મમેહ ભીમ કૈકેયી રૂપાદ્ધિ ભયશઙ્કિતા। નિત્યમુદ્વિજતે રાજા કથં નેયાદિમામિતિ ।। 34
હે ભીમ, રાજા મારી સુંદરતાને કારણે હંમેશા ચિંતામાં રહે છે કે કેવી રીતે મને સુરક્ષિત રાખી શકાય.
તસ્યા વિદિત્વા તં ભાવં સ્વયં ચાનૃતદર્શનઃ । કીચકોપિ ચ દુષ્ટાત્મા પુનઃ પ્રાર્થયતે ચ માં ।। 35
તેના મનની વાત જાણીને અને એ જોઈને કે તે સત્યને અવગણે છે, આ દુષ્ટ કીચક ફરીથી મને ત્રાસ આપે છે.
તમહં કુપિતા ભીમ પુનઃ કોપં નિયમ્ય ચ। અબ્રવં કામસંમૂઢમાત્માનં રક્ષ કીચક ।। 36
હું ગુસ્સે હતી છતાં ગુસ્સો દાબીને, કામમાં અંધ થયેલા કીચકને કહ્યું, 'કીચક, તું પોતે પોતાનું રક્ષણ કર.'
ગન્ધર્વાણામહં ભાર્યા પઞ્ચાનાં મહિષી પ્રિયા । તે ત્વાં નિહન્યુર્દુર્ધર્ષાઃ શૂરાઃ સાહસકારિણઃ ।। 37
હું પાંચ ગંધર્વોની પત્ની અને તેમની પ્રિય રાણી છું; તેઓ અપરાજેય, શૂરવીર અને સાહસી છે, અને તને મારે છે.
એવમુક્તસ્તુ દુષ્ટાત્મા કીચકઃ પ્રત્યુવાચ હ। નાહં બિભેમિ ભૈરન્ધ્રિ ગન્ધર્વાણાં શુચિસ્મિતે ।। 38
આ રીતે કહેતાં, દુષ્ટ કીચકે જવાબ આપ્યો, 'હે હસતી સુંદરિ, હું ગંધર્વોના ભયાનક પગથી ડરતો નથી.'
શતં સહસ્રમપિ વા ગન્ધર્વાણામહં રણે। સમાગતં હનિષ્યામિ ત્વં ભીરુ કુરુ મે ક્ષણમ્ ।। 39
યુદ્ધમાં જો લાખ ગંધર્વો પણ આવે, તો પણ હું તેમને મારી નાખીશ; તું ડરતી નહીં, મને માત્ર એક ક્ષણ આપ.
ઇત્યુક્તા ચાબ્રવં સૂતં કામાતુરમહં પુનઃ। ન ત્વં પ્રતિબલસ્તેષાં ગન્ધર્વાણાં યશસ્વિનામ્ ।। 40
આવી રીતે કહ્યા પછી, હું ફરીથી કામમાં અંધ થયેલા સૂતને કહ્યું, 'તુ એ પ્રસિદ્ધ ગંધર્વો સામે ટકી શકતો નથી.'
ધર્મે સ્થિતાઽસ્મિ સતતં કુલશીલસમન્વિતા। નેચ્છામિ કિંચિદ્વધ્યં ત્વાં તસ્માજ્જીવસિ કીચક ।। 41
હું હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર છું, કુળ અને સારા સ્વભાવથી યુક્ત છું; તને મારવાની મારી ઈચ્છા નથી, એટલે જ તું જીવતો છે, કીચક.
એવમુક્તસ્તુ દુષ્ટાત્મા પ્રહસ્ય સ્વનવત્તતઃ। ન તિષ્ઠિતિ સ સન્માર્ગે ન ચ ધર્મં બુભૂષતિ ।। 42
આવી રીતે કહેતાં, દુષ્ટ મનનો એ માણસ જોરથી હસ્યો; એ સાચા રસ્તે ચાલતો નથી અને ન્યાયની ઈચ્છા પણ રાખતો નથી.
પાપાત્મા પાપકારી ચ કામરાજવશાનુગઃ । અવિનીતશ્ચ દુષ્ટાત્મા પ્રત્યાખ્યાતઃ પુનઃ પુનઃ ।। 43
એ પાપી મનનો છે અને પાપી કામો કરે છે, કામ અને સત્તાની લાલચમાં ચાલે છે; એ અવિનીત અને દુષ્ટ છે, વારંવાર ઠુકરાવવામાં આવ્યો છે.
દર્શનેદર્શને હન્યાદ્યદિ જહ્યાં ચ જીવિતમ્। ધર્મે પ્રયતમાનાનાં મહાન્ધર્મો નશિષ્યતિ ।। 44
જો હું એને જોઈને કે ન જોઈને મારી નાખું, અથવા પોતાનું જીવન ત્યાગી દઉં, તો ધર્મ માટે પ્રયત્ન કરતા લોકોનો મોટો ધર્મ નાશ પામશે.
સમયં રક્ષમાણાનાં દારા વો ન ભવન્તિ ચ । ભાર્યાજાં રક્ષ્યમાણાયાં પ્રજા ભવતિ રક્ષિતા। પ્રજાયાં રક્ષ્યમાણાયામાત્મા ભવતિ રક્ષિતઃ ।। 45
જ્યારે કરારનું પાલન થાય છે, ત્યારે તમારી પત્નીઓ બીજાની નથી થતી; પત્નીનું રક્ષણ થાય ત્યારે સંતાન સુરક્ષિત રહે છે; સંતાનનું રક્ષણ થાય ત્યારે પોતાનું જ જીવન સુરક્ષિત રહે છે.
વંદતાં વર્ણધર્માંશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ મે શ્રુતમ્ । ક્ષત્રિયસ્ય સદા ધર્મો નાન્યો દસ્યુનિબર્હણાત્ ।। 46
મેં જાતિના અને બ્રાહ્મણોના ધર્મો સાંભળ્યા છે; ક્ષત્રિય માટે તો દુષ્કર્મીઓનો નાશ કરવો સિવાય બીજો કોઈ ધર્મ નથી.
પશ્યતો ધર્મરાજસ્ય કીચકો માઽન્વધાવત । તવેવ ચ સમક્ષં વૈ ભીમસેન મહાબલ ।। 47
ધર્મરાજા જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે કીચકએ મારું પીછો કર્યો નહોતો; અને, ભીમસેન, તમારી હાજરીમાં પણ.
ત્વયા ચાહં પરિત્રાતા ભીમ તસ્માઞ્જટાસુરાત્ ।। 48
ભીમ, તું જ મને એ ભયાનક જટાસુરથી બચાવી હતી.
જયદ્રથં તથૈવ ત્વમજૈષીર્ભ્રાતૃભિઃ સહ। જહીમમપિ પાપિષ્ઠં યોયં મામવમન્યતે । કીચકો રાજવાલ્લભ્યાચ્છોકકૃન્મમ ભારત ।। 49
તમે ભાઈઓ સાથે મળીને જયદ્રથને હરાવ્યો હતો; હવે આ કીચક, જે રાજાના લાડકવાયા છે અને મને દુઃખ આપે છે, એને પણ મારી નાખો, હે ભારત.
કીચકં કામસન્તપ્તં ભિન્ધિ કુમ્ભમિવાશ્મનિ । યો નિમિત્તમનર્થાનાં બહૂનાં મમ ભારત ।। 50
કીચક, જે કામના અગ્નિમાં બળી રહ્યો છે, એને પથ્થર પર માથું ફોડી કુંભ તોડે એમ તોડી નાખો; એ જ મારા અનેક દુઃખોનું કારણ છે, હે ભારત.
તં ચેઞ્જીવન્તમાદિત્યઃ પ્રાતરભ્યુદયિષ્યતિ । વિષમાલોડ્ય પાસ્યામિ મા કીચકવશંગમમ્ ।। 51
જો એ જીવતો રહેશે તો કાલે સવારનું સૂર્ય ઉગશે; પણ હું ઝેર પી જઈશ, પણ કીચકના વશમાં નહીં જાઉં.
શ્રેયો હિ મરણં મહ્યં ભીમસેન તવાગ્રતઃ । ઇત્યુક્ત્વા પ્રારુદત્કૃષ્ણા ભીમસ્યોરસિ સંશ્રિતા ।। 52
ભીમસેન, તારા સામે મારે તો મરી જવું સારું છે; આવું કહી કૃષ્ણાએ રડતાં રડતાં ભીમના છાતી સાથે ચોંટીને ઊભી રહી.
ભીમશ્ચ તાં પરિષ્વજ્ય મહત્સાન્ત્વં પ્રયુજ્ય ચ। કીચકં મનસાઽગચ્છત્સૃક્કિણી પરિલેલિહન્ ।। 53
ભીમએ એને ભેટી મજબૂત રીતે ધીરજ આપી, અને મનમાં કીચક વિશે વિચારીને હોઠ ચાટ્યા.
આશ્વાસયિત્વા બહુશો ભૃશમાર્તાં સુમધ્યમામ્। હેતુતત્વાર્થસંયુક્તૈર્વચોભિર્દ્રુપદાત્મજામ્ ।। 54
ભીમએ દુઃખથી તૂટેલી, સુકાંટ કમરની દ્રુપદપુત્રીને વારંવાર સમજાવી, સમજદારી અને સાચા શબ્દોથી ધીરજ આપી.
પ્રમૃજ્ય વદનં તસ્યાઃ પાણિનાઽશ્રુસમાકુલમ્। ઉવાચ ચૈનાં દુઃખાર્તાં ભીમઃ ક્રોધસમન્વિતઃ ।। 55
એના આંસુથી ભીંજાયેલા ચહેરા પર હાથ ફેરવી, ભીમએ ગુસ્સાથી ભરાઈને દુઃખી દ્રૌપદી સાથે વાત કરી.
તથા ભદ્રે કરિષ્યામિ યથા ત્વં ભીરુ ભાષસે। અદ્યૈનં સૂદયિષ્યામિ કીચકં સહ બાન્ધવૈઃ ।। 1
ભયભીત સજ્જન, હું એ જ કરીશ જે તું કહે છે; આજે જ હું કીચકને અને એની સાથેના બધાને મારી નાખીશ.
અસ્યાઃ પ્રદોષે શર્વર્યાઃ કુરુષ્વાનેન સંવિદમ્ । દુઃખં શોકં ચ નિર્ધૂય યાજ્ઞસેનિ શુચિસ્મિતે ।। 2
આ રાતે, એ સાથે સંમતિ કર; દુઃખ અને શોકને દૂર કરી દે, હે યાજ્ઞસેની, શુદ્ધ હાસ્યવાળી.
યૈષા નર્તનશાલેહ મત્સ્યરાજેન કારિતા। દિવાત્ર કન્યા નૃત્યન્તિ રાત્રૌ યાન્તિ તથા ગૃહં ।। 3
આ નૃત્યશાળા છે, જે માછલરાજાએ બનાવેલી છે; અહીં દિવસે કન્યાઓ નૃત્ય કરે છે અને રાત્રે ઘરે જાય છે.
તત્રાસ્તિ શયનં ભીરુ દૃઢાઙ્ગં સુપ્રતિષ્ઠિતમ્। તત્રૈનં દર્શયિષ્યામિ પૂર્વપ્રેતાન્પિતામહાન્ । ત્વદ્દર્શનસમુત્થેન કામેનાકુલિતેન્દ્રિયમ્ ।। 4
એમાં એક મજબૂત અને સારી રીતે ગોઠવાયેલું શયન છે, હે ભયભીત; ત્યાં હું એને એના પૂર્વજોને બતાવીશ, કારણ કે તારી મુલાકાતથી એના ઇન્દ્રિયો કામના વડે ઉથલપાથલ થઈ ગયા છે.
સંકેતં સૂતપુત્રસ્ય કારયસ્વ શુભાનને। યથા પરે ન પશ્યેયુઃ કુર્વન્તીં તેન સંવિદમ્ ।। 5
હે શુભ ચહેરાવાળી, રથચાલકના પુત્ર સાથે એવી રીતે મળવાનું આયોજન કર, કે બીજાને ખબર ન પડે કે તું તેની સાથે કંઈ સંમતિ કરી રહી છે.
તથા કુરુષ્વ કલ્યાણિ યથા સન્નિહિતો ભવેત્। તથા કુર્યાશ્ચ સંકેતં સૂતપુત્રસ્ય સંવૃતમ્ ।। 6
હે કલ્યાણી, એવું કર કે તે નજીકમાં રહે અને રથચાલકના પુત્ર સાથે મળવાનું બધું ગુપ્ત રહે.
આવયોઃ સંગમં ભીરુ યથા માર્ત્યો ન બુધ્યતિ । કીચકસ્ય વિનાશાય તથા કુરુ નૃપાત્મજે ।। 7
હે ડરપોક, આપણું મળવું એવું હોવું જોઈએ કે કોઈ માનવીને ખબર ન પડે. હે રાજકુમારી, કીચકના વિનાશ માટે આવું જ કર.
તત્ર તૌ કથયિત્વા તુ બાષ્પમુત્સૃજ્ય દુઃખિતૌ। રાત્રિશેષં તમત્યુગ્રં ધારયામાસતુર્હૃદિ ।। 8
ત્યાં બંનેએ વાત કરીને, દુઃખી થઈને, આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા અને રાતનો જે ભાગ બાકી રહ્યો તે હૃદયમાં સહન કર્યો.