તતસ્તયોર્મિથસ્તત્ર વિરોધઃ સમજાયત। દેવયાન્યાશ્ચ રાજેન્દ્ર શર્મિષ્ઠાયાશ્ચ તત્કૃતે
પછી, રાજા, દેવયાની અને શર્મિષ્ઠા વચ્ચે એ વાતને લઈને ઝઘડો થયો.
કસ્માદ્ગૃહ્ણાસિ મે વસ્ત્રં શિષ્યા ભૂત્વા મમાસુરિ। સમુદાચારહીનાયા ન તે સાધુ ભવિષ્યતિ
તું મારી શિષ્યા છે, અસુરકન્યા, તો પછી મારું વસ્ત્ર કેમ લે છે? આવું અયોગ્ય વર્તન તારા માટે સારું નહીં થાય.
આસીનં ચ શયાનં ચ પિતા તે પિતરં મમ। સ્તૌતિબન્દીવ ચાભીક્ષ્ણં નીચૈઃ સ્થિત્વા વિનીતવત્
મારો પિતા બેઠા હોય કે સુતા હોય, તારો પિતા હંમેશા મારા પિતાની પાસે નમ્રતાથી ઊભા રહીને તેમનું સ્તુતિ કરે છે.
યાચતસ્ત્વં હિ દુહિતા સ્તુવતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ। સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતોઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ
તારો પિતા ભીખ માગે છે, સ્તુતિ કરે છે અને દાન લે છે; જ્યારે હું એના પિતાની દીકરી છું જેને બધા વખાણે છે, જે દાન આપે છે પણ ક્યારેય લેતો નથી.
આદુન્વસ્વ વિદુન્વસ્વ દ્રુહ્ય કુપ્યસ્વ યાચકિ। અનાયુધા સાયુધાયા રિક્તા ક્ષુભ્યસિ ભિક્ષુકિ
હવે માગ, હવે શાપ દે, હવે દુશ્મનાવટ કર, હવે ગુસ્સે થા, ભીખારી! નિઃશસ્ત્ર થઈને શસ્ત્રધારી સામે ગુસ્સાવું, ખાલી હાથ થઈને ચિંતા કરવી, એ તારી સ્થિતિ છે.
લપ્સ્યસે પ્રતિયોદ્ધારં ન હિ ત્વાં ગણયામ્યહમ્। `પ્રતિકૂલં વદસિ ચેદિતઃપ્રભૃતિ યાચકિ
તું સામે લડનારને જરૂર મળશે, કેમ કે હું તને કોઈ ગણતરીમાં લેતી નથી. હવે પછી જો તું મારા વિરુદ્ધ કંઈ બોલીશ, ભીખારી—
સમુચ્છ્રયં દેવયાનીં ગતાં સક્તાં ચ વાસસિ। શર્મિષ્ઠા પ્રાક્ષિપત્કૂપે તતઃ સ્વપુરમાગમત્। હતેયમિતિ વિજ્ઞાય શર્મિષ્ઠા પાપનિશ્ચયા
દેવયાનીને ગર્વભેર ઊભેલી અને વસ્ત્ર પકડીને જોઈ, શર્મિષ્ઠાએ તેને કૂવામાં ફેંકી દીધી અને પછી પોતાના શહેરે પાછી ગઈ, મનમાં વિચાર્યું કે 'હવે એ મરી ગઈ', દુષ્ટ વિચાર સાથે.
અનવેક્ષ્ય યયૌ વેશ્મ ક્રોધવેગપરાયણા। `પ્રવિશ્ય સ્વગૃહં સ્વસ્થા ધર્મમાસુરમાસ્થિતા।' અથ તં દેશમભ્યાગાદ્યયાતિર્નહુષાત્મજઃ
પાછળ જોવ્યા વિના, ગુસ્સાની તીવ્રતાથી ભરાઈ, એ પોતાના ઘરમાં ગઈ; ઘર પહોંચીને શાંતિથી રહી, અસુરોની રીત પ્રમાણે વર્તી. એ સમયે નહુષપુત્ર યયાતિ એ સ્થળે આવ્યા.
શ્રાન્તયુગ્યઃ શ્રાન્તહયો મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ। સ નાહુષઃ પ્રેક્ષમાણ ઉદપાનં ગતોદકમ્
યયાતિના ઘોડા અને રથ થાકી ગયા હતા, તેમને શિકારની ઈચ્છા અને તરસ લાગી હતી. એ ચારે તરફ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક સુકાઈ ગયેલું કૂવું જોયું.
દદર્શ રાજા તાં તત્ર કન્યામગ્નિશિખામિવ। તામપૃચ્છત્સ દૃષ્ટ્વૈવ કન્યામમરવર્ણિનીમ્
એ કૂવામાં રાજાએ એક કન્યાને જોયી, જે અગ્નિશિખા જેવી તેજસ્વી હતી; એ સ્વર્ગ સમાન સુંદર યુવતીને જોઈને રાજાએ પૂછ્યું.
સાન્ત્વયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના। કા ત્વં તામ્રનખી શ્યામા સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલા
રાજાએ મીઠા અને મનોહર શબ્દોથી તેને શાંત કરી પૂછ્યું: 'તું કોણ છે, તારા નખ તાંબાના જેવા છે, તું શ્યામવર્ણની છે અને સુંદર ઝવેરાતના કુંડળ પહેરેલા છે?'
દીર્ઘં ધ્યાયસિ ચાત્યર્થં કસ્માચ્છ્વસિષિ ચાતુરા। કથં ચ પતિતાઽસ્યસ્મિન્કૂપે વીરુત્તૃણાવૃતે
'તું એટલી ઊંડી વિચારમાં કેમ છે અને લાંબા શ્વાસ કેમ લે છે? અને તું આ વનસ્પતિથી ઢંકાયેલા કૂવામાં કેવી રીતે પડી ગઈ?'
યોઽસૌ દેવૈર્હતાન્દૈત્યાનુત્થાપયતિ વિદ્યયા
'જે પોતાના જ્ઞાનથી દેવો દ્વારા મારવામાં આવેલા દૈત્યોને જીવિત કરે છે—'
તસ્ય શુક્રસ્ય કન્યાહં સ માં નૂનં ન બુધ્યતે। એષ મે દક્ષિણો રાજન્પાણિસ્તામ્રનખાઙ્ગુલિઃ
'હું એ શુક્રાચાર્યની દીકરી છું; એમને ખબર નથી કે મારી પર શું beetu છે. રાજા, આ મારું જમણું હાથ છે, જેના નખ તાંબાના રંગના છે.'
સમુદ્ધર ગૃહીત્વા માં કુલીનસ્ત્વં હિ મે મતઃ। જાનામિ હિ ત્વાં સંશાન્તં વીર્યવન્તં યશસ્વિનમ્
'મારો હાથ પકડીને મને બહાર કાઢો, કેમ કે હું તમને ઉચિત કુળના માનું છું. હું જાણું છું કે તમે શાંત, પરાક્રમી અને પ્રસિદ્ધ છો.'
તસ્માન્માં પતિતામસ્માત્કૂપાદુદ્ધર્તુમર્હસિ
'એટલે, હું આ કૂવામાં પડી ગઈ છું, મને બહાર કાઢવી તમારો ધર્મ છે.'
ગૃહીત્વા દક્ષિણે પાણાવુજ્જહાર તતોઽવટાત્। ઉદ્ધૃત્ય ચૈનાં તરસા તસ્માત્કૂપાન્નરાધિપઃ
રાજાએ તેના જમણા હાથ પકડીને તેને કૂવામાંથી બહાર ખેંચી લીધી; અને ઝડપથી તેને કૂવામાંથી બહાર કાઢી.
ગચ્છ ભદ્રે યથાકામં ન ભયં વિદ્યતે તવ। ઇત્યુચ્યમાના નૃપતિં દેવયાનીદમુત્તરમ્
'હવે, સુપ્રસન્ન સ્ત્રી, તું જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈશ, તને કોઈ ભય નથી.' એમ રાજાએ કહ્યું ત્યારે દેવયાનીએ આ રીતે જવાબ આપ્યો.
ઉવાચ મામુપાદાય ગચ્છ શીઘ્રં પ્રિયો હિ મે। ગૃહીતાહં ત્વયા પાણૌ તસ્માદ્ભર્તા ભવિષ્યસિ
તે કહે છે: 'મને તું તરત લઈ જા, કેમ કે તું મને ખૂબ જ પ્રિય છે. તું મારું હાથ પકડી લીધો છે, એટલે હવે તું જ મારો પતિ બનશે.'
ઇત્યેવમુક્તો નૃપતિરાહ ક્ષત્રકુલોદ્ભવઃ। ત્વં ભદ્રે બ્રાહ્મણી તસ્માન્મયા નાર્હસિ સઙ્ગમમ્
એવું સાંભળીને ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલા રાજાએ કહ્યું: 'હે સારા સ્વભાવવાળી, તું તો બ્રાહ્મણ કન્યા છે, એટલે મારું તારી સાથે જોડાણ યોગ્ય નથી.'
સર્વલોકગુરુઃ કાવ્યસ્ત્વં તસ્ય દુહિતા શુભે। તસ્માદપિ ભયં મેઽદ્ય તતઃ કલ્યાણિ નાર્હસિ
'હે શુભે, તું તો સર્વ લોકના ગુરુ કાવ્યની દીકરી છે; એથી પણ આજે મને ભય લાગે છે, એટલે હે કલ્યાણી, એ યોગ્ય નથી.'
યદિ મદ્વચનાન્નાદ્ય માં નેચ્છસિ નરાધિપ। ત્વામેવ વરયે પિત્રા તસ્માલ્લપ્સ્યસિ ગચ્છ હિ
'હે રાજા, જો તું મારા કહેવા પ્રમાણે આજે મને ઈચ્છતો નથી, તો મારા પિતા તને મારા માટે પસંદ કરશે, અને પછી તને મને મળવાનું થશે; હવે તું જા.'
આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણીં યયાતિઃ સ્વપુરં યયૌ। ગતે તુ નાહુષે તસ્મિન્દેવયાન્યપ્યનિન્દિતા
સુંદર કટિવાળી દેવયાનીને વિદાય લઈ યયાતિ પોતાના શહેર તરફ ગયો; અને જયારે નાહુષપુત્ર ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે નિર્દોષ દેવયાની પણ—
ક્વચિદ્ગત્વા ચ રુદતી વૃક્ષમાશ્રિત્ય ધિષ્ઠિતા। તતશ્ચિરાયમાણાયાં દુહિતર્યથ ભાર્ગવઃ
ક્યાંક જઈને, રડતી રહી અને એક વૃક્ષને આધાર બનાવી ઊભી રહી; દીકરી લાંબા સમય સુધી પાછી ન આવી, ત્યારે ભાર્ગવ—
સંસ્મૃત્યોવાચ ધાત્રીં તાં દુહિતુઃ સ્નેહવિક્લવઃ। ધાત્રિ ત્વમાનય ક્ષિપ્રં દેવયાનીં સમુધ્યમામ્
દિકરીની યાદ આવી, તો પ્રેમથી ભીની આંખે ભાર્ગવે ધાત્રીને કહ્યું: 'હે ધાત્રી, જલદી જઈને બહાર ગયેલી દેવયાનીને લઈને આવ.'
ઇત્યુક્તમાત્રે સા ધાત્રી ત્વરિતાઽઽનયિતું ગતા। યત્રયત્ર સશીભિઃ સા ગતા પદમમાર્ગત
એવું કહેતાં જ ધાત્રી તરત જ દેવયાનીને લાવવા દોડી ગઈ; જ્યાં જ્યાં ગઈ, પગલે પગલે શોધતી રહી.
સા દદર્શ તથા દીનાં શ્રમાર્તાં રુદતીં સ્થિતામ્। વૃત્તાન્તં કિમિદં ભદ્રે શીઘ્રં વદ પિતાહ્વયત્
ત્યાં તેણે દેવયાનીને દુઃખી, થાકેલી અને રડતી જોઈ; 'શું થયું છે, બેટી? જલદી કહો, તારો પિતા બોલાવે છે.'
એવમુક્તાહ ધાત્રીં તાં શર્મિષ્ઠાવૃજિનં કૃતમ્। ઉવાચ શોકસંતપ્તા ઘૂર્ણિકામાગતાં પુરઃ
એવું સાંભળીને, દેવયાની દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને ધાત્રીને કહ્યું કે શર્મિષ્ઠાએ તેના પર અણ્યાય કર્યો છે; અને ઘૂર્ણિકા સામે આવી ત્યારે તેને પણ એ વાત કહી.
ત્વરિતં ઘૂર્ણિકે ગચ્છ શીઘ્રમાચક્ષ્વ મે પિતુઃ
'ઘૂર્ણિકા, તું તરત જ જઈને મારી વાત પિતાજીને કહી આવ.'
સા તત્ર ત્વરિતં ગત્વા ઘૂર્ણિકાઽસુરમન્દિરમ્
પછી ઘૂર્ણિકા ઝડપથી દૈત્યના મહેલમાં પહોંચી.