મહાજનસમક્ષં તુ સ્ત્રીણાં મધ્યે વિશેષતઃ । ગવાધ્યક્ષેણ સંપ્રોક્તો વિરાટતનયસ્તદા ।। 1
પછી, મહાન સભામાં, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓની વચ્ચે, ગૌઓના મુખ્ય, વિરાટના પુત્રએ આ રીતે વાત કરી.
સ્ત્રીમધ્ય ઉક્તસ્તેનાસૌ વાક્યં તેજઃપ્રવર્ધનમ્। અન્તઃપુરે શ્લાઘમાન ઇદં વચનમબ્રવીત્ ।। 2
સ્ત્રીઓની વચ્ચે, પોતાનું યશ વધારતું, અંતઃપુરમાં ગર્વથી તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
અદ્યાહમનુગચ્છેયં દૃઢધન્વા ગવાં પદમ્। યદિ મે સારથિઃ કશ્ચિદ્ભવેદશ્વેષુ કોવિદઃ ।। 3
આજે હું મજબૂત ધનુષ્ય લઈને ગૌશાળાએ જાઉં, જો મને ઘોડાઓ ચલાવવામાં નિપુણ કોઈ સારથી મળે તો.
તમેવ નાધિગચ્છામિ યો મે યન્તા સમો ભવેત્ । પશ્યધ્વં સારથિં શીઘ્રં મમ યુક્તં પ્રયાસ્યતઃ ।। 4
પણ, મને એવો કોઈ સારથી મળતો નથી જે મારી બરાબરી કરી શકે; તમે જુઓ, જલદીથી મને યોગ્ય સારથી શોધી આપો, કારણ કે હું જવા તૈયાર છું.
અષ્ટાવિંશતિરાત્રં વા માસં વા નૂનમન્તતઃ । યત્તદાસીન્મહાયુદ્ધં તત્ર મે સારથિર્હતઃ ।। 5
અઠ્ઠાવીસ રાત કે મહિનો ભર, એ મહાયુદ્ધમાં, મારો સારથી મારાયો હતો.
યદ્યહં ત્વધિગચ્છેયં યો મે યન્તા ભવેદ્યુધિ । ત્વરાવાનદ્ય યાસ્યામિ સમુચ્છ્રિતમહાધ્વજઃ ।। 6
જો મને યુદ્ધમાં સારથી મળે, તો આજે હું ઊંચો ધ્વજ લઈ ઝડપથી જઇશ.
વિગાહ્ય તત્પરાનીકં ગજવાજિરથાકુલમ્ । શસ્ત્રપ્રતાપાન્નિર્વીર્યાન્કુરૂઞ્જિત્વાઽઽનયે પશૂન્ ।। 7
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલા દુશ્મનના સેના વચ્ચે ઘૂસી, હું મારા શસ્ત્રોની તાકાતથી કુરુઓને હારી, ગૌઓ પાછી લાવીશ.
દુર્યોધનં વિકર્ણં ચ કર્ણં વૈકર્તનં કૃપમ્। દ્રોણં ચ સહ પુત્રેણ મહેષ્વાસાન્સમાગતાન્ ।। 8
દુર્યોધન, વિકર્ણ, કર્ણ (વૈકર્તનપુત્ર), કૃપ, અને દ્રોણ પોતાના પુત્ર સાથે—આ બધા મહાન ધનુર્ધર ત્યાં ભેગા થયા છે.
વિદ્રાવયિત્વા સંગ્રામે દાનવાન્મઘવાનિવ । અનેનૈવ મુહૂર્તેન પુનઃ પ્રત્યાનયે પશૂન્ ।। 9
યુદ્ધમાં હું તેમને એમ જ હાંકી દઈશ જેમ મઘવાને દાનવોને હરાવ્યા હતા, અને આ જ ક્ષણે ગૌઓ પાછી લાવીશ.
શૂન્યમાજ્ઞાય કુરવઃ પ્રયાન્ત્યાદાય ગોધનમ્ । કિં ન શક્યં ચ તૈઃ કર્તું યદહં તત્ર નાભવમ્ ।। 10
કુરુઓએ, જગ્યા ખાલી જોઈ, ગૌઓ લઈ ગઈ; હું ત્યાં ન હતો એટલે તેઓ શું નહિ કરી શકે?
પશ્યયુરદ્ય મે વીર્યં કુરવસ્તે સમાગતાઃ । કિંનુ પાર્થોઽર્જુનઃ સાક્ષાદિતિ મંસ્યન્તિ માં પરે ।। 11
આજે, ભેગા થયેલા કુરુઓ મારું પરાક્રમ જોશે; તેઓ વિચારશે, 'શું આ પાર્થ, અર્જુન પોતે નથી?'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્ત્રીષુ ચાત્મપ્રશંસનમ્ । નામર્ષયત પાઞ્ચાલી બીભત્સોઃ પરિકીર્તનમ્ ।। 12
સ્ત્રીઓમાં પોતાની પ્રશંસા સાંભળી, દ્રૌપદી ભીમસેનના ઉલ્લેખને સહન કરી શકી નહીં.
શ્રુત્વા તદર્જુનો વાક્યમુત્તરેણ પ્રભાષિતમ્। અતીતસમયે કાલે પ્રિયાં ભાર્યામભાષત ।। 13
ઉત્તરાએ કહેલા એ શબ્દો સાંભળી, અર્જુને યોગ્ય સમયે, ભૂતકાળ યાદ કરીને પોતાની પ્રિય પત્નીને કહ્યું.
દ્રુપદસ્ય સુતાં રાજ્ઞઃ પાઞ્ચાલીં રૂપસંમતામ્ । સત્યાર્જવગુણોપેતાં ભર્તુઃ પ્રિયહિતૈષિણીમ્ । ઉવાચ રહસિ પ્રીતઃ કૃષ્ણાં સર્વાર્થકોવિદઃ ।। 14
દરેક બાબતમાં નિષ્ણાત, આનંદથી, રાજા દ્રુપદની રૂપવંતી પુત્રી, સત્ય અને સીધાઈથી ભરપૂર, પતિના હિતેચ્છુક કૃષ્ણાને, અર્જુને એકાંતમાં કહ્યું.
ઉત્તરાં બ્રૂહિ પાઞ્ચાલિ ગત્વા ક્ષિપ્રં શુચિસ્મિતે ।। 15
પાંચાલી, શુદ્ધ સ્મિતવાળી, તું જલદી જઈને ઉત્તરાને કહેજે.
ઇયં કિલ પુરા યુદ્ધે ખાણ્ડવે સવ્યસાચિનઃ । સારથિઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય પાર્થસ્ય તુ બૃહન્નલા। મહાઞ્જયો ભવેદ્યુદ્ધે સા ચેદ્યન્તા બૃહન્નલા ।। 16
કહે છે કે, પહેલાં ખાંડવના યુદ્ધમાં, સવ્યસાચી પાંડુપુત્ર પાર્થનો સારથી બૃહન્નલા હતી; જો બૃહન્નલા સારથી બને, તો યુદ્ધમાં જરૂર વિજય મળે.
સા ચોદિતા તદા હ્યેન હ્યર્જુનેન શુચિસ્મિતા। પાઞ્ચાલી ચ તદાઽઽગમ્ય ઉત્તરાયા નિવેશનમ્ ।। 17
એ રીતે અર્જુન દ્વારા પ્રેરાયેલી, શુદ્ધ સ્મિતવાળી પાંચાલી ઉત્તરાના મહેલમાં પહોંચી.
જ્ઞાત્વા તુ સમયાન્મુક્તં ચન્દ્રં રાહુમુખાદિવ । યુધિષ્ઠિરં ધર્મપરં સત્યાર્જવપથે સ્થિતમ્ ।। 18
સમય પૂર્ણ થતાં, જેમ રાહુના મોઢામાંથી ચંદ્ર બહાર આવે તેમ, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્ય-સીધાઈના માર્ગે ચાલતા યુધિષ્ઠિરને ઓળખી...
અમર્ષયન્તી તદ્દુઃખં કૃષ્ણા કમલલોચના। ઉત્તરામાહ વચનં સખીમધ્યે વિલાસિનીમ્ ।। 19
કમળ જેવી આંખો ધરાવતી કૃષ્ણા એ દુઃખથી વ્યથિત થઈ, પોતાની સખીઓ વચ્ચે ઉત્તરા, જે સૌંદર્યથી ભરપૂર હતી, તેની સાથે વાત કરી.
યોઽયં યુવા વારણયૂથપોપમો બૃહન્નલાઽસ્મીતિ જનોઽભ્યભાષત। પુરાઽપિ પાર્થસ્ય સ સારથિસ્તદા ધનુર્ધરાણાં પ્રવરસ્ય મન્યે ।। 20
જે યુવાનને લોકો બૃહન્નલા કહે છે અને જે હાથીના ટોળાના નેતા જેવો દેખાય છે, એ પહેલાં પાર્થનો રથચાલક રહ્યો છે, એમ મને લાગે છે; તે ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
એતેન વા સારથિના તદાઽર્જુનઃ સદેવગન્ધર્વમહાસુરોરગાન્ । સર્વાણિ ભૂતાન્યજયસ્તસ વીર્યવાનતર્પયચ્ચાપિ હિરણ્યરેતસમ્ ।। 21
આ જ રથચાલક સાથે અર્જુને એક વખત દેવો, ગંધર્વો, મહાન અસુરો અને સાપો સહિત બધા જીવોને જીત્યા હતા અને પોતાની શૂરવીરતાથી હિરણ્યગર્ભને પ્રસન્ન કર્યો હતો.
યદસ્ય સંસ્થામપિ તસ્ય સંયુગે જાનામિ વીર્યં પરવીરમધ્યગમ્ । સંગૃહ્ય રશ્મીનપિ ચાસ્ય વીર્યવાનાદાય ચાપં પ્રયયૌ રથે સ્થિતઃ ।। 22
મને તેની યુદ્ધકુશળતા ખબર છે, કારણ કે મેં તેને પરાક્રમી વીરોમાં જોયો છે; એ રશ્મિ પકડીને અને ધનુષ્ય ઉઠાવીને રથ પર મજબૂતીથી ઊભો રહ્યો હતો.
ન સર્વભૂતાનિ ન દેવદાનવા ન ચાપિ સર્વે કુરવઃ સમાગતાઃ। ધનં હરેયુસ્તવ જાતુ ધન્વિનો બૃહન્નલા તૂત્તરસારથિર્યદિ ।। 23
જો બૃહન્નલા, ઉત્તરાનો રથચાલક, તારા ઘોડાં સંભાળે છે તો બધા જીવ, દેવો-દૈત્યો કે એકઠા થયેલા બધા કૌરવો પણ તારો ધન ક્યારેય લઈ શકશે નહીં.
ધનુષ્યનવમશ્ચાસીત્તસ્ય શિષ્યો મહાત્મનઃ । સુદૃષ્ટપૂર્વો હિ મયા ચરન્ત્યા પાણ્ડવાલયે ।। 24
તે ધનુષ્ય ચલાવવામાં ક્યારેય પછાતો નહોતો અને એ મહાન આત્માના શિષ્ય હતો; મેં તેને પાંડવોના ઘરમાં ફરતી વખતે પહેલેથી જ જોયો છે.
સ ચાનેન સહાયેન ખાણ્ડવં ચાદહત્પુરા । અર્જુનસ્ય તદાઽનેન સંગૃહીતા હયોત્તમાઃ ।। 25
આ જ સાથી સાથે તેણે ક્યારેક ખાંડવ વન સળગાવ્યું હતું; ત્યારે અર્જુન માટે આ જ વ્યક્તિએ ઉત્તમ ઘોડાં પકડી રાખ્યા હતા.
તેન સારથિના પાર્થઃ સર્વભૂતાનિ સર્વશઃ। અજયત્ખાણ્ડવપ્રસ્થે ન હિ યન્તાઽસ્તિ તાદૃશઃ ।। 26
આ રથચાલક સાથે પાર્થએ ખાંડવપ્રસ્થમાં બધા જીવોને સંપૂર્ણ રીતે જીત્યા હતા; આવો રથચાલક બીજો કોઈ નથી.
તતઃ સૈરન્ધ્રિસહિતા ઉત્તરા ભ્રાતુરબ્રવીત્। અભ્યર્થયૈનાં સારથ્યે વીર શીઘ્રં બૃહન્નલામ્ ।। 27
પછી સૈરંધ્રી સાથે ઉત્તરાએ પોતાના ભાઈને કહ્યું: 'વીર, તું જલદી બૃહન્નલાને રથચાલક બનવા વિનંતી કર.'
શિક્ષિતૈષા હિ સારથ્યે નર્તને ગીતવાદિતે । સૈરન્ધ્ય્રાહ મહાપ્રાજ્ઞા સ્તુવન્તી વૈ બૃહન્નલામ્ ।। 28
તે રથ ચલાવવામાં, નૃત્યમાં અને ગીત-વાદ્યમાં નિપુણ છે; સૈરંધ્રી, જે બુદ્ધિશાળી છે, એ બૃહન્નલાની પ્રશંસા કરતી હતી.
સૈરન્ધ્રિ જાનાસિ મમ વ્રતં હિ ક્લીબેન પુંસા ન હિ સંવદામ્યહમ્। સોહં ન શક્ષ્યામિ બૃહન્નલાં શુભે વક્તું સ્વયં યચ્છ હયાન્મમેતિ ।। 29
સૈરંધ્રી, તને ખબર છે કે મારું વ્રત છે: હું હિજડા પુરુષ સાથે ક્યારેય વાત કરતો નથી; તેથી, સુંદરે, હું પોતે બૃહન્નલાને મારા માટે ઘોડાં પકડવા કહી શકીશ નહીં.
ભયકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ન વ્રતં નાવ્રતં પુનઃ। યથા દુઃખં પ્રતરતિ કર્તું યુક્તં ચરેદ્બુધઃ । ઇતિ ધર્મવિદઃ પ્રાહુસ્તસ્માદ્વાચ્યા બૃહન્નલા ।। 30
પણ જ્યારે મુશ્કેલી આવે ત્યારે વ્રત કે અવ્રત કંઈ જ મહત્ત્વનું રહેતું નથી; દુઃખમાંથી બહાર આવવા યોગ્ય જે હોય તે કરવું જોઈએ — એમ ધર્મ જાણનારા કહે છે. એટલે બૃહન્નલાને કહેવું જોઈએ.