેનામાં પ્રવેશી શકું. દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે આવીને એ કરી શકે એમ નથી—તો પછી માણસો શું કરી શકે?'
રથનાગાશ્વકલિલં પત્તિધ્વજસમાકુલમ્ । દૃષ્ટ્વૈવ હિ પરાનીકં મનઃ પ્રવ્યથતીવ મે ।। 13
'શત્રુઓની સેના, જેમાં રથ, હાથી, ઘોડા, પગદળ અને ધ્વજાઓ ભેગા છે, એ જોઈને મારું મન ખૂબ ગભરાઈ ગયું છે.'
યત્ર દ્રોણશ્ચ ભીષ્મશ્ચ કૃપઃ કર્ણો વિવિંશતિઃ । અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તશ્ચ બાહ્લિકઃ । દુર્યોધનસ્તથા રાજા વીરો દુર્મર્ષણઃ પરઃ ।। 14
'ત્યાં દ્રોણ, ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય, કર્ણ, વિવિંશતિ, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ, સોમદત્ત, બાહ્લિક, રાજા દુર્યોધન અને વીર દુરમર્શન—all હાજર છે.'
નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ । મત્તા ઇવ મહાનાગા યુક્તધ્વજપતાકિનઃ ।। 15
'બધા જ બુદ્ધિશાળી, મહાન ધનુર્ધર અને યુદ્ધમાં પારંગત છે; જાણે મસ્ત હાથીઓ હોય, એમ તેમના રથો ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભે છે.'
નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વાર્થકૃતનિશ્ચયાઃ । તાઞ્જેતું સમરે શૂરાન્દુર્બુદ્ધિરહમાગતઃ ।। 16
'બધા જ બુદ્ધિશાળી, મહાન ધનુર્ધર અને દરેક કાર્યમાં દૃઢ નિશ્ચય ધરાવે છે. આવા વીર યુદ્ધમાં જીતવા આવવું મારી મૂર્ખાઈ હતી.'
દૃષ્ટ્વૈવ હિ કુરૂન્સર્વાન્વ્યૂઢાનીકાન્પ્રહારિણઃ । હૃષિતાનિ ચ રોમાણિ કશ્મલેનાહતં મનઃ ।। 17
'કુરુઓને યુદ્ધ માટે પંક્તિબદ્ધ અને યુદ્ધ માટે તત્પર જોઈને, મારા રોમકૂંપ ઊભા થઈ ગયા છે અને મન બેહોશ થઈ ગયું છે.'