તેષાં સમાગમો ઘોરસ્તુમુલો રોમહર્ષણઃ। ઘ્નતાં પરસ્પરં રાજન્યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ ।। 4
તેમનો સામસામે આવવો ભયાનક, ગૂંજી ઉઠતો અને રોમાંચક હતો, રાજાઓ એકબીજાને મારતા, પોતાના રાજ્યની મહિમા વધારતા.
દેવાસુરસમો રાજન્નાસીત્સૂર્યેઽબલમ્બતિ । પદાતિરથનાગેન્દ્રહયારોહબલૌઘવાન્ ।। 5
રાજા, એ યુદ્ધ દેવ અને દાનવો વચ્ચેના યુદ્ધ જેવું હતું, જ્યારે સૂર્યની શક્તિ ઘટી, પગદળ, રથ, હાથી અને ઘોડાસેનાની ભીડ હતી.
અન્યોન્યમભ્યાપતતાં નિઘ્નતાં ચેતરેતરમ્ । ઉદતિષ્ઠદ્રજો ભૌમં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન ।। 6
જ્યારે તેઓ એકબીજાની સામે દોડી અને મારતા, જમીન પરથી ધૂળ એટલી ઉઠી કે કશું જ દેખાતું નહોતું.
પક્ષિણશ્ચાપતન્ભૂમૌ સૈન્યેન રજસા વૃતાઃ । ઇષુભિર્વ્યતિસર્પદ્ભિરાદિત્યોઽન્તરધીયત ।। 7
પક્ષીઓ જમીન પર પડી ગયા, સેના દ્વારા ઉઠેલી ધૂળથી ઢંકાઈ, અને તીરો ઉડતાં, સૂર્ય પણ છુપાઈ ગયો.
ખદ્યોતૈરિવ સંયુક્તમન્તરિક્ષમજાયત।। 8
આકાશ જ્યોતીઓથી ભરેલું હોય એવું દેખાઈ પડ્યું.
રુક્મપૃષ્ઠાનિ ચાપાનિ વિચેરુર્વિદ્યુતો યથા । નર્દતાં લોકવીરાણાં સવ્યં દક્ષિણમસ્યતામ્ ।। 9
સોનાની પીઠવાળા તીરો વીજળી જેવી ફરતા, વીરો ગર્જના કરતા, ડાબી અને જમણી બાજુ તીરો છોડતા હતા.
રથા રથૈઃ સમાજગ્મુઃ પત્તયશ્ચ પદાતિભિઃ । સાદિનઃ સાદિભિર્જગ્મુર્ગજૈશ્ચાપિ મહાગજાઃ ।। 10
રથસ્વારોએ રથસ્વારો સામે, પગદળોએ પગદળો સામે, ઘોડેસ્વારોએ ઘોડેસ્વારો સાથે, અને મહાન હાથીઓએ અન્ય હાથીઓ સાથે આગળ વધ્યા.
અસિભિઃ પટ્ટસૈશ્ચાપિ શક્તિભિસ્તોમરૈરપિ । સંરબ્ધાઃ સમરે યોધા નિજઘ્નુરિતરેતરમ્ ।। 11
યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં ગુસ્સે થઈને, તલવાર, પહોળા કટારા, ભાલા અને ભાંયડાંથી એકબીજાને ઘાયલ કરતા હતા.
નિઘ્નન્તઃ સમરેઽન્યોન્યં હૃષ્ટાઃ પરિઘપાણયઃ । ન શેકુરતિસંક્રુદ્ધાઃ શૂરાઃ કર્તું પરાઙ્ભુખમ્ ।। 12
લોખંડની ગદા પકડીને, આનંદથી યુદ્ધમાં એકબીજાને મારતા હતા; એ ગુસ્સે ભરેલા શૂરવીરોને પાછા ફરવું કે ભાગવું શક્ય નહોતું.
રક્તાધરોષ્ઠં સુનસં ક્લૃપ્તશ્મશ્રુ સ્વલંકૃતમ્। અદૃશ્યત શિરશ્છિન્નં રજોવિધ્વસ્તકુણ્ડલમ્ ।। 13
કોઈનું કપાયેલું માથું દેખાતું હતું, લાલ લોહીથી ભરેલા હોઠ, સુંદર નાક, ગોઠવેલી દાઢી, સજાવટ કરેલું, અને ધૂળથી કુંડળો વિખેરાઈ ગયા હતા.
દૃશ્યન્તે તત્ર ગાત્રાણિ વીરૈશ્છિન્નાનિ સર્વશઃ । સાલસ્કન્ધનિકાશાનિ ક્ષત્રિયાણા મહામૃધે ।। 14
મહાન યુદ્ધમાં, કટાયેલા વીરોના શરીરો, ડાળ-પાંદડાવાળા લાકડાં જેવાં, સર્વત્ર દેખાતા હતા.
નાગભોગનિકાશૈશ્ચ બાહુભિશ્ચન્દનોક્ષિતૈઃ। આકીર્ણા વસુધા તત્ર શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।। 15
માટીની ઉપર ચંદન લગાવેલા હાથ, સાપના વળાંક જેવા, અને કુંડળોથી સજાયેલા માથાં everywhere scattered હતા.
યથા વા વાસસી શ્લક્ષ્ણે મહારજતરઞ્જિતે। બિભ્રતી યુવતી શ્યામા તદ્વદ્ભાતિ વસુન્ધરા ।। 16
જેમ કાળી છોકરી ચાંદીથી શણગારેલા, નરમ કપડાં પહેરીને ચમકે છે, તેમ જ ધરતી પણ તેજસ્વી દેખાતી હતી.
ઉપાશામ્યદ્રજો ભૌમં રુધિરેણ પ્રવર્ષતા। કશ્મલં પ્રાવિશદ્ધોરં નિર્મર્યાદમવર્તત ।। 17
માટીની ધૂળ લોહીથી શાંત થઈ ગઈ; ભયાનક ગૂંચવણ ઉભી થઈ, અને યુદ્ધમાં કોઈ નિયમ ન રહ્યો.
યુધિષ્ઠિરોઽપિ ધર્માત્મા ભ્રાતૃભિઃ સહિતસ્તદા। વ્યૂહં કૃત્વા વિરાટસ્ય અન્વયુધ્યત પાણ્ડવઃ ।। 18
ત્યારે ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિર પોતાના ભાઈઓ સાથે વિરાટની વ્યૂહ રચના કરી, યુદ્ધમાં જોડાયા.
આત્માનં શ્યેનવત્કૃત્વા તુણ્ડમાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ। પક્ષૌં યમૌ ચ ભવતઃ પુચ્છમાસીદ્વૃકોદરઃ ।। 19
યુધિષ્ઠિર પોતે શ્યેન (પંખી) જેવું માથું બન્યા, દ્વિધા ભાઈઓ પાંખો બન્યા, અને ભીમસેન પુછડી બન્યા.
સહસ્રં ન્યહનત્તત્ર કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। ભીમસેનસ્તુ સંક્રુદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । દ્વિસહસ્રં રથાન્વીરઃ પરલોકં પ્રવેશયત્ ।। 20
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે ત્યાં એક હજારને માર્યા; ગુસ્સે ભરેલા અને શસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમસેને બે હજાર રથસ્વારોને પરલોકમાં મોકલ્યા.
નકુલસ્ત્રિશતં જઘ્ને સહદેવશ્ચતુઃશતમ્ । શતાનીકઃ શતં જઘ્ને મદિરાશ્વશ્ચતુઃશતમ્ ।। 21
નકુલાએ ત્રણસો, સહદેવે ચારસો, શતાનિકે એકસો અને મદિરાશ્વે ચારસો શત્રુઓને માર્યા.
પ્રહૃષ્ટાં મહતીં સેનાં ત્રિગર્તાનાં મહાબલૌ । આર્ચ્છતાં બહુસંરબ્ધૌ કેશાકેશિ રથારથિ ।। 22
કેશક અને કેશિરથ, બે શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ, આનંદથી ત્રિગર્તોની મોટી અને ઉત્સાહી સેના પર હુમલો કર્યો.
લક્ષયિત્વા ત્રિગર્તાનાં તૌ પ્રવિષ્ટૌ મહાચમૂમ્। જગ્મતુઃ સૂર્યદત્તશ્ચ વલલશ્ચાપિ પૃષ્ઠતઃ ।। 23
ત્રિગર્તોને નિશાન બનાવી, એ બંને મહાસેનામાં પ્રવેશ્યા; સુર્યદત્ત અને વલલ પણ પાછળથી ગયા.
શઙ્ખો વિરાટપુત્રશ્ચ મહેષ્વાસો મહાબલઃ। વિનિઘ્નન્સમરે શૂરાન્પ્રવિવેશ મહાચમૂમ્ ।। 24
વિરાટપુત્ર શંખ, મહાન ધનુષધારી અને શક્તિશાળી, યુદ્ધમાં શૂરવીરોને મારતા મહાસેનામાં પ્રવેશ્યા.
વિરાટસ્તત્ર સંગ્રામે હત્વા પઞ્ચશતં રથાન્। કુઞ્જરાણાં શતં ચૈવ સહસ્રં વાજિનાં તથા ।। 25
તે યુદ્ધમાં, વિરાટે પાંચસો રથસ્વારો, એકસો હાથી અને એક હજાર ઘોડા માર્યા.
ચરન્સ વિવિધાન્માર્ગાન્રથેન રથિનાંવરઃ। ત્રિગર્તાનાં સુશર્માણમાર્ચ્છદ્રુક્મરથં રણે ।। 26
રથમાં વિવિધ માર્ગે ફરતા, રથસ્વારોમાં શ્રેષ્ઠ એ યોદ્ધાએ ત્રિગર્તોના સુશર્મનને, સોનાનો રથ ચલાવતા, યુદ્ધમાં સામનો કર્યો.
તૌ તુ પ્રાહરતાં તત્ર મહેષ્વાસૌ મહાબલૌ । અન્યોન્યમભિનિઘ્નન્તૌ ગોષુ ગોવૃષભાવિવ ।। 27
તે બંને મહાન ધનુષધારી અને શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ, ગાયોમાં બે બળદો જેવી રીતે, એકબીજાને યુદ્ધમાં ઘાયલ કરતા હતા.
રાજસિંહૌ સુસંરબ્ધૌ વિરેજતુરમર્ષણૌ। કૃતાસ્રૌ નિશિતૈર્બાણૈરસિશક્તિપરશ્વથૈઃ ।। 28
બન્ને સિંહ સમાન રાજાઓ ભારે ગુસ્સે અને અડગ રહીને લડી રહ્યા હતા. તીક્ષ્ણ બાણો, તલવાર, ભાલા અને કટારીઓથી લોહી વહી ગયું હતું, તેમ છતાં તેઓ તેજસ્વી દેખાતા હતા.
તતો રથાભ્યાં રથિનૌ વ્યતીયાતાં સમન્તતઃ । શરાન્સસૃજતુઃ શીઘ્રં તોયધારા ઘનાવિવ ।। 29
પછી એ બે રથીઓ પોતાના રથ પર આસપાસ ફરતા, એકબીજાને ઘેરીને, વાદળમાંથી વરસાદ પડે તેમ ઝડપથી બાણ વરસાવતાં હતાં.
અન્યોન્યમભિસંરબ્ધૌ દન્તાભ્યામિવ કુઞ્જરૌ। કૃતાસ્ત્રૌ નિશિતૈર્બાણૈર્દારયામાસતૂ રણે ।। 30
એ બંને એકબીજા પર ગુસ્સાથી તૂટી પડ્યા, જાણે દાંતથી અથડાતા હાથીઓ હોય. બંનેએ તીક્ષ્ણ બાણોથી યુદ્ધમાં એકબીજાને ઘાયલ કર્યા.
માત્સ્યો રાજા સુશર્માણં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ । પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ ચતુરો હયાન્ ।। 31
માત્સ્ય રાજાએ સુશર્માને પાંચ તીક્ષ્ણ બાણો મારી ઘાયલ કર્યો અને પછી પાંચ બાણોથી તેના ચાર ઘોડાંઓને પણ ઘાયલ કર્યા.
દ્વાભ્યાં સૂતં ચ વિવ્યાધ કેતું ચ ત્રિભિરાશુગૈઃ । તથૈવ માત્સ્યરાજં તુ સુશર્મા યુદ્ધદુર્મદઃ । પઞ્ચાશદ્ભિઃ શિતૈર્બાણૈવિવ્યાધ પરમાસ્ત્રવિત્ ।। 32
પછી બે બાણોથી તેણે રથચાલકને અને ત્રણ ઝડપી બાણોથી ધ્વજને ઘાયલ કર્યો. એ જ રીતે યુદ્ધમાં ભયાનક અને શસ્ત્રવિદ્યા માં પારંગત સુશર્માએ પચાસ તીક્ષ્ણ બાણોથી માત્સ્ય રાજાને ઘાયલ કર્યો.
તયોર્બલાનિ રાજેન્દ્ર સમસ્તાનિ મહારણે। નાજાનન્ત તદાઽન્યોન્યં પ્રદોષે રજસા વૃતે ।। 33
હે રાજા, એ મહાયુદ્ધમાં બંને પક્ષે twilight અને ધૂળથી બધું ઢંકાઈ ગયું હતું, તેથી કોઈએ પણ એકબીજાની સાચી તાકાત ઓળખી શકી નહોતી.