પશ્યયુરદ્ય મે વીર્યં કુરવસ્તે સમાગતાઃ । કિંનુ પાર્થોઽર્જુનઃ સાક્ષાદિતિ મંસ્યન્તિ માં પરે ।। 11
આજે, ભેગા થયેલા કુરુઓ મારું પરાક્રમ જોશે; તેઓ વિચારશે, 'શું આ પાર્થ, અર્જુન પોતે નથી?'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્ત્રીષુ ચાત્મપ્રશંસનમ્ । નામર્ષયત પાઞ્ચાલી બીભત્સોઃ પરિકીર્તનમ્ ।। 12
સ્ત્રીઓમાં પોતાની પ્રશંસા સાંભળી, દ્રૌપદી ભીમસેનના ઉલ્લેખને સહન કરી શકી નહીં.
શ્રુત્વા તદર્જુનો વાક્યમુત્તરેણ પ્રભાષિતમ્। અતીતસમયે કાલે પ્રિયાં ભાર્યામભાષત ।। 13
ઉત્તરાએ કહેલા એ શબ્દો સાંભળી, અર્જુને યોગ્ય સમયે, ભૂતકાળ યાદ કરીને પોતાની પ્રિય પત્નીને કહ્યું.
દ્રુપદસ્ય સુતાં રાજ્ઞઃ પાઞ્ચાલીં રૂપસંમતામ્ । સત્યાર્જવગુણોપેતાં ભર્તુઃ પ્રિયહિતૈષિણીમ્ । ઉવાચ રહસિ પ્રીતઃ કૃષ્ણાં સર્વાર્થકોવિદઃ ।। 14
દરેક બાબતમાં નિષ્ણાત, આનંદથી, રાજા દ્રુપદની રૂપવંતી પુત્રી, સત્ય અને સીધાઈથી ભરપૂર, પતિના હિતેચ્છુક કૃષ્ણાને, અર્જુને એકાંતમાં કહ્યું.
ઉત્તરાં બ્રૂહિ પાઞ્ચાલિ ગત્વા ક્ષિપ્રં શુચિસ્મિતે ।। 15
પાંચાલી, શુદ્ધ સ્મિતવાળી, તું જલદી જઈને ઉત્તરાને કહેજે.
ઇયં કિલ પુરા યુદ્ધે ખાણ્ડવે સવ્યસાચિનઃ । સારથિઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય પાર્થસ્ય તુ બૃહન્નલા। મહાઞ્જયો ભવેદ્યુદ્ધે સા ચેદ્યન્તા બૃહન્નલા ।। 16
કહે છે કે, પહેલાં ખાંડવના યુદ્ધમાં, સવ્યસાચી પાંડુપુત્ર પાર્થનો સારથી બૃહન્નલા હતી; જો બૃહન્નલા સારથી બને, તો યુદ્ધમાં જરૂર વિજય મળે.
સા ચોદિતા તદા હ્યેન હ્યર્જુનેન શુચિસ્મિતા। પાઞ્ચાલી ચ તદાઽઽગમ્ય ઉત્તરાયા નિવેશનમ્ ।। 17
એ રીતે અર્જુન દ્વારા પ્રેરાયેલી, શુદ્ધ સ્મિતવાળી પાંચાલી ઉત્તરાના મહેલમાં પહોંચી.
જ્ઞાત્વા તુ સમયાન્મુક્તં ચન્દ્રં રાહુમુખાદિવ । યુધિષ્ઠિરં ધર્મપરં સત્યાર્જવપથે સ્થિતમ્ ।। 18
સમય પૂર્ણ થતાં, જેમ રાહુના મોઢામાંથી ચંદ્ર બહાર આવે તેમ, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્ય-સીધાઈના માર્ગે ચાલતા યુધિષ્ઠિરને ઓળખી...
અમર્ષયન્તી તદ્દુઃખં કૃષ્ણા કમલલોચના। ઉત્તરામાહ વચનં સખીમધ્યે વિલાસિનીમ્ ।। 19
કમળ જેવી આંખો ધરાવતી કૃષ્ણા એ દુઃખથી વ્યથિત થઈ, પોતાની સખીઓ વચ્ચે ઉત્તરા, જે સૌંદર્યથી ભરપૂર હતી, તેની સાથે વાત કરી.
યોઽયં યુવા વારણયૂથપોપમો બૃહન્નલાઽસ્મીતિ જનોઽભ્યભાષત। પુરાઽપિ પાર્થસ્ય સ સારથિસ્તદા ધનુર્ધરાણાં પ્રવરસ્ય મન્યે ।। 20
જે યુવાનને લોકો બૃહન્નલા કહે છે અને જે હાથીના ટોળાના નેતા જેવો દેખાય છે, એ પહેલાં પાર્થનો રથચાલક રહ્યો છે, એમ મને લાગે છે; તે ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
એતેન વા સારથિના તદાઽર્જુનઃ સદેવગન્ધર્વમહાસુરોરગાન્ । સર્વાણિ ભૂતાન્યજયસ્તસ વીર્યવાનતર્પયચ્ચાપિ હિરણ્યરેતસમ્ ।। 21
આ જ રથચાલક સાથે અર્જુને એક વખત દેવો, ગંધર્વો, મહાન અસુરો અને સાપો સહિત બધા જીવોને જીત્યા હતા અને પોતાની શૂરવીરતાથી હિરણ્યગર્ભને પ્રસન્ન કર્યો હતો.
યદસ્ય સંસ્થામપિ તસ્ય સંયુગે જાનામિ વીર્યં પરવીરમધ્યગમ્ । સંગૃહ્ય રશ્મીનપિ ચાસ્ય વીર્યવાનાદાય ચાપં પ્રયયૌ રથે સ્થિતઃ ।। 22
મને તેની યુદ્ધકુશળતા ખબર છે, કારણ કે મેં તેને પરાક્રમી વીરોમાં જોયો છે; એ રશ્મિ પકડીને અને ધનુષ્ય ઉઠાવીને રથ પર મજબૂતીથી ઊભો રહ્યો હતો.
ન સર્વભૂતાનિ ન દેવદાનવા ન ચાપિ સર્વે કુરવઃ સમાગતાઃ। ધનં હરેયુસ્તવ જાતુ ધન્વિનો બૃહન્નલા તૂત્તરસારથિર્યદિ ।। 23
જો બૃહન્નલા, ઉત્તરાનો રથચાલક, તારા ઘોડાં સંભાળે છે તો બધા જીવ, દેવો-દૈત્યો કે એકઠા થયેલા બધા કૌરવો પણ તારો ધન ક્યારેય લઈ શકશે નહીં.
ધનુષ્યનવમશ્ચાસીત્તસ્ય શિષ્યો મહાત્મનઃ । સુદૃષ્ટપૂર્વો હિ મયા ચરન્ત્યા પાણ્ડવાલયે ।। 24
તે ધનુષ્ય ચલાવવામાં ક્યારેય પછાતો નહોતો અને એ મહાન આત્માના શિષ્ય હતો; મેં તેને પાંડવોના ઘરમાં ફરતી વખતે પહેલેથી જ જોયો છે.
સ ચાનેન સહાયેન ખાણ્ડવં ચાદહત્પુરા । અર્જુનસ્ય તદાઽનેન સંગૃહીતા હયોત્તમાઃ ।। 25
આ જ સાથી સાથે તેણે ક્યારેક ખાંડવ વન સળગાવ્યું હતું; ત્યારે અર્જુન માટે આ જ વ્યક્તિએ ઉત્તમ ઘોડાં પકડી રાખ્યા હતા.
તેન સારથિના પાર્થઃ સર્વભૂતાનિ સર્વશઃ। અજયત્ખાણ્ડવપ્રસ્થે ન હિ યન્તાઽસ્તિ તાદૃશઃ ।। 26
આ રથચાલક સાથે પાર્થએ ખાંડવપ્રસ્થમાં બધા જીવોને સંપૂર્ણ રીતે જીત્યા હતા; આવો રથચાલક બીજો કોઈ નથી.
તતઃ સૈરન્ધ્રિસહિતા ઉત્તરા ભ્રાતુરબ્રવીત્। અભ્યર્થયૈનાં સારથ્યે વીર શીઘ્રં બૃહન્નલામ્ ।। 27
પછી સૈરંધ્રી સાથે ઉત્તરાએ પોતાના ભાઈને કહ્યું: 'વીર, તું જલદી બૃહન્નલાને રથચાલક બનવા વિનંતી કર.'
શિક્ષિતૈષા હિ સારથ્યે નર્તને ગીતવાદિતે । સૈરન્ધ્ય્રાહ મહાપ્રાજ્ઞા સ્તુવન્તી વૈ બૃહન્નલામ્ ।। 28
તે રથ ચલાવવામાં, નૃત્યમાં અને ગીત-વાદ્યમાં નિપુણ છે; સૈરંધ્રી, જે બુદ્ધિશાળી છે, એ બૃહન્નલાની પ્રશંસા કરતી હતી.
સૈરન્ધ્રિ જાનાસિ મમ વ્રતં હિ ક્લીબેન પુંસા ન હિ સંવદામ્યહમ્। સોહં ન શક્ષ્યામિ બૃહન્નલાં શુભે વક્તું સ્વયં યચ્છ હયાન્મમેતિ ।। 29
સૈરંધ્રી, તને ખબર છે કે મારું વ્રત છે: હું હિજડા પુરુષ સાથે ક્યારેય વાત કરતો નથી; તેથી, સુંદરે, હું પોતે બૃહન્નલાને મારા માટે ઘોડાં પકડવા કહી શકીશ નહીં.
ભયકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ન વ્રતં નાવ્રતં પુનઃ। યથા દુઃખં પ્રતરતિ કર્તું યુક્તં ચરેદ્બુધઃ । ઇતિ ધર્મવિદઃ પ્રાહુસ્તસ્માદ્વાચ્યા બૃહન્નલા ।। 30
પણ જ્યારે મુશ્કેલી આવે ત્યારે વ્રત કે અવ્રત કંઈ જ મહત્ત્વનું રહેતું નથી; દુઃખમાંથી બહાર આવવા યોગ્ય જે હોય તે કરવું જોઈએ — એમ ધર્મ જાણનારા કહે છે. એટલે બૃહન્નલાને કહેવું જોઈએ.
યેયં કુમારી સુશ્રોણી ભગિની તે યવીયસી। અસ્યાસ્તુ વચનં વીર કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। 31
આ તારી નાની બહેન, સુંદર નિતંબવાળી કન્યા — વીર, એ નિશ્ચિતપણે જે કહેશ તે કરશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
યદિ તે સારથિઃ સા સ્યાત્કુરૂન્સર્વાન્ન સંશયઃ। જિત્વા ગાશ્ચ સમાદાય ધ્રુવમાગમનં ભવેત્ ।। 32
જો એ તારી રથચાલક બને તો, કોઈ શંકા વગર, તું બધા કૌરવોને જીતશે, ગાયો પાછી લાવશે અને નિશ્ચિતપણે પરત ફરશે.
એવમુક્તઃ સ સૈરન્ધ્ર્યા ભગિનીં પ્રત્યભાષત। ગચ્છ ત્વમનવદ્યાઙ્ગિ તામાનય બૃહન્નલામ્ ।। 33
સૈરંધ્રીએ આવું કહ્યું ત્યારે તેણે પોતાની બહેનને કહ્યું: 'હે નિર્દોષ અંગવાળી, તું જા અને બૃહન્નલાને અહીં લાવ.'
સા પ્રાદ્રવત્કાઞ્ચનમાલ્યધારિણી જ્યેષ્ઠેન ભ્રાત્રા પ્રહિતા યશસ્વિની । ભ્રાતુર્નિયોગં તુ નિશમ્ય સુભ્રુઃ શુભાનના હાટકવજ્રભૂષિતા ।। 34
પોતાના મોટા ભાઈ દ્વારા મોકલાયેલી, સુવર્ણમાળાથી શોભાયમાન, યશસ્વિ, સુંદર ભ્રૂવાળી અને મુખવાળી, સોનાના અને વજ્રના આભૂષણોથી સજ્જ, એ ભાઈની આજ્ઞા સાંભળી તરત જ દોડી ગઈ.
સા વજ્રમુક્તામણિહેમકુણ્ડલા મૃદુક્રમા ભ્રાતૃનિયોગચોદિતા। પ્રદક્ષિણાવર્તતનુઃ શિખણ્ડિની પદ્માનના પદ્મદલાયતાક્ષી ।। 35
સોનાની, વજ્ર અને મુક્તાની કાંટીઓ પહેરેલી, મૃદુ પગવાળી, ભાઈની આજ્ઞાથી પ્રેરાયેલી, પાતળી કાયાવાળી, શિખાવાળી, કમળમુખવાળી અને કમળપાંખ જેવી આંખો ધરાવતી એ બહાર નીકળી.
તન્વી સમાઙ્ગી મૃદુમન્દ્રલોચના માત્સ્યસ્ય રાજ્ઞો દુહિતા વિલાસિની । સા નર્તનાગારમરાલપક્ષ્મા શતહ્રદા મેઘમિવાન્વપદ્યત ।। 36
પાતળી, સુમેળવાળી, મૃદુ અને મંદ આંખો ધરાવતી, મચ્છરાજાની રમણીય પુત્રી, વાળ વળાંકડાવાળી, નૃત્યગૃહમાં એવી પ્રવેશી જેમ મેઘને જોઈ મોર દોડી જાય.
સા નાગનાસોપમસંહિતોરૂરનિન્દિતા વેદિવિલગ્નમધ્યા। આસાદ્ય તસ્થૌ વરમાલ્યધારિણી પાર્થં શુભા નાગવધૂરિવ દ્વિપમ્ ।। 37
એ સુંદર સ્ત્રી, જેની જાંઘો સાપની જેમ જોડાયેલી હતી, અવ્યાજ રૂપવાળી અને કમર પર વેદના ચિહ્નોથી શોભતી હતી, સુંદર માળા પહેરીને પાર્થે સામે આવીને ઊભી રહી, જાણે સાપની વહુ હાથી સામે ઊભી હોય.
તામાગતામાયતતામ્રલોચનામવેક્ષ્ય પાર્થઃ સમયેઽભ્યભાષત ।। 38
પાર્થે એ લાંબા, તાંબાં જેવી આંખોવાળી સ્ત્રીને યોગ્ય સમયે આવતી જોઈને તેની સાથે વાત કરી.
કિમાગતા કાઞ્ચનમાલ્યધારિણી સુગાત્રિ કિંચિત્ત્વરિતાઽસિ સુભ્રુ । કિં તે મુખં સુન્દરિ ન પ્રસન્નમાચક્ષ્વ શીઘ્રં મમ ચારુહાસિનિ ।। 39
સુનયના, સુગઠિત અંગવાળી, સુવર્ણમાળાધારી, તું કેમ આવી છે? કેમ તારે થોડી ઉતાવળ છે? સુંદર ભ્રૂવાળી, તારો ચહેરો ખુશ કેમ નથી? વહેલી તકે કહો, હસતી મુખવાળી.
સા વજ્રવૈડૂર્યવિકારકુણ્ડલા વિનિદ્રપદ્મોત્પલપન્નગન્ધિની । પ્રસન્નતારાધિપસંનિભાનના પાર્થે કુમારી વચનં બભાષે ।। 40
વજ્ર અને વૈડૂર્યના કુંડળ પહેરેલી, કમળ, ઉટપળ અને સાપ જેવી સુગંધ ધરાવતી, ચાંદની જેવી તેજસ્વી ચહેરાવાળી કન્યાએ પાર્થેને મીઠા શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.