સાન્ત્વયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના। કા ત્વં તામ્રનખી શ્યામા સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલા
રાજાએ મીઠા અને મનોહર શબ્દોથી તેને શાંત કરી પૂછ્યું: 'તું કોણ છે, તારા નખ તાંબાના જેવા છે, તું શ્યામવર્ણની છે અને સુંદર ઝવેરાતના કુંડળ પહેરેલા છે?'
દીર્ઘં ધ્યાયસિ ચાત્યર્થં કસ્માચ્છ્વસિષિ ચાતુરા। કથં ચ પતિતાઽસ્યસ્મિન્કૂપે વીરુત્તૃણાવૃતે
'તું એટલી ઊંડી વિચારમાં કેમ છે અને લાંબા શ્વાસ કેમ લે છે? અને તું આ વનસ્પતિથી ઢંકાયેલા કૂવામાં કેવી રીતે પડી ગઈ?'
યોઽસૌ દેવૈર્હતાન્દૈત્યાનુત્થાપયતિ વિદ્યયા
'જે પોતાના જ્ઞાનથી દેવો દ્વારા મારવામાં આવેલા દૈત્યોને જીવિત કરે છે—'
તસ્ય શુક્રસ્ય કન્યાહં સ માં નૂનં ન બુધ્યતે। એષ મે દક્ષિણો રાજન્પાણિસ્તામ્રનખાઙ્ગુલિઃ
'હું એ શુક્રાચાર્યની દીકરી છું; એમને ખબર નથી કે મારી પર શું beetu છે. રાજા, આ મારું જમણું હાથ છે, જેના નખ તાંબાના રંગના છે.'
સમુદ્ધર ગૃહીત્વા માં કુલીનસ્ત્વં હિ મે મતઃ। જાનામિ હિ ત્વાં સંશાન્તં વીર્યવન્તં યશસ્વિનમ્
'મારો હાથ પકડીને મને બહાર કાઢો, કેમ કે હું તમને ઉચિત કુળના માનું છું. હું જાણું છું કે તમે શાંત, પરાક્રમી અને પ્રસિદ્ધ છો.'
તસ્માન્માં પતિતામસ્માત્કૂપાદુદ્ધર્તુમર્હસિ
'એટલે, હું આ કૂવામાં પડી ગઈ છું, મને બહાર કાઢવી તમારો ધર્મ છે.'
ગૃહીત્વા દક્ષિણે પાણાવુજ્જહાર તતોઽવટાત્। ઉદ્ધૃત્ય ચૈનાં તરસા તસ્માત્કૂપાન્નરાધિપઃ
રાજાએ તેના જમણા હાથ પકડીને તેને કૂવામાંથી બહાર ખેંચી લીધી; અને ઝડપથી તેને કૂવામાંથી બહાર કાઢી.
ગચ્છ ભદ્રે યથાકામં ન ભયં વિદ્યતે તવ। ઇત્યુચ્યમાના નૃપતિં દેવયાનીદમુત્તરમ્
'હવે, સુપ્રસન્ન સ્ત્રી, તું જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈશ, તને કોઈ ભય નથી.' એમ રાજાએ કહ્યું ત્યારે દેવયાનીએ આ રીતે જવાબ આપ્યો.
ઉવાચ મામુપાદાય ગચ્છ શીઘ્રં પ્રિયો હિ મે। ગૃહીતાહં ત્વયા પાણૌ તસ્માદ્ભર્તા ભવિષ્યસિ
તે કહે છે: 'મને તું તરત લઈ જા, કેમ કે તું મને ખૂબ જ પ્રિય છે. તું મારું હાથ પકડી લીધો છે, એટલે હવે તું જ મારો પતિ બનશે.'
ઇત્યેવમુક્તો નૃપતિરાહ ક્ષત્રકુલોદ્ભવઃ। ત્વં ભદ્રે બ્રાહ્મણી તસ્માન્મયા નાર્હસિ સઙ્ગમમ્
એવું સાંભળીને ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલા રાજાએ કહ્યું: 'હે સારા સ્વભાવવાળી, તું તો બ્રાહ્મણ કન્યા છે, એટલે મારું તારી સાથે જોડાણ યોગ્ય નથી.'
સર્વલોકગુરુઃ કાવ્યસ્ત્વં તસ્ય દુહિતા શુભે। તસ્માદપિ ભયં મેઽદ્ય તતઃ કલ્યાણિ નાર્હસિ
'હે શુભે, તું તો સર્વ લોકના ગુરુ કાવ્યની દીકરી છે; એથી પણ આજે મને ભય લાગે છે, એટલે હે કલ્યાણી, એ યોગ્ય નથી.'
યદિ મદ્વચનાન્નાદ્ય માં નેચ્છસિ નરાધિપ। ત્વામેવ વરયે પિત્રા તસ્માલ્લપ્સ્યસિ ગચ્છ હિ
'હે રાજા, જો તું મારા કહેવા પ્રમાણે આજે મને ઈચ્છતો નથી, તો મારા પિતા તને મારા માટે પસંદ કરશે, અને પછી તને મને મળવાનું થશે; હવે તું જા.'
આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણીં યયાતિઃ સ્વપુરં યયૌ। ગતે તુ નાહુષે તસ્મિન્દેવયાન્યપ્યનિન્દિતા
સુંદર કટિવાળી દેવયાનીને વિદાય લઈ યયાતિ પોતાના શહેર તરફ ગયો; અને જયારે નાહુષપુત્ર ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે નિર્દોષ દેવયાની પણ—
ક્વચિદ્ગત્વા ચ રુદતી વૃક્ષમાશ્રિત્ય ધિષ્ઠિતા। તતશ્ચિરાયમાણાયાં દુહિતર્યથ ભાર્ગવઃ
ક્યાંક જઈને, રડતી રહી અને એક વૃક્ષને આધાર બનાવી ઊભી રહી; દીકરી લાંબા સમય સુધી પાછી ન આવી, ત્યારે ભાર્ગવ—
સંસ્મૃત્યોવાચ ધાત્રીં તાં દુહિતુઃ સ્નેહવિક્લવઃ। ધાત્રિ ત્વમાનય ક્ષિપ્રં દેવયાનીં સમુધ્યમામ્
દિકરીની યાદ આવી, તો પ્રેમથી ભીની આંખે ભાર્ગવે ધાત્રીને કહ્યું: 'હે ધાત્રી, જલદી જઈને બહાર ગયેલી દેવયાનીને લઈને આવ.'
ઇત્યુક્તમાત્રે સા ધાત્રી ત્વરિતાઽઽનયિતું ગતા। યત્રયત્ર સશીભિઃ સા ગતા પદમમાર્ગત
એવું કહેતાં જ ધાત્રી તરત જ દેવયાનીને લાવવા દોડી ગઈ; જ્યાં જ્યાં ગઈ, પગલે પગલે શોધતી રહી.
સા દદર્શ તથા દીનાં શ્રમાર્તાં રુદતીં સ્થિતામ્। વૃત્તાન્તં કિમિદં ભદ્રે શીઘ્રં વદ પિતાહ્વયત્
ત્યાં તેણે દેવયાનીને દુઃખી, થાકેલી અને રડતી જોઈ; 'શું થયું છે, બેટી? જલદી કહો, તારો પિતા બોલાવે છે.'
એવમુક્તાહ ધાત્રીં તાં શર્મિષ્ઠાવૃજિનં કૃતમ્। ઉવાચ શોકસંતપ્તા ઘૂર્ણિકામાગતાં પુરઃ
એવું સાંભળીને, દેવયાની દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને ધાત્રીને કહ્યું કે શર્મિષ્ઠાએ તેના પર અણ્યાય કર્યો છે; અને ઘૂર્ણિકા સામે આવી ત્યારે તેને પણ એ વાત કહી.
ત્વરિતં ઘૂર્ણિકે ગચ્છ શીઘ્રમાચક્ષ્વ મે પિતુઃ
'ઘૂર્ણિકા, તું તરત જ જઈને મારી વાત પિતાજીને કહી આવ.'
સા તત્ર ત્વરિતં ગત્વા ઘૂર્ણિકાઽસુરમન્દિરમ્
પછી ઘૂર્ણિકા ઝડપથી દૈત્યના મહેલમાં પહોંચી.
દૃષ્ટ્વા કાવ્યમુવાચેદં સંભ્રમાવિષ્ટચેતના। આચચક્ષે મહાપ્રાજ્ઞં દેવયાનીં વને હતામ્
કાવ્યને જોઈને, ઘૂર્ણિકા ગભરાઈ ગઈ અને કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, દેવયાનીને વનમાં દુઃખ પહોંચ્યું છે.'
શર્મિષ્ઠયા મહાભાગ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ। શ્રુત્વા દુહિતરં કાવ્યસ્તત્ર શર્મિષ્ઠયા હતામ્
'હે મહાભાગ્યશાળી, એ વૃષપર્વાની દીકરી શર્મિષ્ઠાના હાથો દુઃખી થઈ છે.' આવું સાંભળીને કાવ્યે—
ત્વરયા નિર્યયૌ દુઃખાન્માર્ગમાણઃ સુતાં વને। દૃષ્ટ્વા દુહિતરં કાવ્યો દેવયાનીં તતો વને
દુઃખ અને ઉતાવળથી કાવ્યે વનમાં દીકરીને શોધવા નીકળી પડ્યો; અને ત્યાં દેવયાનીને જોઈ—
બાહુભ્યાં સંપરિષ્વજ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્। આત્મદોષૈર્નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખસુખે જનાઃ
દિકરીને બન્ને હાથથી ભેટી, દુઃખી થઈને કહ્યું: 'દરેક માણસ પોતાના કર્મથી સુખ-દુઃખ ભોગવે છે.'
મન્યે દુશ્ચરિતં તેઽસ્તિ યસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા
'મને લાગે છે કે તારા દ્વારા કોઈ ખોટું કામ થયું છે, જેના કારણે આ પરિણામ આવ્યું છે.'
શર્મિષ્ઠયા યદુક્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ।। સત્યં કિલૈતત્સા પ્રાહ દૈત્યાનામસિ ગાયનઃ
'શર્મિષ્ઠા, વૃષપર્વાની દીકરી, જે બોલી એ સાચું છે; તેણે સાચું કહ્યું—તું દૈત્યોમાં ગાયક છે.'
એવં હિ મે કથયતિ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી। વચનં તીક્ષ્ણપરુષં ક્રોધરક્તેક્ષણા ભૃશમ્
એ રીતે વૃષપરવનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને ગુસ્સાથી લાલ આંખે, બહુ કઠોર અને કરકશ શબ્દોમાં કહ્યું.
સ્તુવતો દુહિતા નિત્યં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ। અહં તુ સ્તૂયમાનસ્ય દદતોઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ
હંમેશા હું દીકરી તરીકે વખાણતી, વિનંતી કરતી અને સ્વીકારતી હતી; પણ જ્યારે હું વખાણવામાં આવતી અને આપતી, ત્યારે તેણે કહ્યું કે મેં સ્વીકાર્યું નથી.
ઇદં મામાહ શર્મિષ્ઠા દુહિતા વૃષપર્વણઃ। ક્રોધસંરક્તનયના દર્પપૂર્ણા પુનઃ પુનઃ
વૃષપરવનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ ગુસ્સાથી લાલ આંખે, અહંકારથી ભરેલી, વારંવાર મને આવું કહ્યું.
યદ્યહ સ્તુવતસ્તાત દુહિતા પ્રતિગૃહ્ણતઃ। પ્રસાદયિષ્યે શર્મિષ્ઠામિત્યુક્તા તુ સખી મયા
પિતા, જો હું દીકરી તરીકે, વખાણવામાં આવતી અને સ્વીકારતી શર્મિષ્ઠાને શાંત કરું, તો મારી સખીએ મને આવું કહ્યું.