પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ વર્ધયિત્વા જયાશિષા। આસીનં સૂર્યસંકાશે કાઞ્ચને પરમાસને ।। 10
તેમણે માથું ઝુકાવી, વિજયની શુભેચ્છા આપી અને તેને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, સુવર્ણ સિંહાસન પર બેઠેલો જોયો.
ઉપાસ્યમાનં સચિવૈર્મરુદ્ભિરિવ વાસવમ્ । વિદ્વદ્ભિર્ગાયકૈઃ સાર્ધં કવિભિઃ સ્તુતિપાઠકૈઃ ।। 11
તે રાજાને મંત્રીઓએ ઘેરી રાખ્યો હતો, જાણે મારુતો વચ્ચે ઇન્દ્ર હોય તેમ, અને વિદ્વાન ગાયક અને કવિઓ તેની સ્તુતિ કરતા હતા.
અનેકૈરપિ રાજન્યૈઃ સેવિતં સપરિચ્છદૈઃ। દુર્યોધનં સભામધ્યે આસીનમિદમબ્રુવન્ ।। 12
ઘણા રાજાઓ અને તેમના સહયોગીઓએ તેની સેવા કરી હતી. તેઓએ સભામાં બેઠેલા દુર્યોધનને આ રીતે કહ્યું.
કૃતોઽસ્માભિઃ પરો યત્નસ્તેષામન્વેષણે સદા । પાણ્ડવાનાં મનુષ્યેન્દ્ર તસ્મિન્મહતિ કાનને ।। 13
હે મનુષ્યોના રાજા, અમે પાંડવોને શોધવામાં ખૂબ જ મહેનત કરી છે અને સતત તે મહાન જંગલમાં શોધ્યા છે.
નિર્જને વ્યાલસંકીર્ણે નાનાભ્રમરસંકુલે । લતાપ્રતાનગહને નાનાગુલ્મસમાવૃતે ।। 14
એ એકાંત અને જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલા, વિવિધ માખીઓથી ગૂંથાયેલા, વેલીઓ અને ઝાડીઓથી ઘેરાયેલા જંગલોમાં અમે શોધ્યું.
ન ચ વિદ્મો ગતા યેન પાર્થાઃ સુદૃઢવિક્રમાઃ । માર્ગમાણાઃ પદન્યાસમાશ્રમેષુ વનેષુ ચ ।। 15
પણ, અમે પાંડવો ક્યાં ગયા તે જાણતા નથી, ભલે અમે આશ્રમોમાં અને જંગલોમાં તેમના પગલાં શોધ્યા હોવા છતાં.
ગિરિકૂટેષુ તુઙ્ગેષુ નાનાજનપદેષુ ચ। જનાકીર્ણેષુ દેશેષુ ચત્વરેષુ પુરેષુ ચ ।। 16
ઊંચા પર્વતો પર, વિવિધ પ્રદેશોમાં, ભીડભાડવાળા વિસ્તારોમાં, ચોરાસ્તાઓ અને શહેરોમાં પણ અમે શોધ્યું.
નરેન્દ્ર સહસા નષ્ટાન્નૈવ વિદ્મ ચ પાણ્ડવાન્। અત્યન્તાદર્શનાન્નષ્ટા ભદ્રં તુભ્યં નરર્ષભ ।। 17
હે રાજા, પાંડવો અચાનક ગુમ થઈ ગયા છે અને અમને ખબર નથી કે તેઓ ક્યાં છે; કારણ કે તેઓ ક્યાંય દેખાતા નથી, એથી તેઓ ગુમ થયાં છે—તમને શુભકામનાઓ.
ગિરીણાં કૂટકુઞ્જેષુ કન્દરોદરસાનુષુ। નદીપ્રસ્રવણેષ્વેવ હ્રદેષુ ચ સરસ્સુ ચ।। 18
પર્વતોની ગુફાઓ અને ખીણોમાં, ઢાળીઓ પર, નદીઓના ઉદ્ગમસ્થાનોમાં, તળાવો અને સરોવરોમાં પણ અમે શોધ્યું.
ગહ્વરેષુ ચ દુર્ગેષુ ગ્રામેષૂ પવનેષુ ચ। દુર્વિજ્ઞેયા ગતિસ્તેષાં મૃગ્યતેઽસ્માભિરેવ ચ ।। ગજવ્યાઘ્રસમીપેષુ સિંહાન્તે શરભાન્તરે ।। 19
ઘન જંગલોમાં, કિલ્લાઓમાં, ગામડાંઓમાં અને ખુલ્લા મેદાનોમાં પણ તેમની ચાલ સમજવી મુશ્કેલ છે અને અમે જાતે શોધી રહ્યા છીએ—હાથી, વાઘ, સિંહ અને શરભ જેવા પ્રાણીઓની આસપાસ પણ.
વત્મન્યન્વિચ્છમાનાસ્તુ રથાનાં રથિસત્તમ। કંચિત્કાલં મનુષ્યેન્દ્ર સૂતાનનુગતા વયમ્ ।। 20
રથોના ચિહ્નો શોધતા, અમારે થોડો સમય સુધી રથચાલકોના પાછળ ચાલ્યા, હે મનુષ્યોના રાજા.
મૃગયિત્વા યથાન્યાયં વિદિતાર્થાશ્ચ તત્વતઃ। પ્રાપ્તા દ્વારવતીં સૂતા વિના પાર્થૈઃ પરંતપ ।। 21
યોગ્ય રીતે શોધી અને સાચી વાત જાણ્યા પછી, રથચાલકો પાંડવો વિના દ્વારકાપુરી પહોંચી ગયા, હે દુશ્મનોને હરાવનારા.
ન તત્ર કૃષ્ણા રાજેન્દ્ર પાણ્ડવાશ્ચ મહાવ્રતાઃ। નરદેવ યથોદ્દિષ્ટં ન ચ વિદ્માત્ર પાણ્ડવાન્ ।। 22
ત્યાં, હે રાજા, કૃષ્ણ પણ નહોતા અને મહાન વ્રતવાળા પાંડવો પણ નહોતા, જેમ જણાવાયું હતું. અહીં પણ અમને પાંડવો વિશે કંઈ ખબર નથી.
નિર્વૃતો ભવ નષ્ટાસ્તે સ્વસ્થો ભવ પરંતપ । સર્વથૈવ પ્રનષ્ટાસ્તે નમસ્તે ભરતર્ષભ ।। 23
શાંતિ રાખો, તેઓ હવે તમારાથી ગુમ થઈ ગયા છે; મનને સ્થિર રાખો, હે દુશ્મનોને હરાવનારા. દરેક રીતે તેઓ તમારાથી દૂર થઈ ગયા છે; આપને વંદન, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
સર્વા ચ પૃથિવી કૃત્સ્ના સશૈલવનકાનના । સરાષ્ટ્રનગરગ્રામા પત્તનૈશ્ચ સમન્વિતા । અન્વેષિતા ચ સર્વત્ર ન ચ પશ્યામા પાણ્ડવાન્ ।। 24
આ આખી ધરતી, પર્વતો, જંગલો, રાજ્યો, શહેરો, ગામડાં અને પાટણો સહિત, બધે શોધી લીધું, પણ અમને ક્યાંયે પાંડવો દેખાયા નથી.
પુનઃ શાધિ મનુષ્યેન્દ્ર અત ઊર્ધ્વં વિશાંપતે। અન્વેષણે પાણ્ડવાનાં ભૂયઃ કિં કરવામહે ।। 25
હવે, હે મનુષ્યોના રાજા, તમે ફરીથી અમને આજ્ઞા આપો કે પાંડવોને શોધવામાં આગળ શું કરવું?
ઇમાં ચ નઃ પ્રિયાં વીર વાચં ભદ્રવતીં શૃણુ ।। 26
હવે, હે વીર, અમારું આ સુખદ અને શુભ સમાચાર સાંભળો.
યેન ત્રિગર્તા નિહતા બલેન બહુશો નૃપ। સૂતેન રાજ્ઞો મત્સ્યસ્ય કીચકેન બલીયસા। સ હતઃ પતિતઃ શેતે ગન્ધર્વૈર્નિશિ ભારત ।। 27
જેણે પોતાની શક્તિથી ત્રિગર્તોને વારંવાર હરાવ્યા, અને જે મત્યરાજનો શક્તિશાળી સૂત કીચક હતો, તે ગંધર્વોએ રાત્રે મારી નાખ્યો છે, હે ભરતવંશી.
સ્યાલો રાજ્ઞો વિરાટસ્ય સેનાપતિરુદારધીઃ। સુદેષ્ણાયાનુજઃ ક્રૂરઃ શૂરો વીરો ગતવ્યથઃ ।। 28
તે રાજા વિરાટનો બહેનાઈ હતો, સેના પ્રમુખ, ઉદાર મનવાળો, સુદેષ્ણાનો નાનો ભાઈ, ક્રૂર, બહાદુર, વીર અને નિર્ભય હતો.
ઉત્સાહવાન્મહાવીર્યો નીતિમાન્બલવાનપિ । યુદ્ધજ્ઞો રિપુવીર્યઘ્નઃક સિંહતુલ્યપરાક્રમઃ ।। 29
તે ઉત્સાહી, મહાન પરાક્રમી, નીતિવાન, બળવાન, યુદ્ધકુશળ, દુશ્મનોની શક્તિ નાશ કરનાર અને સિંહ જેવી હિંમત ધરાવતો હતો.
પ્રજારક્ષણદક્ષશ્ચ શત્રુગ્રહણશક્તિમાન્। વિજિતારિર્મહાયુદ્ધે પ્રચણ્ડો માનતત્પરઃ ।। 30
તે પ્રજાની રક્ષા કરવામાં nipun, દુશ્મનને પકડવાની શક્તિ ધરાવતો, મહાયુદ્ધમાં વિજયી, ભયાનક અને માનના પર રાખતો હતો.
નરનારીમનોહ્લાદી ધીરો વાગ્મી રણપ્રિયઃ। પુણ્યકર્માઽર્થકામાનાં ભાજનં મનુજોત્તમઃ ।। 31
તે પુરુષ અને સ્ત્રીઓને આનંદ આપતો, ધીર, વક્તા, યુદ્ધપ્રેમી, પુણ્યકર્મો કરનાર અને ધન તથા ઇચ્છાઓ માટે યોગ્ય પાત્ર, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
સ હતો નિશિ ગન્ધૈર્વઃ સ્ત્રીનિમિત્તં નરાધિપ। અમૃષ્યમાણો દુષ્ટાત્મા નિશીથે સહ સોદરૈઃ । સુહૃદશ્ચાસ્ય નિહતા યોધાશ્ચ પ્રહરૈર્હતાઃ ।। 32
તે દુષ્ટ હૃદયવાળો, સહન ન કરી શક્યો અને ગંધર્વોએ સ્ત્રીના કારણે રાત્રે તેને અને તેના ભાઈઓને મારી નાખ્યા; તેના મિત્રો અને યોદ્ધાઓ પણ હુમલામાં મર્યા.
ગન્ધર્વાણાં ચ મહિષી કાચિદસ્તિ નિતમ્બિની। સૈરન્ધ્રી નામ તાં દૃપ્તો દુષ્ટાત્માઽકામયદ્બલી ।। 33
ગંધર્વોમાં એક સુંદર કમરવાળી રાણી છે, નામ છે સૈરંધ્રી; તેને એ ગર્વીલો, દુષ્ટ અને શક્તિશાળી કીચક ઇચ્છતો હતો.
ઇત્યેવં શ્રુતમસ્માભિર્ગન્ધર્વૈર્નિહતો નિશિ ।। 34
આ રીતે અમે સાંભળ્યું છે કે ગંધર્વોએ રાત્રે તેને મારી નાખ્યો.
બાન્ધવૈર્બહુભિઃ સાર્ધં કીચકો નિહતો યતઃ। અદ્યપ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર પાણ્ડવાન્વેષણં પ્રતિ। ચારાંશ્ચ સર્વતશ્ચર્તું પ્રેષયેતિ મતિર્હિ નઃ ।। 35
કીચકને તેના ઘણા સગાઓ સાથે મારી નાખવામાં આવ્યો છે, હે રાજા, આજે પછી પાંડવોને શોધવા માટે સર્વત્ર ચારો મોકલવાની અમારી સલાહ છે.
નિહતો નિશિ ગન્ધર્વૈર્દુષ્ટાત્મા ભ્રાતૃભિઃ સહ । એતાવચ્છ્રુતમસ્માભિર્ભદ્રં તેઽસ્તુ નરાધિપ ।। 36
તે દુષ્ટ હૃદયવાળો ગંધર્વોએ રાત્રે તેના ભાઈઓ સાથે મારી નાખ્યો; એટલું જ અમને ખબર છે. આપને શુભકામનાઓ, હે રાજા.
પ્રિયમેતદુપશ્રુત્ય શત્રૂણાં ચ પરાભવમ્ । કૃતકૃત્યશ્ચ કૌરવ્ય વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્ ।। 37
આ આનંદદાયક સમાચાર અને દુશ્મનોની હાર સાંભળીને, હે કૌરવ, તમારું કાર્ય પૂર્ણ માનો અને હવે આગળ શું કરવું તે નક્કી કરો.
તતો દુર્યોધનો રાજા શ્રુત્વા તેષાં વચસ્તદા। ચિરમન્તર્મના ભૂત્વા ઇદમાહ સભાસદઃ ।। 1
પછી દુર્યોધન રાજાએ જ્યારે સૌના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે લાંબા સમય સુધી વિચારીને સભામાં એ વાત કહી.
અશક્યં ખલુ કાર્યસ્ય ગતિં જ્ઞાતું હિ તત્વતઃ । તસ્માત્સર્વે પરીક્ષધ્વં ક્વનુ સ્યુઃ પાણ્ડવા ગતાઃ ।। 2
આ વિષયની સાચી દિશા જાણવી ખરેખર અશક્ય છે; એટલે તમે સૌ તપાસો કે પાંડવો ક્યાં ગયા હશે.