સુશર્મા સાયકાંસ્તીક્ષ્ણાન્ક્ષિપતે ચ પુનઃપુનઃ ।। 41
સુશર્મા વારંવાર તીક્ષ્ણ બાણો છોડતો રહ્યો.
તતઃ સમસ્તાસ્તે સર્વે તુરગાનભ્યચોદયન્। દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણાસ્ત્રિગર્તાન્પ્રત્યમર્ષણાઃ ।। 42
પછી બધા જણે પોતાના ઘોડા દોડાવ્યા, દૈવી અસ્ત્રો ચલાવતાં ત્રિગર્તો યુદ્ધમાં અડગ રહ્યા.
તાન્નિવૃત્તરથાન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાસ્તાં મહાચમૂમ્ । વૈરાટિઃ પરમક્રુદ્ધો યુયુધે પરમાદ્ભુતમ્ ।। 43
પાંડવો એ રથો અને મોટી સેના પાછી હંકારતા જોઈ, વિરાટ રાજાએ અત્યંત ક્રોધથી અદ્ભુત યુદ્ધ કર્યું.
ત્રિગર્તાઃ સમભિક્રમ્ય અયુધ્યન્ત જયૈષિણઃ। તાન્ભીમસેનઃ સંક્રુદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । વૈરાટિઃ પરમક્રુદ્ધો યુયુધે પરમાદ્ભુતમ્ ।। 44
વિજયની ઈચ્છાથી ત્રિગર્તો આગળ વધ્યા અને યુદ્ધ કર્યું; ભીમસેન અને વિરાટ બંને ભારે ક્રોધમાં અદ્ભુત યુદ્ધ લડ્યા.
સહસ્રં પ્રાહિણીદ્રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। નકુલશ્ચાપિ સપ્તૈવ શતાનિ પ્રાહિણોચ્છરૈઃ ।। 45
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે હજાર બાણો છોડ્યા અને નકુલએ પણ સાતસો બાણો ચલાવ્યા.
શતાનિ ત્રીણિ શૂરાણાં સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ । યુધિષ્ઠિરસમાદિષ્ટો નિજઘ્ને પુરુષર્ષભઃ ।। 46
યુધિષ્ઠિરના આદેશથી પરાક્રમી સહદેવે ત્રણસો બહાદુરોને માર્યા.
પ્રવિશ્ય મહતીં સેનાં ત્રિગર્તાનાં મહાબલઃ । ક્ષોભયન્સર્વભૂતાનિ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ।। 47
મહાબલી પાંડવે ત્રિગર્તોની મોટી સેના વચ્ચે પ્રવેશી, સિંહ જેવો નાના પ્રાણીઓમાં ભય ફેલાવ્યો.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ત્વરમાણો મહાબલઃ। અભિદ્રુત્ય સુશર્માણં શરૈરભ્યહનદ્ધૃશમ્ ।। 48
પછી મહાબલી અને ઝડપી રાજા યુધિષ્ઠિરે દોડીને સુશર્મા પર ધાડ કરી, બાણોથી જોરદાર પ્રહાર કર્યો.
સુશર્માઽપિ સુસંક્રુદ્ધસ્ત્વરાણો યુધિષ્ઠિરમ્ । અવિધ્યદ્દશભિર્બાણૈશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ।। 49
સુશર્મા પણ ભારે ગુસ્સે અને ઝડપથી યુધિષ્ઠિર પર દસ તીરો વરસાવ્યા, અને ચાર તીરો વડે તેના ચાર ઘોડાંને પણ ઘાયલ કર્યા.
તતો રાજન્ક્ષિપ્રકારી કુન્તીઽપુત્રો વૃકોદરઃ। સમાસાદ્ય સુશર્માણમશ્વાંસ્તસ્ય ન્યપાતયત્ ।। 50
પછી, રાજા, કુંતીપુત્ર ભીમ, જે ઝડપથી કામ કરતો હતો, સુશર્મા પાસે પહોંચ્યો અને તેના ઘોડાંને જમીન પર પાડી દીધા.
પૃષ્ઠગોષૌ ચ તસ્યાથ હત્વા પરમસાયકૈઃ। અથાસ્ય સારથિં ક્રુદ્ધો રથોપસ્થાદપતયત્ ।। 51
પછી, ભીમે તેના પાછળના રક્ષકોને શક્તિશાળી તીરો વડે મારી નાખ્યા અને ગુસ્સામાં સુશર્માના રથના સાથીને પણ રથમાંથી નીચે ફેંકી દીધો.
ચક્રરક્ષસ્તુ શૂરશ્ચ શોણાશ્વો નામ નામતઃ। સ ભયાદ્વિરથં દૃષ્ટ્વા ત્રૈગર્તં વ્યાજહાત્તદા ।। 52
રથના ચકરાની રક્ષા કરતો શૂરવીર, જેનું નામ શોણાશ્વ હતું, તેણે ડરીને રથવિહિન થયેલા ત્રૈગર્તના રાજાને ત્યાં જ છોડી દીધો.
તતો વિરાટઃ પ્રસ્કન્દ્ય રથાદથ સુશર્મણઃ। ગદામસ્ય પરામૃશ્ય તમેવાભ્યહનદ્બલી ।। 53
પછી વિરાટે સુશર્માના રથમાંથી ઊતરી, તેની ગદા પકડી અને પોતાની તાકાતથી તેને જોરદાર માર મારી.
સ ચચાર ગદાપાણિર્વૃદ્ધોઽપિ તરુણો યથા ।। 54
ભલે વૃદ્ધ હતો, છતાં ગદા હાથમાં લઈને એ યુવાનની જેમ જ ફુર્તીથી લડતો રહ્યો.
ભીમસ્તુ ભીમસંકાશો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય વીર્યવાન્ । ઉત્પ્લુત્ય ગત્વા વેગેન તદ્રથે વિનિપત્ય ચ। સુશર્મણઃ શિરોઽગુહ્ણાત્પુનરાશ્વાસ્ય યુધ્યતઃ ।। 55
ભીમ, જે ભીમ જેવો જ શક્તિશાળી હતો, રથમાંથી કૂદી, ઝડપથી સુશર્માના રથ પર પહોંચી, અને લડતો સુશર્માનો માથું પકડીને ફરીથી કાબૂમાં લીધો.
અગ્રાદ્ગિરેર્વિનિક્ષિપ્ય સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા। ઊર્ધ્વમુત્પ્લૃત્ય માર્જાર આખોર્યદ્વચ્છિરો રુષા ।। 56
જેમ સિંહ પર્વતની ટોચ પરથી નાનકડા પ્રાણીને નીચે ફેંકે, અથવા બિલાડી ગુસ્સામાં ઉંદરનું માથું ઊંચું કરે, એમ ભીમે પણ કર્યું.
સમુદ્યમ્ય તુ રોષાત્તં નિષ્પિપેષ મહીતલે। યદા મૂર્ધ્નિ મહાબાહુઃ પ્રાહરદ્વિલપિષ્યતઃ ।। 57
પછી ગુસ્સામાં તેને ઊંચકીને જમીન પર પછાડી દીધો અને જ્યારે એ રડતો હતો ત્યારે ભીમે તેના માથા પર જોરદાર માર માર્યો.
તસ્ય જાનુ દદૌ ભીમો જઘ્ને ચૈનમરત્નિના । સ મોહમગમદ્રાજા પ્રહારવરપીડિતઃ।। 58
ભીમે તેના ઘૂંટણ પર પ્રહાર કર્યો અને પોતાના શસ્ત્ર વડે પણ માર્યો; એ રાજા જોરદાર ઘા સહન ન કરી શક્યો અને બેભાન થઈ ગયો.
તસ્મિન્વીરે ગૃહીતે તુ ત્રિગર્તાનાં મહારથે। અભજ્યત બલં સર્વં ત્રિગર્તાનાં ભયાતુરમ્ ।। 59
જ્યારે એ વીર પકડાઈ ગયો, ત્યારે ત્રૈગર્તના બધા મહારથીઓનું સૈન્ય ડરીને તૂટી પડ્યું.
નિવૃત્ય ગાસ્તતઃ સર્વાઃ પાણ્ડુપુત્રા મહારથાઃ। અવજિત્ય સુશર્માણં ધનં ચાદાય સર્વશઃ ।। 60
પછી પાંડુપુત્ર મહારથીઓ બધાએ ગાયો સાથે પાછા વળ્યા, સુશર્માને હરાવીને બધું ધન લઈ ગયા.
સ્વબાહુબલસંપન્ના હ્રીનિષેવા યતવ્રતાઃ। વિરાટસ્ય મહાત્માનઃ પરિક્લેશવિનાશનાઃ। સ્થિતાઃ સમક્ષં તે સર્વે ત્વથ ભીમોઽભ્યભાષત ।। 61
જેઓ પોતાના બળથી સમૃદ્ધ, લાજાળુ અને વ્રતપાલક હતા, એવા વિરાટના મહાન આત્માવાળા પાંડવો બધું દુઃખ દૂર કરતા હતા અને એકસાથે ઊભા રહ્યા; ત્યારે ભીમ બોલ્યો.
નાયં પાપસમાચારો મત્તો જીવિતુમર્હતિ। કિંનુ શક્યં મયા કર્તું યદ્રાજા સતતં ઘૃણી । ગલે ગૃહીત્વા રાજાનમાનીય વિવશં વશમ્ ।। 62
આ માણસે જે દુષ્કર્મ કર્યું છે, એના લીધે એ મારા હાથથી જીવવાનો હકદાર નથી; પણ રાજા હંમેશા દયાળુ છે, એટલે હું શું કરી શકું? મેં તેની ગરદન પકડી, એને બેકાબૂ કરીને અહીં લાવ્યો.
તત એનં વિચેષ્ટન્તં બદ્ધ્વા પાર્થો વૃકોદરઃ। રથમારોપયામાસ વિસંજ્ઞં પાંસુગુણ્ઠિતમ્ ।। 63
પછી, જ્યારે એ તડપતો હતો, પાર્થે, એટલે કે ભીમે, તેને બાંધ્યો, બેભાન અને ધૂળથી ઢંકાયેલો હતો, તેને રથ પર ચડાવ્યો.
અભ્યેત્ય રણમધ્યસ્થમભ્યગચ્છદ્યુધિષ્ઠિરમ્ । દર્શયામાસ ભીમસ્તુ સુશર્માણં નરાધિપમ્ ।। 64
પછી ભીમ યુદ્ધના મધ્યમાં જઈ યુધિષ્ઠિર પાસે પહોંચ્યો અને સુશર્મા રાજાને તેને બતાવ્યો.
પ્રોવાચ પુરુષવ્યાઘ્રો ભીમમાહવશોભિનમ્ । તં રાજા પ્રાહસદ્દૃષ્ટ્વા મુચ્યતાં વૈ નરાધમઃ ।। 65
પુરૂષોમાં વાઘ સમાન ભીમ, યુદ્ધમાં તેજસ્વી, બોલ્યો; રાજાએ તેને જોઈને હસીને કહ્યું, 'આ પાપી માણસને છોડી દો.'
એવમુક્તોઽબ્રવીદ્ભીમઃ સુશર્માણં મહાબલમ્ । જીવિતું ચેચ્છસે મૂઢ હેતું મે ગદતઃ શૃણુ ।। 66
એવું સાંભળીને ભીમે મહાબલી સુશર્માને કહ્યું, 'જો તું જીવવું ઈચ્છે છે, તો, મૂર્ખ, હું જે કારણ કહું છું એ સાંભળ.'
દાસોસ્મીતિ ત્વયા વાચ્યં સંસત્સુ ચ સભાસુ ચ । એવં તે જીવિતં દદ્યામેષ યુદ્ધજિતો વિધિઃ ।। 67
તમે સભામાં અને લોકો વચ્ચે સ્પષ્ટ કહો કે, 'હું તમારો દાસ છું.' એ રીતે હું તમારું જીવતદાન આપીશ; યુદ્ધમાં હારેલા માટે એ જ નિયમ છે.
તમુવાચ તતો જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા સપ્રણયં વચઃ। મુઞ્ચમુઞ્ચાધમાચારં પ્રમાણં યદિ તે વયમ્ ।। 68
પછી મોટા ભાઈએ પ્રેમપૂર્વક કહ્યું: 'આ નીચી હરકત છોડો, જો અમે તમને સાચા માપદંડ લાગીએ તો.'
દાસભાવં ગતો હ્યેષ વિરાટસ્ય મહીપતેઃ। અદાસો ગચ્છ મુક્તોસિ મૈવં કાર્ષીઃ કદાચન ।। 69
આ રાજા વિરાટના દાસ બની ગયા છે; તમે દાસ નથી—જાઓ, તમે મુક્ત છો. આવું ફરી કદી ન કરશો.
એવમુક્તે તુ સવ્રીડઃ સુશર્માઽસીદધોમુખઃ । સ મુક્તોઽભ્યેત્ય રાજાનમભિવાદ્ય પ્રતસ્થિવાન્ ।। 70
આવું સાંભળીને સુશર્મા શરમથી માથું નીચે કરી નિઃશબ્દ ઊભા રહ્યા; મુક્ત થઈને રાજાને વંદન કરીને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.