અલ્પાવશિષ્ટઃ કાલસ્તુ ગતો ભૂયિષ્ઠ એવ ચ। તેષામજ્ઞાતચર્યાયામસ્મિન્વર્ષે ત્રયોદશે ।। 3
હવે થોડો જ સમય બાકી રહ્યો છે અને આ ત્રયોદશ વર્ષમાં મોટાભાગનો સમય તેમનો અજ્ઞાતવાસ પસાર થઈ ગયો છે.
અપિ વર્ષસ્ય શેષં તે હ્યતીયુરિહ પાણ્ડવાઃ। નિવૃત્તસમયાસ્તે હિ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ।। 4
પાંડવો અહીં વર્ષનો બાકી સમય પણ પૂરો કરી ચૂક્યા છે; તેમનો સમય પૂરો થયો છે, કારણ કે તેઓ સત્ય અને પ્રતિજ્ઞા પાળનારા છે.
ક્ષરન્ત ઇવ નાગેન્દ્રાઃ સર્વે હ્યાશીવિષોપમાઃ । દુઃખાદ્ભવેયુઃ સંરબ્ધાઃ કૌરવાન્પ્રતિ તે ધ્રુવમ્ ।। 5
મહાન સાપો જેવી, બધા પાંડવો ક્રોધથી ભરેલા અને દુઃખથી કૌરવો સામે ચોક્કસ ઉગ્ર બનશે.
વિજ્ઞાતવ્યા મનુષ્યેન્દ્રાસ્તર્કયા સુપ્રણીતયા। નિપુણૈશ્ચારપુરુષૈઃ પ્રાજ્ઞૈર્દક્ષૈઃ સુસંવૃતૈઃ ।। 6
આ રાજાઓને સમજદારીથી અને કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને ગુપ્ત ચારો દ્વારા શોધવા જોઈએ.
અજ્ઞાતસમયે જ્ઞાતાઃ કૃચ્છ્રરૂપસમાશ્રિતાઃ। પ્રવિશેયુર્જિતક્રોધાસ્તાવદેવ પુનર્વનમ્ ।। 7
જો તેઓ અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન મળી જશે, તો કઠિનતા સહન કરી, પોતાનો ક્રોધ દાબી ફરી વનવાસમાં જશે.
તસ્માત્ક્ષિપ્રં વિચિન્વધ્વં યથા ચાત્યન્તમવ્યયમ્। રાજ્યં નિર્દ્વન્દ્વમવ્યગ્રં નિઃસપત્નં ચિરં ભવેત્ ।। 8
એટલે જલદી શોધો જેથી રાજ્ય સદા માટે અખંડ, નિઃચિંતા અને દુશ્મન વિના રહે.
દુર્યોધનેનૈવમુક્તે વચનેઽતીવ દુઃખિના। તતઃ કર્ણોઽબ્રવીદ્વાક્યં સત્યધર્માર્થસંયુતમ્ ।। 9
દુર્યોધન દુઃખી થઈને આ વચન બોલ્યા પછી, કર્ણે પછી સાચા ધર્મ અને હિત ભરેલું વચન કહ્યું.
એતે પુનર્ન ગચ્છન્તુ અન્યે ગચ્છન્તુ ભારત । શીઘ્રવૃત્તા નરા યોગ્યા નિપુણાશ્છન્નચારિણઃ ।। 10
આ લોકો ફરી ન જાય, પણ બીજાઓ જાય; હે ભારત, ઝડપથી ચાલનારા, યોગ્ય અને કુશળ, છુપાઈને ફરતા ચારો મોકલો.
ચરન્તુ દેશાન્વિવિધાન્સ્ફીતાઞ્જનપદાકુલાન્ । તત્ર ગોષ્ઠીષુ રમ્યાસુ સિદ્ધા બ્રાહ્મણરૂપિણઃ ।। 11
તેઓ વિવિધ સમૃદ્ધ અને ભીડભાડવાળા પ્રદેશોમાં, સુંદર સભાઓમાં, સિદ્ધ બ્રાહ્મણ બનીને ફરે.
પરિવાહેષુ તીર્થેષુ વિવિધેષ્વાકરેષુ ચ। અન્વેષ્ટવ્યા મનુષ્યેન્દ્ર પાણ્ડવાશ્છન્નચારિણઃ ।। 12
પારપોટે, તીર્થસ્થળો અને વિવિધ ખાણોમાં, હે રાજા, છુપાઈને ફરતા પાંડવોને શોધો.
નદીકુઞ્જેષુ તીર્થેષુ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ। આશ્રમેષુ ચ રમ્યેષુ પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ ।। 13
નદીના કાંઠે, તીર્થોમાં, ગામડાં અને શહેરોમાં, સુંદર આશ્રમોમાં, પર્વતો અને ગુફાઓમાં પણ શોધો.
વિજ્ઞાતવ્યા મનુષ્યેન્દ્ર તર્કયા સુવિનૂતયા । વિવિધૈસ્તત્પરૈઃ સમ્યઙ્વિપુણૈસ્તજ્જ્ઞસંમતૈઃ ।। 14
હે રાજા, યોગ્ય વિચાર અને વિવિધ કુશળ, જાણકાર અને માન્ય વ્યકિતઓ દ્વારા તેમને શોધવા જોઈએ.
અથાગ્રજાનન્તરજો ભ્રાતુઃ પ્રિયહિતે રતઃ। જ્યેષ્ઠં દુઃશાસનસ્તત્ર ભ્રાતા ભ્રાતરમબ્રવીત્ ।। 15
પછી દુઃશાસન, જે પોતાના મોટા ભાઈના હિતમાં લાગેલો હતો, ત્યાં પોતાના મોટા ભાઈને કહ્યું.
યેષુ નઃ પ્રત્યયો રાજંશ્ચારેષુ મનુજાધિપ। તે યાન્તુ દત્તદેયા વૈ ભૂયસ્તાન્પરિમાર્ગિતુમ્ ।। 16
હે રાજા, ચારોમાં જેમને આપણે વિશ્વાસ રાખીએ છીએ, તેમને ઇનામ આપી વધુ શોધવા મોકલો.
યદાહ કર્ણો રાજેન્દ્ર સર્વમેતદવેક્ષ્યતામ્ । યથોદ્દિષ્ટં ચરાઃ સર્વે મૃગયન્તુ યતસ્તતઃ ।। 17
કર્ણે જે કહ્યું છે, હે રાજા, એ પ્રમાણે બધું ધ્યાનથી જોવાઈ; બધા ચારો જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં શોધ કરે.
ઘ્રાણૈઃ પશ્યન્તિ પશવો વેદૈરેવ દ્વિજોત્તમાઃ। ચારૈઃ પશ્યન્તિ રાજાનશ્ચક્ષુર્ભ્યામિતરે જનાઃ ।। 18
પશુઓ નાકથી જુએ છે, બ્રાહ્મણો વેદથી, રાજાઓ ચારો દ્વારા અને બીજા લોકો આંખોથી જુએ છે.
યથોક્તાશ્ચારપુરુષા મૃગયન્તુ પુનઃપુનઃ । એતે ચાન્યે ચ બહવો દેશાંશ્ચ નગરાણિ ચ ।। 19
જેમ નિમણૂક કરેલા ગુપ્તચરોએ અગાઉ શોધખોળ કરી છે, તેમ હવે ફરીથી, એ લોકો અને બીજા અનેક લોકો પ્રદેશો અને શહેરોમાં ફરીથી તપાસ કરે.
ન હિ તેષાં ગતિર્વાસઃ પ્રવૃત્તિર્વોપલભ્યતે। અત્યન્તં વા નિગૂઢાસ્તે પારં વોર્મિમતો ગતાઃ ।। 20
એ લોકો ક્યાં જાય છે, ક્યાં રહે છે કે એમની કોઈ ખબર મળતી નથી; તેઓ એટલા છુપાઈ ગયા છે કે જાણે દરિયાના પાર પહોંચી ગયા હોય.
વ્યાલૈર્વાઽપિ મહારણ્યે ભક્ષિતાઃ શૂરમાનિનઃ। દ્વીપં વા પરમં પ્રાપ્તા ગિરિદુર્ગવનેષ્વપિ ।। 21
કદાચ પોતાનો પરાક્રમ બતાવતા તેઓ જંગલમાં જંગલી પ્રાણીઓનો શિકાર બન્યા હશે, અથવા કોઈ દૂરના દ્વીપમાં પહોંચી ગયા હશે, અથવા તો પર્વતોના કિલ્લા કે જંગલોમાં છુપાયા હશે.
હીનદર્પા નિરાશાસ્તે ભક્ષિતા વાઽપિ રાક્ષસૈઃ । અથવા વિષમં પ્રાપ્ય વિનષ્ટાઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ ।। 22
શક્ય છે કે તેઓ પોતાનો અભિમાન અને આશા ગુમાવીને રાક્ષસો દ્વારા ખાઈ લેવાયા હોય, અથવા કોઈ ભયાનક સ્થળે જઈને અનેક વર્ષોથી નષ્ટ થયા હોય.
તસ્માન્માનસમવ્યગ્રં કૃત્વાઽઽત્માનં નિયમ્ય ચ। કુરુ કાર્યં મહોત્સાહં મન્યસે યન્નરાધિપ ।। 23
આથી, મનને શાંત રાખી, પોતાને સંયમમાં રાખો અને રાજા, જે યોગ્ય લાગે તે કામ ઉત્સાહપૂર્વક કરો.
અથાઽબ્રવીત્સભામધ્યે દ્રોણઃ સૂક્ષ્માર્થદર્શિવાન્। ન તાદૃશા વિનશ્યન્તિ નાપિ યાન્તિ પરાભવમ્ ।। 1
પછી સભામાં દ્રોણે, જે સૂક્ષ્મ અર્થ સમજતા હતા, કહ્યું: આવા પુરુષો નાશ પામતા નથી, ન તો તેઓ હાર સ્વીકારતા નથી.
શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ બુદ્ધિમન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ। ધર્મજ્ઞાઃ સત્યસન્ધાશ્ચ યુધિષ્ઠિરમનુવ્રતાઃ ।। 2
તેઓ વીર, વિદ્યા પ્રાપ્ત, બુદ્ધિશાળી, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર, ધર્મ જાણનાર, સત્યનિષ્ઠ અને યુધિષ્ઠિરને સમર્પિત છે.
નીતિધર્માર્થતત્વજ્ઞં પિતૃવચ્ચ સમાહિતમ્। ધર્મે સ્થિતં સત્યધૃતિં જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠાપચાયિનમ્ ।। 3
તે ધર્મ, નીતિ અને ધનની સમજ ધરાવે છે, પિતાજી જેવો સ્થિર છે, સત્ય અને ધર્મમાં અડગ છે, મોટો છે અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અનુવ્રતા મહાત્માનો ભ્રાતરો ભ્રાતરં પ્રિયમ્ । અજાતશત્રું શ્રીમન્તં સર્વભ્રાતૄનનુવ્રતમ્ ।। 4
તેના મહાન આત્માવાળા ભાઈઓ પોતાના પ્રિય ભાઈ માટે સમર્પિત છે, અજાતશત્રુ, જે સૌભાગ્યશાળી છે અને બધા ભાઈઓને પ્રેમ કરે છે, એમના અનુયાયી છે.
તેષાં તથાવિધેયાનાં નિભૃતાનાં મહાત્મનામ્ । કિમર્થં નીતિમાન્પ્રાજ્ઞઃ શ્રેયો નૈષાં કરિષ્યતિ ।। 5
આવા મહાન અને શાંત સ્વભાવના પુરુષો માટે, બુદ્ધિશાળી અને નીતિવાન માણસે એમના કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન ન કરવાનો શું કારણ હોઈ શકે?
તસ્માદ્યત્નાત્પરીક્ષધ્વં ન તાવત્સમયો ગતઃ। ન તે વિનાશમૃચ્છેયુરિતિ મે નૈષ્ઠિકી મતિઃ ।। 6
આથી, પૂરેપૂરો પ્રયાસ કરો; સમય હજી ગયો નથી. મારી પક્કડ માન્યતા છે કે તેઓ હજી નાશ પામ્યા નથી.
ચિન્ત્યતાં ચૈવ યત્કાર્યં તચ્ચ ક્ષિપ્રમકાલિકમ્ । ક્રિયતાં સાધુ સંચિન્ત્ય વાસશ્ચૈષાં પ્રચિન્ત્યતાં ।। 7
શું કરવું જોઈએ એ વિચારવું અને તરત, વિલંબ વિના, એ કામ કરવું જોઈએ. સારી રીતે વિચારવું અને તેઓ ક્યાં રહે છે એ પણ વિચારવું જોઈએ.
યથા ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં સર્વાર્થેષુ ધૃતાત્મનામ્ । પ્રવૃત્તિરુપલભ્યેત તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ।। 8
પાંડુપુત્રો, જે ધીરજવાળા છે, એમની દરેક રીતે પ્રવૃત્તિઓ શોધી શકાય એ માટે યોગ્ય નીતિ ઘડી કાઢો.
સર્વોપાયૈર્યતસ્વ ત્વં યથા પશ્યસિ પાણ્ડવાન્ । દુર્જ્ઞેયાઃ ખલુ શૂરાસ્તે રક્ષ્યા નિત્યં ચ દૈવતૈઃ ।। 9
તમે દરેક રીતે પ્રયત્ન કરો જેથી પાંડવોને જોઈ શકો, કારણ કે એ વીર પુરુષો સમજવામાં અઘરા છે અને દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા સુરક્ષિત છે.