દૃશ્યન્તે તત્ર ગાત્રાણિ વીરૈશ્છિન્નાનિ સર્વશઃ । સાલસ્કન્ધનિકાશાનિ ક્ષત્રિયાણા મહામૃધે ।। 14
મહાન યુદ્ધમાં, કટાયેલા વીરોના શરીરો, ડાળ-પાંદડાવાળા લાકડાં જેવાં, સર્વત્ર દેખાતા હતા.
નાગભોગનિકાશૈશ્ચ બાહુભિશ્ચન્દનોક્ષિતૈઃ। આકીર્ણા વસુધા તત્ર શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।। 15
માટીની ઉપર ચંદન લગાવેલા હાથ, સાપના વળાંક જેવા, અને કુંડળોથી સજાયેલા માથાં everywhere scattered હતા.
યથા વા વાસસી શ્લક્ષ્ણે મહારજતરઞ્જિતે। બિભ્રતી યુવતી શ્યામા તદ્વદ્ભાતિ વસુન્ધરા ।। 16
જેમ કાળી છોકરી ચાંદીથી શણગારેલા, નરમ કપડાં પહેરીને ચમકે છે, તેમ જ ધરતી પણ તેજસ્વી દેખાતી હતી.
ઉપાશામ્યદ્રજો ભૌમં રુધિરેણ પ્રવર્ષતા। કશ્મલં પ્રાવિશદ્ધોરં નિર્મર્યાદમવર્તત ।। 17
માટીની ધૂળ લોહીથી શાંત થઈ ગઈ; ભયાનક ગૂંચવણ ઉભી થઈ, અને યુદ્ધમાં કોઈ નિયમ ન રહ્યો.
યુધિષ્ઠિરોઽપિ ધર્માત્મા ભ્રાતૃભિઃ સહિતસ્તદા। વ્યૂહં કૃત્વા વિરાટસ્ય અન્વયુધ્યત પાણ્ડવઃ ।। 18
ત્યારે ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિર પોતાના ભાઈઓ સાથે વિરાટની વ્યૂહ રચના કરી, યુદ્ધમાં જોડાયા.
આત્માનં શ્યેનવત્કૃત્વા તુણ્ડમાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ। પક્ષૌં યમૌ ચ ભવતઃ પુચ્છમાસીદ્વૃકોદરઃ ।। 19
યુધિષ્ઠિર પોતે શ્યેન (પંખી) જેવું માથું બન્યા, દ્વિધા ભાઈઓ પાંખો બન્યા, અને ભીમસેન પુછડી બન્યા.
સહસ્રં ન્યહનત્તત્ર કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। ભીમસેનસ્તુ સંક્રુદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । દ્વિસહસ્રં રથાન્વીરઃ પરલોકં પ્રવેશયત્ ।। 20
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે ત્યાં એક હજારને માર્યા; ગુસ્સે ભરેલા અને શસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમસેને બે હજાર રથસ્વારોને પરલોકમાં મોકલ્યા.
નકુલસ્ત્રિશતં જઘ્ને સહદેવશ્ચતુઃશતમ્ । શતાનીકઃ શતં જઘ્ને મદિરાશ્વશ્ચતુઃશતમ્ ।। 21
નકુલાએ ત્રણસો, સહદેવે ચારસો, શતાનિકે એકસો અને મદિરાશ્વે ચારસો શત્રુઓને માર્યા.
પ્રહૃષ્ટાં મહતીં સેનાં ત્રિગર્તાનાં મહાબલૌ । આર્ચ્છતાં બહુસંરબ્ધૌ કેશાકેશિ રથારથિ ।। 22
કેશક અને કેશિરથ, બે શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ, આનંદથી ત્રિગર્તોની મોટી અને ઉત્સાહી સેના પર હુમલો કર્યો.
લક્ષયિત્વા ત્રિગર્તાનાં તૌ પ્રવિષ્ટૌ મહાચમૂમ્। જગ્મતુઃ સૂર્યદત્તશ્ચ વલલશ્ચાપિ પૃષ્ઠતઃ ।। 23
ત્રિગર્તોને નિશાન બનાવી, એ બંને મહાસેનામાં પ્રવેશ્યા; સુર્યદત્ત અને વલલ પણ પાછળથી ગયા.
શઙ્ખો વિરાટપુત્રશ્ચ મહેષ્વાસો મહાબલઃ। વિનિઘ્નન્સમરે શૂરાન્પ્રવિવેશ મહાચમૂમ્ ।। 24
વિરાટપુત્ર શંખ, મહાન ધનુષધારી અને શક્તિશાળી, યુદ્ધમાં શૂરવીરોને મારતા મહાસેનામાં પ્રવેશ્યા.
વિરાટસ્તત્ર સંગ્રામે હત્વા પઞ્ચશતં રથાન્। કુઞ્જરાણાં શતં ચૈવ સહસ્રં વાજિનાં તથા ।। 25
તે યુદ્ધમાં, વિરાટે પાંચસો રથસ્વારો, એકસો હાથી અને એક હજાર ઘોડા માર્યા.
ચરન્સ વિવિધાન્માર્ગાન્રથેન રથિનાંવરઃ। ત્રિગર્તાનાં સુશર્માણમાર્ચ્છદ્રુક્મરથં રણે ।। 26
રથમાં વિવિધ માર્ગે ફરતા, રથસ્વારોમાં શ્રેષ્ઠ એ યોદ્ધાએ ત્રિગર્તોના સુશર્મનને, સોનાનો રથ ચલાવતા, યુદ્ધમાં સામનો કર્યો.
તૌ તુ પ્રાહરતાં તત્ર મહેષ્વાસૌ મહાબલૌ । અન્યોન્યમભિનિઘ્નન્તૌ ગોષુ ગોવૃષભાવિવ ।। 27
તે બંને મહાન ધનુષધારી અને શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ, ગાયોમાં બે બળદો જેવી રીતે, એકબીજાને યુદ્ધમાં ઘાયલ કરતા હતા.
રાજસિંહૌ સુસંરબ્ધૌ વિરેજતુરમર્ષણૌ। કૃતાસ્રૌ નિશિતૈર્બાણૈરસિશક્તિપરશ્વથૈઃ ।। 28
બન્ને સિંહ સમાન રાજાઓ ભારે ગુસ્સે અને અડગ રહીને લડી રહ્યા હતા. તીક્ષ્ણ બાણો, તલવાર, ભાલા અને કટારીઓથી લોહી વહી ગયું હતું, તેમ છતાં તેઓ તેજસ્વી દેખાતા હતા.
તતો રથાભ્યાં રથિનૌ વ્યતીયાતાં સમન્તતઃ । શરાન્સસૃજતુઃ શીઘ્રં તોયધારા ઘનાવિવ ।। 29
પછી એ બે રથીઓ પોતાના રથ પર આસપાસ ફરતા, એકબીજાને ઘેરીને, વાદળમાંથી વરસાદ પડે તેમ ઝડપથી બાણ વરસાવતાં હતાં.
અન્યોન્યમભિસંરબ્ધૌ દન્તાભ્યામિવ કુઞ્જરૌ। કૃતાસ્ત્રૌ નિશિતૈર્બાણૈર્દારયામાસતૂ રણે ।। 30
એ બંને એકબીજા પર ગુસ્સાથી તૂટી પડ્યા, જાણે દાંતથી અથડાતા હાથીઓ હોય. બંનેએ તીક્ષ્ણ બાણોથી યુદ્ધમાં એકબીજાને ઘાયલ કર્યા.
માત્સ્યો રાજા સુશર્માણં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ । પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ ચતુરો હયાન્ ।। 31
માત્સ્ય રાજાએ સુશર્માને પાંચ તીક્ષ્ણ બાણો મારી ઘાયલ કર્યો અને પછી પાંચ બાણોથી તેના ચાર ઘોડાંઓને પણ ઘાયલ કર્યા.
દ્વાભ્યાં સૂતં ચ વિવ્યાધ કેતું ચ ત્રિભિરાશુગૈઃ । તથૈવ માત્સ્યરાજં તુ સુશર્મા યુદ્ધદુર્મદઃ । પઞ્ચાશદ્ભિઃ શિતૈર્બાણૈવિવ્યાધ પરમાસ્ત્રવિત્ ।। 32
પછી બે બાણોથી તેણે રથચાલકને અને ત્રણ ઝડપી બાણોથી ધ્વજને ઘાયલ કર્યો. એ જ રીતે યુદ્ધમાં ભયાનક અને શસ્ત્રવિદ્યા માં પારંગત સુશર્માએ પચાસ તીક્ષ્ણ બાણોથી માત્સ્ય રાજાને ઘાયલ કર્યો.
તયોર્બલાનિ રાજેન્દ્ર સમસ્તાનિ મહારણે। નાજાનન્ત તદાઽન્યોન્યં પ્રદોષે રજસા વૃતે ।। 33
હે રાજા, એ મહાયુદ્ધમાં બંને પક્ષે twilight અને ધૂળથી બધું ઢંકાઈ ગયું હતું, તેથી કોઈએ પણ એકબીજાની સાચી તાકાત ઓળખી શકી નહોતી.
તમસાઽભિપ્લુતે લોકે રજસા ચૈવ ભારત। વ્યતિષ્ઠન્ત મુહૂર્તં તે વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણમ્ ।। 1
જ્યારે અંધકાર અને ધૂળે આખી દુનિયા ઢાંકી લીધી, ત્યારે એ યુદ્ધવીરો પોતાના વિહંગમ દળ સાથે થોડો સમય માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા.
તતોઽન્ધકારં પ્રણુદન્નુદતિષ્ઠન્નિશાકરઃ। કુર્વાણો વિમલાં રાત્રિં દર્શયન્ક્ષત્રિયાન્રણે ।। 2
પછી ચાંદ્રમાએ ઉગીને અંધકાર દૂર કર્યો, રાતને પ્રકાશમય બનાવી, યુદ્ધભૂમિમાં એકબીજાને સ્પષ્ટ દેખાઈ આવવા લાગ્યા.
તતઃ પ્રકાશમાસાદ્ય પુનર્યુદ્ધમવર્તત। ઘોરરૂપં તદા તેષામવેક્ષ્ય તુ પરસ્પરમ્ ।। 3
પ્રકાશ આવતાં જ યુદ્ધ ફરી શરૂ થયું. એકબીજાને સામે જોઈને તેઓ ફરી ભયાનક રીતે લડવા લાગ્યા.
તથૈવ તેષાં તુમુલાનિ તાનિ ક્રુદ્ધાનિ ચાન્યોન્યમભિદ્રવન્તિ। ગદાસિપટ્ટૈશ્ચ પરશ્વથૈશ્ચ પ્રાસૈશ્ચ તીક્ષ્ણાગ્રસુધૌતધારૈઃ ।। 4
એ જ રીતે, એ બધા ક્રોધિત યુદ્ધવીરો એકબીજા પર તૂટી પડ્યા. તેઓ ગદા, તલવાર, કટારી અને તીક્ષ્ણ ભાલા જેવા શસ્ત્રો સાથે યુદ્ધ કરતા હતા.
બલં તુ માત્સ્યસ્ય બલેન રાજા સર્વં ત્રિગર્તાધિપતિઃ સુશર્મા। પ્રમથ્ય જિત્વા ચ નિપીડ્ય મત્સ્યાન્વિરાટમોજસ્વિનમભ્યધાવત્ ।। 5
પછી ત્રિગર્તના રાજા સુશર્માએ પોતાની શક્તિથી આખા માત્સ્ય સેના પર હાવી થઈ, તેમને હરાવીને દબાવી નાખ્યા અને શક્તિશાળી વિરાટ તરફ આગળ વધ્યો.
મત્તાવિવ વૃષૌ તૌ તુ ગજાવિવ મદોદ્ધતૌ । સિંહાવિવ ગજગ્રાહૌ શક્રવૃત્રાવિવોદ્ધતૌ ।। 6
એ બંને જાણે ઉગ્ર થયેલા બળદો, ઉન્મત્ત હાથીઓ, હાથી પકડી લેનારા સિંહો કે ઈન્દ્ર અને વૃત્રા જેવી દુશ્મનાવટમાં હતા.
ઉભૌ તુલ્યબલોત્સાહાવુભૌ તુલ્યપરાક્રમૌ। ઉભૌ તુલ્યાસ્રવિક્ષેપાવુભૌ યુદ્ધવિશારદૌ ।। 7
બન્નેની તાકાત અને ઉત્સાહ સમાન હતા, બન્નેની વીરતા પણ બરાબર હતી, બન્ને સમાન રીતે લોહી વહાવતાં અને યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હતા.
તૌ નિહત્ય પૃથગ્ધુર્યાનુભયોઃ પાર્ષ્ણિસારથી । આસ્તાં તુલ્યધનુર્ગ્રાહૌ કૃષ્ણકંસાવિવોદ્ધતૌ ।। 8
બન્નેએ બંને પક્ષના રથચાલકો અને પીછેહઠ કરનાર યોદ્ધાઓને માર્યા પછી, સમાન ધનુર્વિદ્યા ધરાવતા, કૃષ્ણ અને કંસની જેમ સામસામે ઊભા રહ્યા.
તતઃ સુશર્મા ત્રૈગર્તઃ સહ ભ્રાત્રા સુવર્મણા। અભ્યદ્રવન્મત્સ્યરાજં રથવ્રાતેન સર્વશઃ ।। 9
પછી ત્રિગર્તના સુશર્માએ પોતાના ભાઈ સુવર્મણ સાથે મળીને આખા રથદળ સાથે માત્સ્ય રાજા પર આક્રમણ કર્યું.
તતો રથાભ્યાં પ્રસ્કન્દ્ય ભ્રાતરૌ ક્ષત્રિયર્ષભૌ। ગદાપાણી સુસંરબ્ધૌ સમભ્યદ્રવતાં જવાત્ ।। 10
પછી એ બંને ભાઈઓ, શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ, રથમાંથી કૂદી પડ્યા, ગુસ્સાથી ગદા હાથમાં પકડી ઝડપથી આગળ ધસી આવ્યા.