તમસાઽભિપ્લુતે લોકે રજસા ચૈવ ભારત। વ્યતિષ્ઠન્ત મુહૂર્તં તે વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણમ્ ।। 1
જ્યારે અંધકાર અને ધૂળે આખી દુનિયા ઢાંકી લીધી, ત્યારે એ યુદ્ધવીરો પોતાના વિહંગમ દળ સાથે થોડો સમય માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા.
તતોઽન્ધકારં પ્રણુદન્નુદતિષ્ઠન્નિશાકરઃ। કુર્વાણો વિમલાં રાત્રિં દર્શયન્ક્ષત્રિયાન્રણે ।। 2
પછી ચાંદ્રમાએ ઉગીને અંધકાર દૂર કર્યો, રાતને પ્રકાશમય બનાવી, યુદ્ધભૂમિમાં એકબીજાને સ્પષ્ટ દેખાઈ આવવા લાગ્યા.
તતઃ પ્રકાશમાસાદ્ય પુનર્યુદ્ધમવર્તત। ઘોરરૂપં તદા તેષામવેક્ષ્ય તુ પરસ્પરમ્ ।। 3
પ્રકાશ આવતાં જ યુદ્ધ ફરી શરૂ થયું. એકબીજાને સામે જોઈને તેઓ ફરી ભયાનક રીતે લડવા લાગ્યા.
તથૈવ તેષાં તુમુલાનિ તાનિ ક્રુદ્ધાનિ ચાન્યોન્યમભિદ્રવન્તિ। ગદાસિપટ્ટૈશ્ચ પરશ્વથૈશ્ચ પ્રાસૈશ્ચ તીક્ષ્ણાગ્રસુધૌતધારૈઃ ।। 4
એ જ રીતે, એ બધા ક્રોધિત યુદ્ધવીરો એકબીજા પર તૂટી પડ્યા. તેઓ ગદા, તલવાર, કટારી અને તીક્ષ્ણ ભાલા જેવા શસ્ત્રો સાથે યુદ્ધ કરતા હતા.
બલં તુ માત્સ્યસ્ય બલેન રાજા સર્વં ત્રિગર્તાધિપતિઃ સુશર્મા। પ્રમથ્ય જિત્વા ચ નિપીડ્ય મત્સ્યાન્વિરાટમોજસ્વિનમભ્યધાવત્ ।। 5
પછી ત્રિગર્તના રાજા સુશર્માએ પોતાની શક્તિથી આખા માત્સ્ય સેના પર હાવી થઈ, તેમને હરાવીને દબાવી નાખ્યા અને શક્તિશાળી વિરાટ તરફ આગળ વધ્યો.
મત્તાવિવ વૃષૌ તૌ તુ ગજાવિવ મદોદ્ધતૌ । સિંહાવિવ ગજગ્રાહૌ શક્રવૃત્રાવિવોદ્ધતૌ ।। 6
એ બંને જાણે ઉગ્ર થયેલા બળદો, ઉન્મત્ત હાથીઓ, હાથી પકડી લેનારા સિંહો કે ઈન્દ્ર અને વૃત્રા જેવી દુશ્મનાવટમાં હતા.
ઉભૌ તુલ્યબલોત્સાહાવુભૌ તુલ્યપરાક્રમૌ। ઉભૌ તુલ્યાસ્રવિક્ષેપાવુભૌ યુદ્ધવિશારદૌ ।। 7
બન્નેની તાકાત અને ઉત્સાહ સમાન હતા, બન્નેની વીરતા પણ બરાબર હતી, બન્ને સમાન રીતે લોહી વહાવતાં અને યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હતા.
તૌ નિહત્ય પૃથગ્ધુર્યાનુભયોઃ પાર્ષ્ણિસારથી । આસ્તાં તુલ્યધનુર્ગ્રાહૌ કૃષ્ણકંસાવિવોદ્ધતૌ ।। 8
બન્નેએ બંને પક્ષના રથચાલકો અને પીછેહઠ કરનાર યોદ્ધાઓને માર્યા પછી, સમાન ધનુર્વિદ્યા ધરાવતા, કૃષ્ણ અને કંસની જેમ સામસામે ઊભા રહ્યા.
તતઃ સુશર્મા ત્રૈગર્તઃ સહ ભ્રાત્રા સુવર્મણા। અભ્યદ્રવન્મત્સ્યરાજં રથવ્રાતેન સર્વશઃ ।। 9
પછી ત્રિગર્તના સુશર્માએ પોતાના ભાઈ સુવર્મણ સાથે મળીને આખા રથદળ સાથે માત્સ્ય રાજા પર આક્રમણ કર્યું.
તતો રથાભ્યાં પ્રસ્કન્દ્ય ભ્રાતરૌ ક્ષત્રિયર્ષભૌ। ગદાપાણી સુસંરબ્ધૌ સમભ્યદ્રવતાં જવાત્ ।। 10
પછી એ બંને ભાઈઓ, શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ, રથમાંથી કૂદી પડ્યા, ગુસ્સાથી ગદા હાથમાં પકડી ઝડપથી આગળ ધસી આવ્યા.
સુશર્મા પરવીરઘ્નો બલવાન્વીર્યવાન્ગદી। વિરથં મત્સ્યરાજાનં જીવગ્રાહમથાગ્રહીત્ ।। 11
શત્રુવીરોના વિનાશક, શક્તિશાળી અને ગદાધારી સુશર્માએ, રથવિહિન માત્સ્ય રાજાને જીવતો પકડી લીધો.
તમુન્મથ્ય સુશર્મા તુ યુવતીમિવ કામુકઃ। સ્યન્દનં સ્વં સમારોપ્ય પ્રયયૌ ભીમવિક્રમઃ ।। 12
પછી સુશર્માએ, પ્રેમી જે રીતે યુવતીને વશ કરે તેમ, તેને પોતાના રથ પર બેસાડ્યો અને ભયાનક પરાક્રમ દર્શાવતા ત્યાંથી નીકળી ગયો.
તસ્મિન્ગૃહીતે વિરથે વિરાટે બલવત્તરે। બલં સર્વં વિભગ્નં તન્નિરુત્સાહં નિરાશકમ્ ।। 13
જ્યારે શક્તિશાળી વિરાટને પકડાયો અને તેની રથ પણ છીનવાઈ ગઈ, ત્યારે આખી સેના તૂટી પડી, નિરાશ થઈ ગઈ અને હિંમત ગુમાવી બેઠી.
પ્રાદ્રવન્ત ભયાન્માત્સ્યાસ્ત્રિગર્તૈરર્દિતા રણે । વિદિક્ષુઃ દિક્ષુ સર્વાસુ પલાયન્તિ ચ યાન્તિ ચ ।। 14
યુદ્ધમાં ત્રિગર્તો દ્વારા હેરાન થયેલા માછ્યાઓ ડરથી ભાગવા લાગ્યા, દરેક દિશામાં વિખૂટી ગયા અને જે દિશામાં શક્ય હતું ત્યાંથી પલાયન કરવા લાગ્યા.
તેષુ વિદ્રાંવ્યમાણેષુ કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। અભ્યભાષત ધર્માત્મા ભિમસેનમરિન્દમમ્ ।। 15
જ્યારે બધા ભાગી રહ્યા હતા, ત્યારે કુન્તીપુત્ર અને ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિરે પોતાના શત્રુઓને હરાવનારા ભીમસેનને કહ્યું.
માત્સ્યરાજસ્ત્રિગર્તેન પરામૃષ્ટઃ સુશર્મણા। તં મોક્ષય મહાબાહી મા ગમદ્દ્વિષતાં વશમ્ ।। 16
માછ્યરાજ સુશર્મા ત્રિગર્ત દ્વારા પકડાઈ ગયા છે; હે મહાબાહુ, તેમને છોડાવી લે, દુશ્મનના હાથમાં ન પડવા દે.
ભીમસેનઃ મહાબાહો ગૃહીતં તુ સુશર્મણા। ત્રાયસ્વ મોચય ક્ષિપ્રમસ્મત્પ્રીતિકરં નૃપમ્ ।। 17
ભીમસેન, મહાબાહુ, રાજાને સુશર્માએ પકડી લીધા છે; તું તરત જ તેમને બચાવીને મુક્ત કર, એથી અમને ખૂબ આનંદ મળશે.
ઉષિતાઃ સ્મ સુખં સર્વે સર્વકામૈઃ સુપૂજિતાઃ। ભીમસેન ત્વયા કાર્યા તસ્ય વાતસ્ય નિષ્કૃતિઃ ।। 18
અમે બધા અહીં આનંદથી અને સર્વસુવિધાઓ સાથે સન્માનિત થઈને રહ્યા છીએ; ભીમસેન, હવે તારે એ વાદનું ઋણ ચૂકવવું જોઈએ.
તં તથાવાદિનં તત્ર ભીમસેનો મહાબલઃ। અભ્યભાષત દુર્ધર્ષો રણમધ્યે યુધિષ્ઠિરમ્ ।। 19
એવી રીતે બોલનાર યુધિષ્ઠિરને યુદ્ધના મેદાનમાં મહાબલવાન અને અપરાજિત ભીમસેને જવાબ આપ્યો.
અહમેનં પરિત્રાસ્યે શાસનાત્તવ પાર્થિવ। પશ્યેદં સુમહત્કર્મ યુધ્યતો મમ શત્રુભિઃ ।। 20
હે રાજા, આપના આદેશથી હું તેમને બચાવીશ; હવે તમે જુઓ, હું દુશ્મનો સામે કેવી મહાન કૃત્ય કરું છું.
સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય પરેષામસમં રણે। એકાન્તમાશ્રિતો રાજંસ્તિષ્ઠ ત્વં ભ્રાતૃભિઃ સહ ।। 21
મારે મારા પોતાના બળ પર વિશ્વાસ છે, જે યુદ્ધમાં બીજાઓ કરતાં અદ્વિતીય છે; હું એકલો જ જઈશ, તમે તમારા ભાઈઓ સાથે અહીં જ રહો.
અયં વૃક્ષો મહાશાખો ગિરિમાત્રો વનસ્પતિઃ। અહમેનં સમારુજ્ય પોથયિષ્યામિ શાત્રવાન્ ।। 22
અહીં એક મોટો વૃક્ષ છે, જે પહાડ જેટલો વિશાળ અને ફેલાયેલો છે; હું એ વૃક્ષને ઉખાડી દુશ્મનોને મારું છું.
તં મત્તમિવ માતઙ્ગં વીક્ષમાણં વનસ્પતિમ્। અબ્રવીદ્ભ્રાતરં વીરં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।। 23
ભીમને એ વૃક્ષ તરફ ઉગ્ર દ્રષ્ટિથી જોતા જોઈને, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પોતાના વીર ભાઈને કહ્યું.
ભીમ મા સાહસં કાર્ષીસ્તિષ્ઠત્વેષ વનસ્પતિઃ ।। 24
ભીમ, તું આવું ઉતાવળું કામ ન કર; આ વૃક્ષને એ જ રીતે રહેવા દે.
મા ત્વાં વૃક્ષેણ કર્માણિ કુર્વન્તમતિમાનુષમ્ । જનાઃ સમવબુધ્યેરન્ભીમોઽયમિતિ ભારત ।। 25
હે ભીમ, તું વૃક્ષથી અસાધારણ કામ કરે તો લોકો સમજી જશે કે આ ભીમ છે.
મા ગ્રહીસ્ત્વમિમં વૃક્ષં સિંહનાદં ચ મા નદ। કર્મણા સિંહનાદેન વિજ્ઞાસ્યન્તિ જના ધ્રુવમ્ ।। 26
તું એ વૃક્ષ ન પકડ અને સિંહની જેમ ગર્જના પણ ન કર; આવું કરવાથી અને ગર્જના કરવાથી લોકો ચોક્કસ ઓળખી જશે.
ઇમં વૃક્ષં ગૃહીત્વા ત્વં નેમાં સેનામભિદ્રવ । વૃક્ષં ચ ત્વાં રુજન્તં વૈ વિજ્ઞાસ્યતિ જનો ધ્રુવં ।। 27
જો તું એ વૃક્ષ પકડીને સેના પર હુમલો કરશે, તો લોકો તને એ વૃક્ષ સાથે જોઈને નિશ્ચિત ઓળખી જશે.
અન્યદેવાયુધં ગૃહ્ય પ્રતિપદ્યસ્વ માનુષમ્। ચાપં વા યદિ વા શક્તિં નિસ્ત્રિંશં વા પરશ્વથમ્ ।। 28
કોઈ બીજું માનવિય શસ્ત્ર લઈ, જેમ કે ધનુષ્ય, ભાલો, તલવાર કે કુહાડી, એમાંથી કંઈક ઉપાડી.
યદેવ માનુષં ભીમ ભવેદન્યૈરલક્ષિતમ્ । તદેવાયુધમાદાય મોચયાશુ મહીતિમ્ ।। 29
હે ભીમ, જેવું માનવ શસ્ત્ર હોય અને બીજાને સરળતાથી ઓળખાય નહીં, એવું જ ઉપાડી અને રાજાને ઝડપથી છોડાવી લે.
યમૌ ચ ચક્રરક્ષૌ તે ભવિતારૌ મહાબલૌ। વ્યાયચ્છતસ્તે સમરે મત્સ્યરાજં પરીપ્સ્રતઃ ।। 30
માદ્રીના બંને પુત્રો, જેઓ મહાબલવાન અને રથયુદ્ધમાં કુશળ છે, તેઓ યુદ્ધમાં તને રક્ષા કરશે, જ્યારે તું માછ્યરાજને છોડાવવાનો પ્રયાસ કરશો.