વિસૃજ્ય તુ સુશર્માણં પાણ્ડવાસ્તે હતદ્વિષઃ । સ્વબાહુબલસંપન્ના હીનિષેવા યતવ્રતાઃ । સંગ્રામશિરસો મધ્યે તાં રાત્રિં સુખિનોઽવસન્ ।। 71
પાંડવો, જે શત્રુઓના વિનાશક હતા અને પોતાના બળથી સમર્થ, નમ્ર સેવા અને દૃઢ વ્રતવાળા, સુશર્માને છોડીને યુદ્ધભૂમિના મધ્યમાં એ રાત આનંદથી વિતાવી.
તતો વિરાટઃ કૌન્તેયાનતિમાનુષવિક્રમાન્। અર્ચયામાસ વિત્તેન માનેન ચ મહારથાન્। વચસા ચૈવ સાન્ત્વેન સ્નેહેન ચ મુદાઽન્વિતઃ ।। 1
પછી વિરાટ રાજાએ કુંતીપુત્રોને, જે અસાધારણ પરાક્રમી હતા, ધન, માન, પ્રસંશા, મીઠા વચનો અને પ્રેમથી આનંદભર્યા હૃદયથી સન્માન આપ્યું.
યથૈવ મમ રત્નાનિ યુષ્માકં તાનિ વૈ તથા। કાર્યં કુરુત તૈઃ સર્વૈર્યથાકામં યથાસુખમ્ ।। 2
મારા બધાં ખજાના જેટલા મારા છે, એટલાં જ તમારા છે; તમે એ બધું મનગમતું અને અનુકૂળ રીતે ઉપયોગમાં લો.
દદામ્યલંકૃતાઃ કન્યા વસૂનિ વિવિધાનિ ચ। મનસા ચાપ્યભિપ્રેતં યદ્વઃ શત્રુનિબર્હણાઃ ।। 3
હું તમને શોભાયમાન કન્યાઓ અને વિવિધ પ્રકારનું ધન આપું છું, અને જે કંઈ પણ તમારું મન ઇચ્છે, શત્રુવિનાશક પાંડવો.
યુષ્માકં વિક્રમાદદ્ય મુક્તોઽહં સ્વસ્તિમાનિહ । તસ્માદ્ભવન્તો મત્સ્યાનામીશ્વરાઃ સર્વ એવ હિ ।। 4
તમારા પરાક્રમથી આજે હું મુક્ત અને સુરક્ષિત છું; તેથી તમે બધા મચ્છ દેશના સાચા સ્વામી છો.
તં તથાવાદિનં તત્ર કૌરવેયાઃ પૃથક્પૃથક્। ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટમનસો યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ।। 5
એવી રીતે બોલતા વિરાટને, યુધિષ્ઠિરના નેતૃત્વ હેઠળના કૌરવો એક પછી એક આનંદથી બોલ્યા.
પ્રતિનન્દામહે વાચં સર્વથૈવ વિશાંપતે। એતાવતાઽદ્ય પ્રીતાઃસ્મો યત્ત્વં મુક્તોસિ શત્રુભિઃ ।। 6
હે રાજા, અમે તમારી વાતને સર્વ રીતે સ્વીકારીએ છીએ; આજે તમે શત્રુઓથી મુક્ત થયા એ જ અમારે માટે આનંદનું કારણ છે.
યત્ત્વં મુક્તોસિ શત્રુભ્યો હ્યેતત્કાર્યં હિતં હિ નઃ । ન કિંચિત્કાર્યમસ્માકં ન ધનં મૃગયામહે ।। 7
તમે શત્રુઓમાંથી મુક્ત થયા એ જ અમારે માટે કલ્યાણકારક છે; અમને બીજું કંઈ જોઈએ નહીં, ન ધન, ન કોઈ ઈનામ.
અથાબ્રવીત્પ્રીતમના માત્સ્યરાજો યુધિષ્ઠિરમ્। નિર્ભરઃ પ્રીતિપૂરેણ હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ।। 8
પછી મચ્છરાજ આનંદથી ભરેલા હૃદયથી, આનંદથી અવાજ કંપતો, યુધિષ્ઠિરને કહ્યું.
પુનરેવ મહાબાહુર્વિરાટો રાજસત્તમઃ । એહિ ત્વામભિષેક્ષ્યામિ મત્સ્યરાજસ્તુ નો ભવાન્ ।। 9
પછી ફરીથી મહાબલી વિરાટ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બોલ્યા: 'આવો, હું તમારો અભિષેક કરીશ; તમે અમારે માટે મચ્છરાજ બનો.'
મનસા ચાપ્યભિપ્રેતં યત્તે શત્રુનિબર્હણ। તત્તેઽહં સંપ્રદાસ્યામિ સર્વમર્હતિ નો ભવાન્ ।। 10
શત્રુવિનાશક, તમારે મનમાં જે ઇચ્છા હોય, એ પણ હું તમને આપીશ; તમે બધાં માટે યોગ્ય છો.
રત્નાનિ ગાઃ સુવર્ણં ચ મણિમુક્તમથાપિ વા। વૈયાઘ્રપદ્ય વિપ્રેન્દ્ર સર્વથૈવ નમોસ્તુ તે ।। 11
રત્નો, ગાયો, સોનુ, મોતી અને મણિ—હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ બધું તમારું છે; હું તમને સર્વ રીતે વંદન કરું છું.
ત્વત્કૃતે હ્યદ્ય પશ્યામિ રાજ્યમાત્માનમેવ ચ। યતશ્ચ જાતઃ સંરમ્ભઃ સ ચ શત્રુર્વશં ગતઃ ।। 12
તમારા કારણે આજે હું મારું રાજ્ય અને પોતાને જોઈ શકું છું; જે વિવાદ થયો હતો, એ શત્રુ પણ હવે વશમાં છે.
તતો યુધિષ્ઠિરો માત્સ્યં પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ। પ્રતિનન્દામિ તે વાચં મનોજ્ઞાં માત્સ્ય ભાષિતાં ।। 13
પછી યુધિષ્ઠિરે ફરી મચ્છરાજને કહ્યું: 'હું તમારી મનોહર અને મીઠી વાત સ્વીકારું છું, હે મચ્છરાજ.'
આનૃશંસ્યપરો નિત્યં સુમુખઃ સતતં ભવાન્ । પુનરેવ વિરાટશ્ચ રાજા કઙ્કમભાષત ।। 14
દયાળુ અને હંમેશા પ્રસન્ન ચહેરાવાળા રાજા વિરાટે ફરી એકવાર કંકાને કહ્યું.
અહો શૂદ્રસ્ય કર્માણિ વલલસ્ય દ્વિજોત્તમ । સોહં શૂદ્રેણ સંગ્રામે વલલેનાભિરક્ષિતઃ ।। 15
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, વલલ નામના શૂદ્રના કાર્યો ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે! હું પોતે યુદ્ધમાં એ શૂદ્ર વલલ દ્વારા બચાવાયો હતો.
ત્વત્કૃતે સર્વમેવૈતદુપપન્નં મમાનઘ। વરં વૃષ્ણીષ્વ ભદ્રં તે બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ।। 16
હે નિર્દોષ, આ બધું તો તારા કારણે જ યોગ્ય છે. તું કોઈ વર માગ, મને કહેજે, હું તારા માટે શું કરું?
દદામિ તે મહાપ્રીત્યા રત્નાન્યુચ્ચાવચાન્યહમ્। શયનાસનયાનાનિ કન્યાશ્ચ સમલંકુતાઃ ।। 17
મારે તારા પર ખૂબ પ્રેમ છે, તેથી હું તને કિંમતી અને સામાન્ય રત્નો, શયન, બેઠક, વાહનો અને સુંદર રીતે શણગારેલી કન્યાઓ આપું છું.
હસ્ત્યશ્વરથસઙ્ઘાશ્ચ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ। એતાનિ ચ મમ પ્રીત્યા પ્રતિગૃહ્ણ મમાન્તિકે ।। 18
મારા પ્રેમથી તું હાથી-ઘોડાની ટોળીઓ, રથો અને વિવિધ દેશો પણ સ્વીકાર, આ બધું મારી તરફથી લઈ લે.
તં તથાવાદિનં તત્ર કૌરવ્યઃ પ્રત્યભાષત। એષૈવ તુ મમ પ્રીતિર્યત્ત્વં મુક્તોસિ શત્રુભિઃ ।। 19
એમ બોલનારને ત્યાં કૌરવે ઉત્તર આપ્યો: 'મને તો એટલું જ આનંદ છે કે તું તારા દુશ્મનોમાંથી મુક્ત થયો છે.'
પ્રતીતશ્ચેત્પુરં તુષ્ટઃ પ્રવિશાદ્ય પરંતપ। દારૈઃ પુત્રૈશ્ચ સંશ્લિષ્ય સા હિ પ્રીતિર્મમાતુલા ।। 20
હે શત્રુઓને હરાવનાર, જો તું ખુશ અને સંતોષિત હોય તો તારા પત્ની અને પુત્રોને ભેટી તું શહેરમાં પ્રવેશ કર; એ જ મારી સૌથી મોટી ખુશી છે.
સુશર્માણં તુ રાજેન્દ્ર સભૃત્યબલવાહનમ્ । વિસર્જય નરશ્રેષ્ઠં વરમેતદહં વૃણે ।। 21
પણ હે રાજા, સુશર્મા અને તેના સેવક, સૈન્ય અને વાહનોને તું છોડી દે; હું એ જ વર માગું છું, હે મહાન પુરુષ.
એવમુક્તે તુ કઙ્કેન વિરાટો રાજસત્તમઃ । પ્રત્યુવાચ તતઃ કઙ્કં સુશર્મા યાતુ ચેષ્ટતઃ ।। 22
કંકાએ આમ કહ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ રાજા વિરાટે કંકાને ઉત્તર આપ્યો: 'સુશર્મા તેની ઈચ્છા પ્રમાણે જવા દે.'
ગચ્છન્તુ દૂતાસ્ત્વરિતા નગરં તવ પાર્થિવ। સુહૃદાં પ્રિયમાખ્યાતું ઘોષયન્તુ ચ તે જયમ્ ।। 23
હે રાજા, તારા દૂતોએ ઝડપથી શહેરમાં જઈને તારા મિત્રોને આનંદના સમાચાર આપો અને તારી વિજયની ઘોષણા કરો.
તતસ્તદ્વચનાન્માત્સ્યો દૂતાન્રાજા સમાદિશત્। આચક્ષધ્વં પુરં સત્વા સંગ્રામે વિજયં મમ ।। 24
પછી એ વાત સાંભળી માછ્ય રાજાએ દૂતોને આદેશ આપ્યો: 'શહેરમાં જઈને મારા યુદ્ધવિજયની ઘોષણા કરો.'
કુમાર્યઃ સમલંકૃત્ય પ્રયાગચ્છન્તુ મે પુરાત્ । વાદિત્રાણિ ચ સર્વાણિ ગણિકાશ્ચ સ્વલંકૃતાઃ । પ્રત્યાયાન્તુ ચ મે શીઘ્રં નાગરાઃ સર્વ એવ તે ।। 25
મારી શહેરમાંથી શણગારેલી કન્યાઓ બહાર જાવ, બધા વાદ્યયંત્રો અને શણગારેલી નૃત્યગણિકાઓ પણ નીકળી જાવ, અને મારા બધા નાગરિકો પણ વહેલી વેળાએ પાછા આવી જાય.
એવમુક્તાસ્તથા દૂતા રાત્રૌ યાત્વા તુ કેવલમ્ । તતોઽન્તરે ચાનુષિતા દૂતાઃ શીઘ્રાનુયાયિનઃ ।। 26
આ રીતે આદેશ મળતાં દૂતોએ રાત્રે જ જઈને કામ કર્યું; અને એ વચ્ચે બીજા ઝડપી દૂતોએ પણ તેમનો પીછો કર્યો.
નગરં પ્રાવિશંસ્તે વૈ સૂર્યે સમ્યગથોદિતે। વિરાટનગરં પ્રાપ્ય શીઘ્રં નાન્દીમઘોષયન્ । પતાકોચ્છ્રયમાલ્યાઢ્યં પુરમપ્રતિમં યથા ।। 27
સૂર્ય ઊગતાં જ દૂતોએ શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો; વિરાટનગરીમાં પહોંચી તેઓએ તરત જ વિજયોત્સવની ઘોષણા કરી, અને ધ્વજ-માળાથી શોભાયમાન એ શહેર અનન્ય હતું.
યાતે ત્રિગર્તાન્માત્સ્યે તુ પશૂંસ્તાન્વૈ પરીપ્સતિ। દુર્યોધનઃ સહામાત્યૈર્વિરાટ પુરમભ્યગાત્ ।। 1
જ્યારે ત્રિગર્તો માછ્ય દેશ છોડીને ગયા, ત્યારે દુર્યોધનને એ ગાયો મેળવવાની ઇચ્છા થઈ અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિરાટનગરી તરફ આવ્યો.
ભીષ્મદ્રોણૌ ચ કર્ણશ્ચ કૃપશ્ચ પરમાસ્ત્રવિત્ । દ્રૌણિશ્ચ સૌબલશ્ચૈવ તથા દુઃશાસનઃ શલઃ ।। 2
ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ, શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા કૃપ, દ્રોણપુત્ર, સૌબલ, દુશાસન અને શલ પણ સાથે હતા.