તદ્દૈવિકમિદં મન્યે યત્ર પાર્થો ધનઞ્જયઃ। ભીમધન્વા મહારઙ્ગે ચાસ્તે શાન્ત ઇવાનલઃ ।। 17
હું માનું છું કે આ બધું ભાગ્યનું જ કામ છે, જ્યાં ધનંજય પાર્થે અને ભીમસેન મહાન સભામાં શાંત અગ્નિ જેવી બેઠા છે.
અશક્યા વેદિતું પાર્થ પ્રાણિનાં વૈ ગતિર્નરૈઃ । વિનિપાતમિમં પશ્ય યુષ્માકમવિચિન્તિતમ્ ।। 18
હે પાર્થે, જીવાતની ગતિ માણસે જાણી શકાતી નથી; જુઓ, તમારે ઉપર આવું અણધાર્યું દુઃખ આવી પડ્યું છે.
યસ્યા મમ મુખપ્રેક્ષા યૂયમિન્દ્રસમાઃ સદા। સા પ્રેક્ષ્ય મુખમન્યાસામવરાણાં વરા સતી ।। 19
જેનું મુખ તમે હંમેશાં ઇન્દ્રસમાન બનીને નિહાળતા, એવી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી હવે બીજી સ્ત્રીઓના મુખ જુએ છે.
પશ્ય પાણ્ડવ મેઽવસ્થાં યથા નાર્હામિ વૈ તથા । યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ પાઞ્ચાલેષુ ચ માનદ ।। 20
હે પાંડવ, મારી હાલત જોઈ લે—જેમ હું લાયક નથી તેમ છે; તમે અને પાંછાલો જીવતા હોવા છતાં, હે માન આપનાર, મને આવું સહન કરવું પડે છે.
યસ્યાઃ સાગરપર્યન્તા પૃથિવી વશવર્તિની। આસીત્સાઽદ્ય સુદેષ્ણાયાઃ પાઞ્ચાલી વશવર્તિની ।। 21
જે પૃથ્વી ક્યારેક મારા આદેશમાં હતી, જેનું સીમા સાગર સુધી હતું, આજે એ દ્રૌપદી સુદેષ્ણાની આજ્ઞામાં છે.
યસ્યાઃ પુરશ્ચરા હ્યાસન્પૃષ્ઠતશ્ચાનુગામિનઃ। સાહમદ્ય સુદેષ્ણાયાઃ પુરઃ પશ્ચાચ્ચ ગામિની ।। 22
જેની આગળ-પાછળ અનેક દાસીઓ ચાલતી, આજે હું સુદેષ્ણાની આગળ અને પાછળ ચાલું છું.
ઇદં તુ દુઃખં કૌન્તેય મમાસહ્યં નિબોધ તત્। યા ન જાતુ સ્વયં પિંષે ગાત્રોદ્વર્તનમાત્મનઃ । અન્યત્ર કુન્ત્યા ભદ્રં તે સા પિનષ્મ્યદ્ય ચન્દનં ।। 23
કુંતીપુત્ર, મારા આ દુઃખને સાંભળ—હું, જે કદી પોતે ચંદન પીસતી નહોતી, ક્યારેક માત્ર કુંતી માટે જ પીસ્યું હતું, આજે સુદેષ્ણા માટે ચંદન પીસું છું.
પશ્ય કૌન્તેય પાણી મે નૈવં વૈ ભવતઃ પુરા। ઇત્યસ્મૈ દર્શયામાસ કિણવન્તૌ કરાવુભૌ ।। 24
કુંતીપુત્ર, જોઈ લે, મારા હાથ હવે પહેલાં જેવા રહ્યા નથી—એ બંને હાથ પર પડેલા ઘા મેં તને બતાવ્યા.
બિભેમિ કુન્ત્યા યા નાઽહં યુષ્માકં વા કદાચન। સાઽદ્યાગ્રતો વિરાટસ્ય ભીતા તિષ્ઠામિ કિંકરી ।। 25
હું, જે કદી કુંતી કે તમે કોઈને ડરી નહોતી, આજે વિરાટના દરબારમાં ડરીને એક દાસી બની ઊભી છું.
કિંનુ વક્ષ્યતિ સમ્રાણ્માં વર્ણકઃ સુકૃતો ન વા। નાન્યપિષ્ટં વિરાટસ્ય ચન્દનં કિલ રોચતે ।। 26
રાજાના ચિત્રકાર મારા વિશે શું બોલશે—કે હું કામમાં કુશળ છું કે નહીં? વિરાટને તો બીજું કોઈ ચંદન ગમતું જ નથી.
સા કીર્તયન્તી દુઃખાનિ ભીમસેનસ્ય ભામિની। રુરોદ શનકૈઃ કૃષ્ણા ભીમસ્યોરસ્સમાશ્રિતા ।। 27
એ ભામિની કૃષ્ણાએ પોતાનાં દુઃખો કહીને, ભીમસેનના વક્ષ પર માથું મૂકી ધીમે ધીમે રડવા લાગી.
સા બાષ્પકલયા વાચા નિશ્વસન્તી પુનઃપુનઃ । હૃદયં ભીમસેનસ્ય ઘટયન્તીદમબ્રવીત્ ।। 28
આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણીમાં, વારંવાર ઊંડી શ્વાસ લેતી, તેણે ભીમસેનનું હૃદય પીડીને આ શબ્દો કહ્યા.
નાલ્પં કૃતં મયા ભીમ દેવાનાં કિલ્બિષં પુરા। અભાગ્યા યા તુ જીવામિ મર્તવ્યે સતિ પાણ્ડવ ।। 29
ભીમ, મેં દેવતાઓ સામે થોડું પાપ કર્યું નથી; હું તો દુર્ભાગ્યવશ, મરવાનું હતું છતાં જીવતી રહી છું, પાંડવ.
કીચકં ચેન્ન હન્યાસ્ત્વં સ્વાત્માનં નાશયામ્યહમ્। વિષમાલોડ્ય પાસ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામ્યથવાઽનલમ્। અભાગ્યાઽહમપુણ્યાઽહં નિત્યદુઃખા ચ વિક્લવા ।। 30
ભીમ, જો તું કીચકને નહીં મારીશ, તો હું પોતે પોતાનો અંત લાવીશ—જહેર પીશ કે અગ્નિમાં કૂદી જઈશ; હું દુર્ભાગી, પાપી, હંમેશા દુઃખી અને બેકસ છું.
પાપે નિપતિતાયાશ્ચ કિં ફલં જીવિતેન મે। ઇત્યસ્મૈ દર્શયામાસ કિણબદ્ધૌ કરાવુભૌ ।। 31
આવી પાપમાં પડેલીને જીવવાથી શું ફાયદો? એમ કહીને તેણે બંને ઘા પડેલા હાથ ભીમને બતાવ્યા.
તતસ્તસ્યાઃ કરૌ પીનૌ કિણબદ્ધૌ વૃકોદરઃ। મુખમાનીય વેપન્ત્યા રુરોદ પરવીરહા ।। 32
પછી પરશત્રુ ભીમે, એના મજબૂત અને ઘા પડેલા હાથ પોતાના મુખ પાસે લાવી, એની કંપતી દશા જોઈને રડી પડ્યો.
તૌ ગૃહીત્વા ચ કૌન્તેયો બાષ્પમુત્સૃજ્ય વીર્યવાન્ । તતઃ પરમદુઃખાર્ત ઇદં વચનમબ્રવીત્ ।। 32
કુંતીપુત્રે એના હાથ પકડી, આંખોમાંથી આંસુ છોડી, ભારે દુઃખથી આ શબ્દો કહ્યા.
આશ્વાસયંસ્તાં પાઞ્ચાલીં ભીમસેન ઉવાચ હ। શૃણુ ભદ્રે વરારોહે ક્રોધાત્તત્ર તુ ચિન્તિતમ્ ।। 1
પાંચાલીનું સાંત્વન કરતા ભીમસેને કહ્યું: 'હે કલ્યાણી, સુંદર નિતંબવાળી, મારા મનમાં જે ક્રોધથી નક્કી કર્યું છે, એ સાંભળ.'
ત્વં વૈ સભાગતાં દૃષ્ટ્વા માત્સ્યાનાં કદનં મહત્ । કર્તુકામેન ભદ્રં તે વૃક્ષશ્ચાવેક્ષિતો મયા ।। 2
'જ્યારે મેં સભામાં માયસ્યોના મોટા વિનાશને જોયો, ત્યારે મને કંઈક કરવા મન થયું, અને મેં તો વૃક્ષ પણ જોઈ રાખ્યું હતું, હે શુભે.'
તત્ર માં ધર્મરાજસ્તુ કટાક્ષેણ ન્યવારયત્। તજ્જ્ઞાત્વાઽવાઙ્ભુખસ્તૂષ્ણીમાસ્થિતોસ્મિ મહાનસં ।। 3
'પણ ત્યાં ધર્મરાજાએ માત્ર નજરથી જ મને અટકાવ્યો; એ જાણી હું રસોડામાં માથું ઝુકાવીને ચુપચાપ બેઠો રહ્યો.'
શૃણુષ્વાન્યત્પ્રતિજ્ઞાતં યદ્વદામીહ ભામિનિ । ધિગસ્તુ મે બાહુબલં ગાણ્ડીવં ફલ્ગુનસ્ય ચ। યત્તે રક્તૌ પુરા ભૂત્વા પાણી કૃતકિણાવિમૌ ।। 4
'હવે બીજું વચન સાંભળ, હે સૌંદર્યવતી: શરમ છે મારા બળને અને અર્જુનના ગાંડીવને, કે તારા હાથ, જે પહેલાં શોભતા હતા, આજે ઘા પડેલા છે.'
તદદ્ય માં તુ તપતિ યત્કૃતં ન મયા પુરા। સભાયાં સ્મ વિરાટસ્ય કરોમિ કદનં મહત્ ।। 5
'હવે મને એનું જ દુઃખ થાય છે કે મેં પહેલાં કંઈ કર્યું નહીં; વિરાટની સભામાં હું મોટો વિનાશ કરીશ.'
તત્ર મે કારણં ભાતિ કૌન્તેયો યત્પ્રતીક્ષતે। તદહં તસ્ય વિજ્ઞાય સ્થિતો ધર્મસ્ય શાસને ।। 6
મને એવું લાગે છે કે કુંતીપુત્ર રાહ જોઈ રહ્યો છે, એ જાણીને હું ધર્મના આદેશમાં સ્થિર રહ્યો છું.
યચ્ચ રાજ્યાત્પ્રચ્યવનં કુરૂણામવધશ્ચ યઃ। સુયોધનસ્ય કર્ણસ્ય શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ ।। 7
કુરુઓનું રાજ્ય ગુમાવવું, તેમનો વિનાશ, અને સુયોધન, કર્ણ તથા સૌબલ શકુનીનો મૃત્યુ—
દુઃશાસનસ્ય પાપસ્ય યન્મયા ન હૃતં શિરઃ । તન્માં દહતિ કલ્યાણિ હૃદિ શલ્યમિવાર્પિતમ્ ।। 8
દુષ્કર્મી દુઃશાસનનું માથું મેં કાપ્યું નથી એ વાત, હે કલ્યાણી, મારા હૃદયમાં કાંટાની જેમ દુખાવે છે.
અપિ ચાન્યદ્વરારોહે સ્મરિષ્યસિ વચો મમ। પુણ્યે તીરે સરસ્વત્યા યત્પ્રતિષ્ઠામ સંગતાઃ । તત્રાહમબ્રવં કૃષ્ણે સર્વક્લેશાનનુસ્મરન્ ।। 9
અને, હે સુંદર કટિવાળી, તને યાદ છે કે જ્યારે આપણે સર્વે પવિત્ર સરસ્વતીના કિનારે ભેગા થયા હતા ત્યારે મેં શું કહ્યું હતું? એ સમયે, હે કૃષ્ણે, મેં આપણા બધા દુઃખો યાદ કરીને વાત કરી હતી.
ન ચાહમનુગચ્છેયં ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્। ધનઞ્જયં ચ પાઞ્ચાલિ માદ્રિપુત્રૌ ચ ભ્રાતરૌ। કૃત્વૈતાં ચ મતિં કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરમગર્હયમ્ ।। 10
હું ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર, ધનંજય, પાંચાલી તું અને માદ્રીપુત્ર ભાઈઓના પગલે ચાલ્યો હોત, એવી મારી મનમાં નક્કી હતી, કૃષ્ણે, તેથી મેં યુધિષ્ઠિરને દોષ આપ્યો નહોતો.
પરુષં વચનં શ્રુત્વા મમ ધર્માત્મજસ્તદા। હીમાન્વાક્યમહીનાર્થં બ્રુવન્રાજા યુધિષ્ઠિરઃ । સર્વાનન્વનયદ્ભ્રાતૄન્મુનેર્ધૌમ્યસ્ય પશ્યતઃ ।। 11
મારા કઠોર શબ્દો સાંભળી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે મીઠા અને અર્થપૂર્ણ વચનો કહ્યા અને ઋષિ ધૌમ્યની હાજરીમાં બધા ભાઈઓને શાંત કર્યા.
મા રોદી રાજ્ઞિ લોકાનાં સર્વાગમગુણાન્વિતા। રક્ષિતવ્યં સહાસ્માભિઃ સત્યમપ્રતિમં ભુવિ ।। 12
હે રાણી, જે સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે અને જગતમાં પ્રસંશિત છે, તું રડશો નહીં; આપણે સૌ સાથે મળીને પૃથ્વી પર અનન્ય એવા સત્યનું રક્ષણ કરવું છે.
અનુનીતેષુ ચાસ્માસુ અનુનીતા ત્વમપ્યસિ। મા ધર્મં જહિ સુશ્રોણિ ક્રોધં જહિ મહામતે ।। 13
જેમ આપણે મનાવી લીધા છીએ તેમ તું પણ શાંત થઈ ગઈ છે; હે સુંદર કટિવાળી, ધર્મનો ત્યાગ ન કર અને, હે બુદ્ધિશાળી, ક્રોધને છોડ.