પૃષ્ઠગોષૌ ચ તસ્યાથ હત્વા પરમસાયકૈઃ। અથાસ્ય સારથિં ક્રુદ્ધો રથોપસ્થાદપતયત્ ।। 51
પછી, ભીમે તેના પાછળના રક્ષકોને શક્તિશાળી તીરો વડે મારી નાખ્યા અને ગુસ્સામાં સુશર્માના રથના સાથીને પણ રથમાંથી નીચે ફેંકી દીધો.
ચક્રરક્ષસ્તુ શૂરશ્ચ શોણાશ્વો નામ નામતઃ। સ ભયાદ્વિરથં દૃષ્ટ્વા ત્રૈગર્તં વ્યાજહાત્તદા ।। 52
રથના ચકરાની રક્ષા કરતો શૂરવીર, જેનું નામ શોણાશ્વ હતું, તેણે ડરીને રથવિહિન થયેલા ત્રૈગર્તના રાજાને ત્યાં જ છોડી દીધો.
તતો વિરાટઃ પ્રસ્કન્દ્ય રથાદથ સુશર્મણઃ। ગદામસ્ય પરામૃશ્ય તમેવાભ્યહનદ્બલી ।। 53
પછી વિરાટે સુશર્માના રથમાંથી ઊતરી, તેની ગદા પકડી અને પોતાની તાકાતથી તેને જોરદાર માર મારી.
સ ચચાર ગદાપાણિર્વૃદ્ધોઽપિ તરુણો યથા ।। 54
ભલે વૃદ્ધ હતો, છતાં ગદા હાથમાં લઈને એ યુવાનની જેમ જ ફુર્તીથી લડતો રહ્યો.
ભીમસ્તુ ભીમસંકાશો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય વીર્યવાન્ । ઉત્પ્લુત્ય ગત્વા વેગેન તદ્રથે વિનિપત્ય ચ। સુશર્મણઃ શિરોઽગુહ્ણાત્પુનરાશ્વાસ્ય યુધ્યતઃ ।। 55
ભીમ, જે ભીમ જેવો જ શક્તિશાળી હતો, રથમાંથી કૂદી, ઝડપથી સુશર્માના રથ પર પહોંચી, અને લડતો સુશર્માનો માથું પકડીને ફરીથી કાબૂમાં લીધો.
અગ્રાદ્ગિરેર્વિનિક્ષિપ્ય સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા। ઊર્ધ્વમુત્પ્લૃત્ય માર્જાર આખોર્યદ્વચ્છિરો રુષા ।। 56
જેમ સિંહ પર્વતની ટોચ પરથી નાનકડા પ્રાણીને નીચે ફેંકે, અથવા બિલાડી ગુસ્સામાં ઉંદરનું માથું ઊંચું કરે, એમ ભીમે પણ કર્યું.
સમુદ્યમ્ય તુ રોષાત્તં નિષ્પિપેષ મહીતલે। યદા મૂર્ધ્નિ મહાબાહુઃ પ્રાહરદ્વિલપિષ્યતઃ ।। 57
પછી ગુસ્સામાં તેને ઊંચકીને જમીન પર પછાડી દીધો અને જ્યારે એ રડતો હતો ત્યારે ભીમે તેના માથા પર જોરદાર માર માર્યો.
તસ્ય જાનુ દદૌ ભીમો જઘ્ને ચૈનમરત્નિના । સ મોહમગમદ્રાજા પ્રહારવરપીડિતઃ।। 58
ભીમે તેના ઘૂંટણ પર પ્રહાર કર્યો અને પોતાના શસ્ત્ર વડે પણ માર્યો; એ રાજા જોરદાર ઘા સહન ન કરી શક્યો અને બેભાન થઈ ગયો.
તસ્મિન્વીરે ગૃહીતે તુ ત્રિગર્તાનાં મહારથે। અભજ્યત બલં સર્વં ત્રિગર્તાનાં ભયાતુરમ્ ।। 59
જ્યારે એ વીર પકડાઈ ગયો, ત્યારે ત્રૈગર્તના બધા મહારથીઓનું સૈન્ય ડરીને તૂટી પડ્યું.
નિવૃત્ય ગાસ્તતઃ સર્વાઃ પાણ્ડુપુત્રા મહારથાઃ। અવજિત્ય સુશર્માણં ધનં ચાદાય સર્વશઃ ।। 60
પછી પાંડુપુત્ર મહારથીઓ બધાએ ગાયો સાથે પાછા વળ્યા, સુશર્માને હરાવીને બધું ધન લઈ ગયા.
સ્વબાહુબલસંપન્ના હ્રીનિષેવા યતવ્રતાઃ। વિરાટસ્ય મહાત્માનઃ પરિક્લેશવિનાશનાઃ। સ્થિતાઃ સમક્ષં તે સર્વે ત્વથ ભીમોઽભ્યભાષત ।। 61
જેઓ પોતાના બળથી સમૃદ્ધ, લાજાળુ અને વ્રતપાલક હતા, એવા વિરાટના મહાન આત્માવાળા પાંડવો બધું દુઃખ દૂર કરતા હતા અને એકસાથે ઊભા રહ્યા; ત્યારે ભીમ બોલ્યો.
નાયં પાપસમાચારો મત્તો જીવિતુમર્હતિ। કિંનુ શક્યં મયા કર્તું યદ્રાજા સતતં ઘૃણી । ગલે ગૃહીત્વા રાજાનમાનીય વિવશં વશમ્ ।। 62
આ માણસે જે દુષ્કર્મ કર્યું છે, એના લીધે એ મારા હાથથી જીવવાનો હકદાર નથી; પણ રાજા હંમેશા દયાળુ છે, એટલે હું શું કરી શકું? મેં તેની ગરદન પકડી, એને બેકાબૂ કરીને અહીં લાવ્યો.
તત એનં વિચેષ્ટન્તં બદ્ધ્વા પાર્થો વૃકોદરઃ। રથમારોપયામાસ વિસંજ્ઞં પાંસુગુણ્ઠિતમ્ ।। 63
પછી, જ્યારે એ તડપતો હતો, પાર્થે, એટલે કે ભીમે, તેને બાંધ્યો, બેભાન અને ધૂળથી ઢંકાયેલો હતો, તેને રથ પર ચડાવ્યો.
અભ્યેત્ય રણમધ્યસ્થમભ્યગચ્છદ્યુધિષ્ઠિરમ્ । દર્શયામાસ ભીમસ્તુ સુશર્માણં નરાધિપમ્ ।। 64
પછી ભીમ યુદ્ધના મધ્યમાં જઈ યુધિષ્ઠિર પાસે પહોંચ્યો અને સુશર્મા રાજાને તેને બતાવ્યો.
પ્રોવાચ પુરુષવ્યાઘ્રો ભીમમાહવશોભિનમ્ । તં રાજા પ્રાહસદ્દૃષ્ટ્વા મુચ્યતાં વૈ નરાધમઃ ।। 65
પુરૂષોમાં વાઘ સમાન ભીમ, યુદ્ધમાં તેજસ્વી, બોલ્યો; રાજાએ તેને જોઈને હસીને કહ્યું, 'આ પાપી માણસને છોડી દો.'
એવમુક્તોઽબ્રવીદ્ભીમઃ સુશર્માણં મહાબલમ્ । જીવિતું ચેચ્છસે મૂઢ હેતું મે ગદતઃ શૃણુ ।। 66
એવું સાંભળીને ભીમે મહાબલી સુશર્માને કહ્યું, 'જો તું જીવવું ઈચ્છે છે, તો, મૂર્ખ, હું જે કારણ કહું છું એ સાંભળ.'
દાસોસ્મીતિ ત્વયા વાચ્યં સંસત્સુ ચ સભાસુ ચ । એવં તે જીવિતં દદ્યામેષ યુદ્ધજિતો વિધિઃ ।। 67
તમે સભામાં અને લોકો વચ્ચે સ્પષ્ટ કહો કે, 'હું તમારો દાસ છું.' એ રીતે હું તમારું જીવતદાન આપીશ; યુદ્ધમાં હારેલા માટે એ જ નિયમ છે.
તમુવાચ તતો જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા સપ્રણયં વચઃ। મુઞ્ચમુઞ્ચાધમાચારં પ્રમાણં યદિ તે વયમ્ ।। 68
પછી મોટા ભાઈએ પ્રેમપૂર્વક કહ્યું: 'આ નીચી હરકત છોડો, જો અમે તમને સાચા માપદંડ લાગીએ તો.'
દાસભાવં ગતો હ્યેષ વિરાટસ્ય મહીપતેઃ। અદાસો ગચ્છ મુક્તોસિ મૈવં કાર્ષીઃ કદાચન ।। 69
આ રાજા વિરાટના દાસ બની ગયા છે; તમે દાસ નથી—જાઓ, તમે મુક્ત છો. આવું ફરી કદી ન કરશો.
એવમુક્તે તુ સવ્રીડઃ સુશર્માઽસીદધોમુખઃ । સ મુક્તોઽભ્યેત્ય રાજાનમભિવાદ્ય પ્રતસ્થિવાન્ ।। 70
આવું સાંભળીને સુશર્મા શરમથી માથું નીચે કરી નિઃશબ્દ ઊભા રહ્યા; મુક્ત થઈને રાજાને વંદન કરીને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
વિસૃજ્ય તુ સુશર્માણં પાણ્ડવાસ્તે હતદ્વિષઃ । સ્વબાહુબલસંપન્ના હીનિષેવા યતવ્રતાઃ । સંગ્રામશિરસો મધ્યે તાં રાત્રિં સુખિનોઽવસન્ ।। 71
પાંડવો, જે શત્રુઓના વિનાશક હતા અને પોતાના બળથી સમર્થ, નમ્ર સેવા અને દૃઢ વ્રતવાળા, સુશર્માને છોડીને યુદ્ધભૂમિના મધ્યમાં એ રાત આનંદથી વિતાવી.
તતો વિરાટઃ કૌન્તેયાનતિમાનુષવિક્રમાન્। અર્ચયામાસ વિત્તેન માનેન ચ મહારથાન્। વચસા ચૈવ સાન્ત્વેન સ્નેહેન ચ મુદાઽન્વિતઃ ।। 1
પછી વિરાટ રાજાએ કુંતીપુત્રોને, જે અસાધારણ પરાક્રમી હતા, ધન, માન, પ્રસંશા, મીઠા વચનો અને પ્રેમથી આનંદભર્યા હૃદયથી સન્માન આપ્યું.
યથૈવ મમ રત્નાનિ યુષ્માકં તાનિ વૈ તથા। કાર્યં કુરુત તૈઃ સર્વૈર્યથાકામં યથાસુખમ્ ।। 2
મારા બધાં ખજાના જેટલા મારા છે, એટલાં જ તમારા છે; તમે એ બધું મનગમતું અને અનુકૂળ રીતે ઉપયોગમાં લો.
દદામ્યલંકૃતાઃ કન્યા વસૂનિ વિવિધાનિ ચ। મનસા ચાપ્યભિપ્રેતં યદ્વઃ શત્રુનિબર્હણાઃ ।। 3
હું તમને શોભાયમાન કન્યાઓ અને વિવિધ પ્રકારનું ધન આપું છું, અને જે કંઈ પણ તમારું મન ઇચ્છે, શત્રુવિનાશક પાંડવો.
યુષ્માકં વિક્રમાદદ્ય મુક્તોઽહં સ્વસ્તિમાનિહ । તસ્માદ્ભવન્તો મત્સ્યાનામીશ્વરાઃ સર્વ એવ હિ ।। 4
તમારા પરાક્રમથી આજે હું મુક્ત અને સુરક્ષિત છું; તેથી તમે બધા મચ્છ દેશના સાચા સ્વામી છો.
તં તથાવાદિનં તત્ર કૌરવેયાઃ પૃથક્પૃથક્। ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટમનસો યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ।। 5
એવી રીતે બોલતા વિરાટને, યુધિષ્ઠિરના નેતૃત્વ હેઠળના કૌરવો એક પછી એક આનંદથી બોલ્યા.
પ્રતિનન્દામહે વાચં સર્વથૈવ વિશાંપતે। એતાવતાઽદ્ય પ્રીતાઃસ્મો યત્ત્વં મુક્તોસિ શત્રુભિઃ ।। 6
હે રાજા, અમે તમારી વાતને સર્વ રીતે સ્વીકારીએ છીએ; આજે તમે શત્રુઓથી મુક્ત થયા એ જ અમારે માટે આનંદનું કારણ છે.
યત્ત્વં મુક્તોસિ શત્રુભ્યો હ્યેતત્કાર્યં હિતં હિ નઃ । ન કિંચિત્કાર્યમસ્માકં ન ધનં મૃગયામહે ।। 7
તમે શત્રુઓમાંથી મુક્ત થયા એ જ અમારે માટે કલ્યાણકારક છે; અમને બીજું કંઈ જોઈએ નહીં, ન ધન, ન કોઈ ઈનામ.
અથાબ્રવીત્પ્રીતમના માત્સ્યરાજો યુધિષ્ઠિરમ્। નિર્ભરઃ પ્રીતિપૂરેણ હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ।। 8
પછી મચ્છરાજ આનંદથી ભરેલા હૃદયથી, આનંદથી અવાજ કંપતો, યુધિષ્ઠિરને કહ્યું.
પુનરેવ મહાબાહુર્વિરાટો રાજસત્તમઃ । એહિ ત્વામભિષેક્ષ્યામિ મત્સ્યરાજસ્તુ નો ભવાન્ ।। 9
પછી ફરીથી મહાબલી વિરાટ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બોલ્યા: 'આવો, હું તમારો અભિષેક કરીશ; તમે અમારે માટે મચ્છરાજ બનો.'