દેવેન્દ્રસારથિર્વીરો માતલિઃ ખ્યાતવિક્રમઃ । સુમહો જામદગ્નેશ્ચ વિષ્ણોર્યન્તા ચ દારુકઃ ।। 51
ઇન્દ્રના સારથી વિરૂ માતલિ, જેની વિક્રમની ખ્યાતિ છે; જમદગ્નિના મહાન સારથી અને વિષ્ણુના સારથી દારુક પણ.
સુમન્ત્રો વા દાશરથેઃ સૂર્યયન્તા તથાઽરુણઃ। સર્વે સારથયઃ ખ્યાતા ન બૃહન્નલયા સમાઃ ।। 52
દશરથના સારથી સુમંત્ર અને સૂર્યના સારથી અરુણ પણ પ્રસિદ્ધ છે; પણ એ બધા સારથીઓ બૃહન્નલા જેટલા સમાન નથી.
ઇત્યુક્તોઽહં ચ સૈરન્ધ્ર્યા તેન ત્વામાહ્વયામિ વૈ । આહુતા ત્વં મયા સાર્ધં યોદ્ધું યાહિ બૃહન્નલે ।। 53
સૈરંધ્રીએ એમ કહીને મને તને બોલાવવાનું કહ્યું છે; હવે હું તને બોલાવું છું, મારી સાથે યુદ્ધ કરવા આવો, બૃહન્નલા.
દૂરાદ્દૂરતરં ગાવો ભવન્તિ કુરુભિર્હૃતાઃ। તથોક્તા પ્રત્યુવાચેદં રાજપુત્રં બૃહન્નલા ।। 54
દૂરથી જ કુરુઓ ગાયોને વધુ દૂર લઈ જઈ રહ્યા છે; એમ કહીને બૃહન્નલાએ રાજકુમારને ઉત્તર આપ્યો.
કા શક્તિર્મમ સારથ્યં કર્તું સંગ્રામમૂર્ધનિ । નૃત્તં વા યદિ વા ગીતં વાદિત્રં વા પૃથગ્વિધમ્ । તત્કરિષ્યામિ ભદ્રં તે સારથ્યં તુ કુતો મમ ।। 55
મારે યુદ્ધના میدانમાં રથ ચલાવવાની કઈ શક્તિ છે? નૃત્ય, ગીત કે વાદ્ય વગાડવું હોય તો હું એ બધું કરીશ, પણ રથચાલક બનવું મારા માટે શક્ય નથી.
ત્વં નર્તકો વા યદિ વાઽપિ ગાયકઃ ક્ષિપ્રં તનુત્રં પરિધત્સ્વ ભાનુમત્। અભીક્ષ્ણમાહુસ્તવ કર્મ પૌરુષં સ્ત્રિયઃ પ્રશંસન્તિ મમાદ્ય ચાન્તિકે ।। 56
તમે નૃત્યકાર કે ગાયક હોવ તો તરત તેજસ્વી વસ્ત્રો પહેરી લો; સ્ત્રીઓ સતત તમારા પરાક્રમ અને કૃત્યોની પ્રશંસા કરે છે, આજે તો મારા સામે પણ તમારી વખાણ કરે છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા નૃપસૂનુસત્તમસ્તદા સ્મયિત્વાઽર્જુનમભ્યનન્દયત્। અથોત્તરઃ પારશવં શતાક્ષિમત્સુવર્ણચિત્રં પરિગૃહ્ય ભાનુમત્ ।। 57
આવી રીતે બોલીને રાજપુત્રે સ્મિત સાથે અર્જુનનું સ્વાગત કર્યું; પછી ઉત્તરાએ તેજસ્વી, સોનાથી શોભાયમાન અને અનેક આંખો ધરાવતું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું.
બૃહન્નલાયૈ પ્રદદૌ સ્વયં તદા વિરાટપુત્રઃ પરવીરઘાતિને। તદાજ્ઞયા માત્સ્યસુતસ્ય વીર્યવાનકર્તુકામેવ સમાદદે તદા ।। 58
એ સમયે વિરાટપુત્ર, દુશ્મન વીરોને પરાજિત કરનાર, એ ધનુષ્ય પોતે બૃહન્નલાને આપ્યું; માછ્યપુત્રના આદેશથી વીર બૃહન્નલાએ તે ઉત્સાહપૂર્વક સ્વીકારી લીધું.
યદ્યસ્તિ ચ રણે શૌર્યં શક્યઃ સ્યાદ્દ્વિષતાં વધઃ। અહં ત્વામભિગચ્છામિ યત્ર ત્વં યાસિ તત્ર ભો ।। 59
યુદ્ધમાં જો સાહસ હોય તો દુશ્મનોનો નાશ શક્ય છે; હું જ્યાં તમે જશો ત્યાં તમારી સાથે જઇશ, હે મહાનુભાવ.
તતઃ સ નર્મસંયુક્તમકરોત્પાણ્ડવો બહુ। ઉત્તરાયાઃ પ્રમુખતઃ સર્વં જાનન્નરિન્દમઃ ।। 60
પછી પાંડવે, બધું જાણતા, ઉત્તરાની સામે રમૂજી વાતો કરી અને આનંદ આપ્યો.
તમાદદાનં પ્રમદા જહાસિરે હ્યધોમુખં વીરવરોઽભ્યધારયત્। તતસ્તિરશ્ચીનકૃતં સપત્નહા હ્યધોમુખં કવચમથાભ્યકર્ષત ।। 61
જ્યારે તે ધનુષ્ય ઉઠાવી રહ્યો હતો ત્યારે સ્ત્રીઓ હસી પડી, અને વીર અર્જુન શરમથી નીચે જોયો; પછી પણ દુશ્મનવિનાશક અર્જુને નીચે જોઈને વાંકું બનેલું કવચ પહેરી લીધું.
સમ્યક્પ્રજાનન્નપિ સત્યવિક્રમો હ્યજ્ઞાતવત્સર્વકુરુપ્રવીરઃ। ઊર્ધ્વં ક્ષિપન્વીરતરોઽભ્યધારયત્પુનશ્ચ યન્તા કવચં ધનઞ્જયઃ ।। 62
બધું જાણતાં છતાં, સાચા પરાક્રમી અને ગુપ્ત વેશમાં રહેલા અર્જુને વારંવાર કવચ ઉપાડી પહેર્યું અને રથચાલક તરીકે તૈયાર થયો.
એવંપ્રકારાણિ બહૂનિ કુર્વતિ તસ્મિન્કુમાર્યઃ પ્રમદા જહાસિરે । તથાપિ કુર્વન્તમમિત્રકર્શનં નૈવોત્તરઃ પર્યભવદ્ધનઞ્જયમ્ ।। 63
જ્યારે તે આવા અનેક કાર્યો કરી રહ્યો હતો ત્યારે રાજકુમારીઓ અને સ્ત્રીઓ હંસી પડી; છતાં, દુશ્મનને તકલીફ આપનાર ધનંજયને ઉત્તરાએ હરાવી શક્યો નહીં.
તં રાજપુત્રઃ સમનાહયત્સ્વયં જામ્બૂનદાન્તેન શુભેન વર્મણા। કૃશાનુતપ્તપ્રતિમેન ભાસ્વતા જાજ્વલ્યમાનેન સહસ્રરશ્મિના ।। 64
પછી રાજપુત્રે પોતે જ તેને સુંદર, સોનાથી શોભાયમાન અને અગ્નિ જેવું તેજસ્વી કવચ પહેરાવ્યું, જે હજારો કિરણોથી ઝગમગતું હતું.
અથાસ્ય શીઘ્રં પ્રસમીક્ષ્ય ભોજયદ્રથે હયાન્કાઞ્ચનજાલસંવૃતાન્। સુવર્ણજાલાન્તરયોક્તભૂષણં સિંહં ચ સૌવર્ણમુપાશ્રયદ્રથે ।। 65
પછી તેણે ઝડપથી તપાસી રથમાં ઘોડાઓને ખવડાવ્યા, જે સોનાની જાળથી ઢંકાયેલા હતા; અને રથ પર સોનાનું સિંહ શોભા માટે મૂક્યું.
ધનૂંષિ ચ વિચિત્રાણિ બાણાંશ્ચ રુચિરાન્બહૂન્। આયુધાનિ ચ વૈ તત્ર રથોપસ્થે ચ સ ન્યસત્ ।। 66
તેને વિવિધ પ્રકારના ધનુષ્યો, અનેક સુંદર બાણો અને શસ્ત્રો રથમાં ગોઠવીને રાખ્યા.
આરુહ્ય પ્રયયૌ વીરઃ સબૃહન્નલસારથિઃ। અથોત્તરા ચ કન્યાશ્ચ સ ખ્યશ્ચૈવાબ્રુવંસ્તદા ।। 67
વીર પુરુષે બૃહન્નલાને રથચાલક બનાવીને રથ પર ચડ્યો અને નીકળી પડ્યો; પછી ઉત્તર, કન્યાઓ અને સેવકોએ એમ કહ્યું.
બૃહન્નલે આનયેથા વાસાંસિ રુચિરાણિ નઃ। પાઞ્ચાલિકાર્થં સૂક્ષ્માણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ । વિજિત્ય સંગ્રામગતાન્ભીષ્મદ્રોણમુખાન્કુરૂન્ ।। 68
બૃહન્નલા, યુદ્ધમાં ભીષ્મ અને દ્રોણાદિ કુરુઓને હરાવીને અમારી માટે સુંદર વસ્ત્રો, પાંદળી માટે નાજુક દાગીના અને વિવિધ રત્નો લાવજો.
અથ તા બ્રુવતીઃ કન્યાઃ સહિતાઃ કુરુનન્દનઃ। પ્રત્યુવાચ હસન્પાર્થો મેઘદુન્દુભિનિસ્વનઃ ।। 69
પછી જ્યારે કન્યાઓ એમ બોલી રહી હતી ત્યારે કુરુપુત્ર અર્જુને, મેઘધ્વનિ જેવી ગર્જનાવાળી વાણીથી, હસતાં જવાબ આપ્યો.
યદ્યુત્તરોઽયં સંગ્રામે વિજેષ્યતિ મહારથાન્ । અથાહરિષ્યે વાસાંસિ સૂક્ષ્માણ્યાભરણાનિ ચ ।। 70
જો ઉત્તર યુદ્ધમાં મહાન રથીઓ પર વિજય મેળવે તો હું તમારી માટે સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણો લાવી આપીશ.
અથોત્તરો વર્મ મહાપ્રભાવં સુવર્ણવૈડૂર્યપરિષ્કૃતં શુભમ્। આમુચ્ય વીરઃ પ્રયયૌ રથોત્તમં ધનઞ્જયં સારથિનં પ્રગૃહ્ય ।। 71
પછી વીર ઉત્તરએ સોનાથી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભાયમાન સુંદર કવચ પહેરીને શ્રેષ્ઠ રથમાં ચડ્યો અને ધનંજયને રથચાલક તરીકે સાથે લીધો.
તમુત્તરં પ્રેક્ષ્ય રથોત્તમે સ્થિતં બૃહન્નલાં ચૈવ મહાજનસ્તદા। સ્ત્રિયશ્ચ કન્યાશ્ચ દ્વિજાશ્ચ સુવ્રતાઃ પ્રદક્ષિણં મઙ્ગલિનોઽભ્યપૂજયન્ ।। 72
ઉત્તર શ્રેષ્ઠ રથમાં અને બૃહન્નલા તેની બાજુમાં જોઈને, મોટી સભા, સ્ત્રીઓ, કન્યાઓ અને સદ્ગુણવંત બ્રાહ્મણોએ શુભેચ્છા સાથે તેમની પરિભ્રમણ કરી અને સન્માન આપ્યો.
યદર્જુનસ્યર્ષભતુલ્યગામિનઃ પુરાઽભવત્ખાણ્ડવદાહમઙ્ગલમ્ । કુરૂન્સમાસાદ્ય રણે બૃહન્નલે સહોત્તરેણાસ્તુ તવાદ્ય મઙ્ગલમ્ ।। 73
જેમ પેહલા કાળે અર્જુન માટે ખાંડવ વનમાં આગ લાગવી શુભ બની હતી, એ જ રીતે આજે બૃહન્નલાના મેદાનમાં ઉત્તર સાથે મળીને જ્યારે તું કુરુઓ સામે યુદ્ધ કરવા જઈ રહ્યો છે, ત્યારે તારી માટે પણ એ શુભ બની રહે.
સ રાજધાન્ય નિર્યાય વૈરાટિરકુતોભયઃ। પ્રયાહીત્યબ્રવીત્સૂતં યત્ર તે કુરવો ગતાઃ ।। 1
પછી વિરાટ રાજા, જે કાંઈથી ડરતો નહોતો, શહેરમાંથી બહાર નીકળ્યો અને પોતાના રથચાલકને કહ્યું: 'જ્યાં કુરુઓ ગયા છે, ત્યાં લઈ જ.'
સમવેતાન્કુરૂન્સર્વાઞ્જિગીષૂનવજિત્ય વૈ। ગાશ્ચૈતાઃ ક્ષિપ્રમાદાય પુનરેષ્યામ્યહં પુરમ્ ।। 2
'હું બધા ભેગા થયેલા વિજય ઇચ્છતા કુરુઓને હરાવીને, આ ગાયોને ઝડપથી લઈ આવીશ અને ફરીથી શહેરમાં પાછો આવીશ.'
તતસ્તાંશ્ચોદયામાસ સદશ્વાન્પાણ્ડુનન્દનઃ ।। 3
પછી પાંડુપુત્રે એ ઉત્તમ ઘોડાઓને દોડાવ્યા.
તે હયા નરસિંહેન ચોદિતા વાતરંહસઃ। આલિખન્ત ઇવાકાશમૂહુઃ કાઞ્ચનમાલિનઃ ।। 4
માણસોમાં સિંહ સમાન એ પાંડુપુત્રે ઘોડાઓને દોડાવ્યા ત્યારે, સોનાની માળાઓથી શોભતા એ ઘોડાઓ પવન જેવી ઝડપથી દોડી ગયા, જાણે આકાશમાં રેખાઓ દોરી રહ્યા હોય.
નાતિદૂરમથો ગત્વા માત્સ્યપુત્રધનઞ્જયૌ । અવૈક્ષેતામવિત્રસ્તૌ કુરૂણાં બલિનાં બલમ્ ।। 5
બહુ દૂર ગયા વગર, માથ્સ્યપુત્ર અને ધનંજયે નિર્ભય રહીને કુરુઓની મહાન સેના જોઈ.
શ્મશાનમભિતો ગત્વા શૂરૌ દદૃશતુઃકુરૂન્ ।। 6 ।। તદનીકં મહત્તેષાં વિસ્તૃતં સાગરોપમમ્
શ્મશાન પાસે પહોંચીને એ બે વીરોએ કુરુઓને જોયા; તેમની વિશાળ સેના સમુદ્ર જેટલી પહોળી ફેલાઈ હતી.
સર્પમાણમિવાકાશે વનં બહુલપાદપમ્ ।। 7 ।। દદૃશે પાર્થિવો રેણુર્જનિતસ્તેન સર્પતા
આકાશમાં એ સેના એવી લાગી જાણે ઝાડોથી ઘેરાયેલું જંગલ હોય અને એના ધૂળના વાદળો સાપ જેવાં લાગતા.