તે હયા હેમસંચ્છન્ના બૃહન્તઃ સાધુવાહિનઃ । ચોદિતાઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત પત્રિણામિવ પઙ્ક્તયઃ ।। 43
સોનાથી ઢંકાયેલા અને સારી રીતે તાલીમ લીધેલા મોટા ઘોડાઓ, જ્યારે દોડાવવામાં આવ્યા, ત્યારે તીરોની પંક્તિઓ જેવી દેખાઈ પડ્યા.
ભીમરૂપાશ્ચ માતઙ્ગાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ। સ્વારૂઢા યુદ્ધકુશલૈર્મહામાત્રાધિરોહિતાઃ ।। 44
ભયાનક રૂપ ધરાવતાં, તૂટેલા દાંત અને ભયાનક મોઢા ધરાવતાં હાથીઓ, કુશળ મહાવત અને યુદ્ધમાં નિપુણ વીરોથી સજ્જ હતા.
ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતાઃ સુદન્તાઃ ષાષ્ટિહાયનાઃ । રાજાનમન્વયુઃ પશ્ચાત્ક્રામન્ત ઇવ પર્વતાઃ ।। 45
સારી રીતે વશમાં આવેલા, સાઠ વર્ષના દંતધારી હાથીઓ, વાદળોની જેમ વહેતા, રાજાને પાછળથી અનુસરી, પર્વતોની જેમ આગળ વધતા હતા.
દૃઢાયુધજનાકીર્ણં રથાશ્વગજસંકુલમ્ । તદ્બલાગ્રં વિરાટસ્ય શક્રસ્યેવ તદા બભૌ ।। 46
વિરાટની તે અગ્રબળ, મજબૂત હથિયારધારી લોકો, રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલી, એ સમયે ઈન્દ્રની સેના જેવી ઝળહળી ઉઠી.
તં પ્રયાન્તં મહારાજ નિનીષન્તં ગવાં પદમ્। વિશારદાનાં વૈશ્યાનાં પ્રકૃષ્ટાનાં તદા નૃપ ।। 47
રાજા, જ્યારે તે ગાયો સુધી પહોંચવા માટે આગળ વધ્યો, ત્યારે કુશળ અને પ્રસિદ્ધ ગવાળાઓ તેની સાથે જોડાયા.
વિંશતિસ્તુ સહસ્રાણિ નરાણામનુયાયિનામ્। અષ્ટૌ રથસહસ્રાણિ દશ નાગશતાનિ ચ । વિંશચ્ચાશ્વસહસ્રાણિ માત્સ્યાનાં ત્વરિતં યયુઃ ।। 48
વીસ હજાર માણસો, આઠ હજાર રથો, દસ સો હાથીઓ અને વીસ હજાર ઝડપથી દોડતા માછ્ય ઘોડાઓ સાથે ગયા.
તદનીકં વિરાટસ્ય શુશુભેઽતીવ ભારત। વસન્તે બહુપુષ્પાઢ્યં કાનનં ચિત્રિતં યથા ।। 49
વિરાટની એ સેના, હે ભારત, વસંતમાં અનેક ફૂલો અને રંગોથી શોભિત વન જેવી ખૂબ જ ઝળહળી ઉઠી.
નિર્યાય નગરાચ્છૂરા વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ। ત્રિગર્તાનસ્પૃશન્માત્સ્યાઃ મૂર્યેઽસ્તંગમિતે સતિ ।। 1
શૂરવીરો શહેરમાંથી નીકળી, ગોઠવાયેલા અને યુદ્ધ માટે તૈયાર, માછ્યોએ ત્રિગર્તોનો સામનો કર્યો જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થયો.
તે ત્રિગર્તાશ્ચ માત્સ્યાશ્ચ વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ। અન્યોન્યમભિવર્તન્તે ગોષુ ગૃદ્ધા મહાબલાઃ ।। 2
ત્રિગર્તો અને માછ્યો, બંને ગોઠવાયેલા અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક, ગાયો માટે લાલચથી અને વિશાળ શક્તિ સાથે એકબીજાની સામે દોડી ગયા.
ભીમાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગાસ્તોમરાઙ્કુશચોદિતાઃ। ગ્રામણીયૈઃ સમારૂઢાઃ કુશલૈર્હસ્તિસાદિભિઃ ।। 3
મહાન અને ઉન્મત્ત હાથીઓ, ભાલા અને અંકુશથી દોડાવવામાં, કુશળ નેતાઓ અને હાથી ચલાવનારોથી સજ્જ હતા.
તેષાં સમાગમો ઘોરસ્તુમુલો રોમહર્ષણઃ। ઘ્નતાં પરસ્પરં રાજન્યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ ।। 4
તેમનો સામસામે આવવો ભયાનક, ગૂંજી ઉઠતો અને રોમાંચક હતો, રાજાઓ એકબીજાને મારતા, પોતાના રાજ્યની મહિમા વધારતા.
દેવાસુરસમો રાજન્નાસીત્સૂર્યેઽબલમ્બતિ । પદાતિરથનાગેન્દ્રહયારોહબલૌઘવાન્ ।। 5
રાજા, એ યુદ્ધ દેવ અને દાનવો વચ્ચેના યુદ્ધ જેવું હતું, જ્યારે સૂર્યની શક્તિ ઘટી, પગદળ, રથ, હાથી અને ઘોડાસેનાની ભીડ હતી.
અન્યોન્યમભ્યાપતતાં નિઘ્નતાં ચેતરેતરમ્ । ઉદતિષ્ઠદ્રજો ભૌમં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન ।। 6
જ્યારે તેઓ એકબીજાની સામે દોડી અને મારતા, જમીન પરથી ધૂળ એટલી ઉઠી કે કશું જ દેખાતું નહોતું.
પક્ષિણશ્ચાપતન્ભૂમૌ સૈન્યેન રજસા વૃતાઃ । ઇષુભિર્વ્યતિસર્પદ્ભિરાદિત્યોઽન્તરધીયત ।। 7
પક્ષીઓ જમીન પર પડી ગયા, સેના દ્વારા ઉઠેલી ધૂળથી ઢંકાઈ, અને તીરો ઉડતાં, સૂર્ય પણ છુપાઈ ગયો.
ખદ્યોતૈરિવ સંયુક્તમન્તરિક્ષમજાયત।। 8
આકાશ જ્યોતીઓથી ભરેલું હોય એવું દેખાઈ પડ્યું.
રુક્મપૃષ્ઠાનિ ચાપાનિ વિચેરુર્વિદ્યુતો યથા । નર્દતાં લોકવીરાણાં સવ્યં દક્ષિણમસ્યતામ્ ।। 9
સોનાની પીઠવાળા તીરો વીજળી જેવી ફરતા, વીરો ગર્જના કરતા, ડાબી અને જમણી બાજુ તીરો છોડતા હતા.
રથા રથૈઃ સમાજગ્મુઃ પત્તયશ્ચ પદાતિભિઃ । સાદિનઃ સાદિભિર્જગ્મુર્ગજૈશ્ચાપિ મહાગજાઃ ।। 10
રથસ્વારોએ રથસ્વારો સામે, પગદળોએ પગદળો સામે, ઘોડેસ્વારોએ ઘોડેસ્વારો સાથે, અને મહાન હાથીઓએ અન્ય હાથીઓ સાથે આગળ વધ્યા.
અસિભિઃ પટ્ટસૈશ્ચાપિ શક્તિભિસ્તોમરૈરપિ । સંરબ્ધાઃ સમરે યોધા નિજઘ્નુરિતરેતરમ્ ।। 11
યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં ગુસ્સે થઈને, તલવાર, પહોળા કટારા, ભાલા અને ભાંયડાંથી એકબીજાને ઘાયલ કરતા હતા.
નિઘ્નન્તઃ સમરેઽન્યોન્યં હૃષ્ટાઃ પરિઘપાણયઃ । ન શેકુરતિસંક્રુદ્ધાઃ શૂરાઃ કર્તું પરાઙ્ભુખમ્ ।। 12
લોખંડની ગદા પકડીને, આનંદથી યુદ્ધમાં એકબીજાને મારતા હતા; એ ગુસ્સે ભરેલા શૂરવીરોને પાછા ફરવું કે ભાગવું શક્ય નહોતું.
રક્તાધરોષ્ઠં સુનસં ક્લૃપ્તશ્મશ્રુ સ્વલંકૃતમ્। અદૃશ્યત શિરશ્છિન્નં રજોવિધ્વસ્તકુણ્ડલમ્ ।। 13
કોઈનું કપાયેલું માથું દેખાતું હતું, લાલ લોહીથી ભરેલા હોઠ, સુંદર નાક, ગોઠવેલી દાઢી, સજાવટ કરેલું, અને ધૂળથી કુંડળો વિખેરાઈ ગયા હતા.
દૃશ્યન્તે તત્ર ગાત્રાણિ વીરૈશ્છિન્નાનિ સર્વશઃ । સાલસ્કન્ધનિકાશાનિ ક્ષત્રિયાણા મહામૃધે ।। 14
મહાન યુદ્ધમાં, કટાયેલા વીરોના શરીરો, ડાળ-પાંદડાવાળા લાકડાં જેવાં, સર્વત્ર દેખાતા હતા.
નાગભોગનિકાશૈશ્ચ બાહુભિશ્ચન્દનોક્ષિતૈઃ। આકીર્ણા વસુધા તત્ર શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।। 15
માટીની ઉપર ચંદન લગાવેલા હાથ, સાપના વળાંક જેવા, અને કુંડળોથી સજાયેલા માથાં everywhere scattered હતા.
યથા વા વાસસી શ્લક્ષ્ણે મહારજતરઞ્જિતે। બિભ્રતી યુવતી શ્યામા તદ્વદ્ભાતિ વસુન્ધરા ।। 16
જેમ કાળી છોકરી ચાંદીથી શણગારેલા, નરમ કપડાં પહેરીને ચમકે છે, તેમ જ ધરતી પણ તેજસ્વી દેખાતી હતી.
ઉપાશામ્યદ્રજો ભૌમં રુધિરેણ પ્રવર્ષતા। કશ્મલં પ્રાવિશદ્ધોરં નિર્મર્યાદમવર્તત ।। 17
માટીની ધૂળ લોહીથી શાંત થઈ ગઈ; ભયાનક ગૂંચવણ ઉભી થઈ, અને યુદ્ધમાં કોઈ નિયમ ન રહ્યો.
યુધિષ્ઠિરોઽપિ ધર્માત્મા ભ્રાતૃભિઃ સહિતસ્તદા। વ્યૂહં કૃત્વા વિરાટસ્ય અન્વયુધ્યત પાણ્ડવઃ ।। 18
ત્યારે ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિર પોતાના ભાઈઓ સાથે વિરાટની વ્યૂહ રચના કરી, યુદ્ધમાં જોડાયા.
આત્માનં શ્યેનવત્કૃત્વા તુણ્ડમાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ। પક્ષૌં યમૌ ચ ભવતઃ પુચ્છમાસીદ્વૃકોદરઃ ।। 19
યુધિષ્ઠિર પોતે શ્યેન (પંખી) જેવું માથું બન્યા, દ્વિધા ભાઈઓ પાંખો બન્યા, અને ભીમસેન પુછડી બન્યા.
સહસ્રં ન્યહનત્તત્ર કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। ભીમસેનસ્તુ સંક્રુદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । દ્વિસહસ્રં રથાન્વીરઃ પરલોકં પ્રવેશયત્ ।। 20
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે ત્યાં એક હજારને માર્યા; ગુસ્સે ભરેલા અને શસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમસેને બે હજાર રથસ્વારોને પરલોકમાં મોકલ્યા.
નકુલસ્ત્રિશતં જઘ્ને સહદેવશ્ચતુઃશતમ્ । શતાનીકઃ શતં જઘ્ને મદિરાશ્વશ્ચતુઃશતમ્ ।। 21
નકુલાએ ત્રણસો, સહદેવે ચારસો, શતાનિકે એકસો અને મદિરાશ્વે ચારસો શત્રુઓને માર્યા.
પ્રહૃષ્ટાં મહતીં સેનાં ત્રિગર્તાનાં મહાબલૌ । આર્ચ્છતાં બહુસંરબ્ધૌ કેશાકેશિ રથારથિ ।। 22
કેશક અને કેશિરથ, બે શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ, આનંદથી ત્રિગર્તોની મોટી અને ઉત્સાહી સેના પર હુમલો કર્યો.
લક્ષયિત્વા ત્રિગર્તાનાં તૌ પ્રવિષ્ટૌ મહાચમૂમ્। જગ્મતુઃ સૂર્યદત્તશ્ચ વલલશ્ચાપિ પૃષ્ઠતઃ ।। 23
ત્રિગર્તોને નિશાન બનાવી, એ બંને મહાસેનામાં પ્રવેશ્યા; સુર્યદત્ત અને વલલ પણ પાછળથી ગયા.