ન દૈવસ્યાતિભારોસ્તિ ન ચૈવાસ્યાતિવર્તનમ્। ઇતિ ચાપ્યાગમં ભૂયો દૈવસ્ય પ્રતિપાલયે ।। 7
ભાગ્ય માટે કોઈ પણ ભાર વધારે નથી અને કોઈ તેને પાર પણ નથી કરી શકતો; એ પ્રમાણે હું વારંવાર ભાગ્યના નિયમો પર વિચાર કરતી રહી છું.
સ્થિતં પૂર્વં જલં યત્ર ન પુનસ્તત્ર તિષ્ઠતિ । ઇતિ પર્યાયમિચ્છન્તિ પ્રતીક્ષામ્યુદયં પુનઃ ।। 8
જે પાણી એક વખત જ્યાં હતું, એ ફરી ત્યાં રહેતું નથી; એ રીતે બધું બદલાતું રહે છે—હું ફરી સુખ આવવાની રાહ જોઈ રહી છું.
દૈવેન કિલ યસ્યાર્થઃ સુનીતોપિ વિપદ્યતે। સદા દૈવાગમે યત્નસ્તેન કાર્યો વિજાનતા ।। 9
ખરેખર, ભાગ્યથી તો સારી રીતે કરેલી કોશિશ પણ નિષ્ફળ જાય છે; એટલે સમજદાર માણસે હંમેશાં પ્રયત્ન કરવો જોઈએ અને ભાગ્યનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
કિંનુ મે વચનસ્યાદ્ય કથિતસ્ય પ્રયોજનમ્ । પૃચ્છ માં દુઃખિતામેનામપૃષ્ટાઽપિ બ્રવીમિ તે ।। 10
હવે મારા બોલ્યા શબ્દોનું શું કામ? તું મને પૂછ, હું દુઃખી છું છતાં, તું ના પૂછે તો પણ કહું છું.
મહિષી પાણ્ડુપુત્રાણાં દુહિતા દ્રુપદસ્ય ચ । ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તા મદન્યા કા જિજીવિષેત્ ।। 11
હું પાંડુપુત્રોની મુખ્ય રાણી અને દ્રુપદની દીકરી છું; આવી સ્થિતિમાં આવીને મારા સિવાય બીજું કોણ જીવવું ઈચ્છે?
કુરૂન્પરિહરન્સર્વાન્પાઞ્ચાલાનપિ ભારત। પાણ્ડવેયાંશ્ચ સંપ્રાપ્તો મમ શોકો હ્યરિન્દમ ।। 12
હે ભારત, બધા કૌરવો, પાંછાલો અને પાંડુપુત્રો ગુમાવ્યા પછી, દુઃખ તો મને જ આવી પડ્યું છે, હે શત્રુવિનાશક.
ભ્રાતૃભિઃ શ્વશુરૈઃ પુત્રૈર્બહુભિઃ પરિવારિતા। એવં સમુદિતા નારી કાન્વેયં દુઃખભાગિની ।। 13
ભાઈઓ, સાસરિયા અને અનેક પુત્રો વચ્ચે ઘેરાયેલી એવી સ્ત્રી પણ, હે કાણ્વકુળજ, આજે દુઃખની ભાગીદાર બની ગઈ છે.
નૂનં બાલતયા ધાતુર્મયા વૈ વિપ્રિયં કૃતમ્। તસ્ય પ્રભાવાદ્દુર્નીતં પ્રાપ્તાઽસ્મિ ભરતર્ષભ ।। 14
નક્કી, બાળપણમાં મેં સર્જનહારને કંઈક અપ્રિય કર્યું હશે; એના પ્રભાવે હું આ દુઃખદ સ્થિતિમાં આવી છું, હે ભારતશ્રેષ્ઠ.
વર્ણં વિકારમપિ મે પશ્ય પાણ્ડવ યાદૃશમ્ । ઈદૃશો મે ન તત્રાસીદ્દુઃખે પરમકે પુરા ।। 15
હે પાંડવ, મારા રંગમાં જે ફેરફાર આવ્યો છે, એ જો; પહેલાં ક્યારેય—even મોટા દુઃખમાં—મને આવું દુઃખ નહોતું થયું.
ત્વમેવ ભીમ જાનીષે યન્મે પાર્થ સુખં પુરા। સાઽહં દાસીત્વમાપન્ના ન શાન્તિં મનસા લભે।। 16
હે ભીમ, તું જ જાણે છે કે પહેલાં મને કેટલું સુખ હતું; હવે તો હું દાસી બની ગઈ છું અને મનમાં શાંતિ જ નથી.
તદ્દૈવિકમિદં મન્યે યત્ર પાર્થો ધનઞ્જયઃ। ભીમધન્વા મહારઙ્ગે ચાસ્તે શાન્ત ઇવાનલઃ ।। 17
હું માનું છું કે આ બધું ભાગ્યનું જ કામ છે, જ્યાં ધનંજય પાર્થે અને ભીમસેન મહાન સભામાં શાંત અગ્નિ જેવી બેઠા છે.
અશક્યા વેદિતું પાર્થ પ્રાણિનાં વૈ ગતિર્નરૈઃ । વિનિપાતમિમં પશ્ય યુષ્માકમવિચિન્તિતમ્ ।। 18
હે પાર્થે, જીવાતની ગતિ માણસે જાણી શકાતી નથી; જુઓ, તમારે ઉપર આવું અણધાર્યું દુઃખ આવી પડ્યું છે.
યસ્યા મમ મુખપ્રેક્ષા યૂયમિન્દ્રસમાઃ સદા। સા પ્રેક્ષ્ય મુખમન્યાસામવરાણાં વરા સતી ।। 19
જેનું મુખ તમે હંમેશાં ઇન્દ્રસમાન બનીને નિહાળતા, એવી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી હવે બીજી સ્ત્રીઓના મુખ જુએ છે.
પશ્ય પાણ્ડવ મેઽવસ્થાં યથા નાર્હામિ વૈ તથા । યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ પાઞ્ચાલેષુ ચ માનદ ।। 20
હે પાંડવ, મારી હાલત જોઈ લે—જેમ હું લાયક નથી તેમ છે; તમે અને પાંછાલો જીવતા હોવા છતાં, હે માન આપનાર, મને આવું સહન કરવું પડે છે.
યસ્યાઃ સાગરપર્યન્તા પૃથિવી વશવર્તિની। આસીત્સાઽદ્ય સુદેષ્ણાયાઃ પાઞ્ચાલી વશવર્તિની ।। 21
જે પૃથ્વી ક્યારેક મારા આદેશમાં હતી, જેનું સીમા સાગર સુધી હતું, આજે એ દ્રૌપદી સુદેષ્ણાની આજ્ઞામાં છે.
યસ્યાઃ પુરશ્ચરા હ્યાસન્પૃષ્ઠતશ્ચાનુગામિનઃ। સાહમદ્ય સુદેષ્ણાયાઃ પુરઃ પશ્ચાચ્ચ ગામિની ।। 22
જેની આગળ-પાછળ અનેક દાસીઓ ચાલતી, આજે હું સુદેષ્ણાની આગળ અને પાછળ ચાલું છું.
ઇદં તુ દુઃખં કૌન્તેય મમાસહ્યં નિબોધ તત્। યા ન જાતુ સ્વયં પિંષે ગાત્રોદ્વર્તનમાત્મનઃ । અન્યત્ર કુન્ત્યા ભદ્રં તે સા પિનષ્મ્યદ્ય ચન્દનં ।। 23
કુંતીપુત્ર, મારા આ દુઃખને સાંભળ—હું, જે કદી પોતે ચંદન પીસતી નહોતી, ક્યારેક માત્ર કુંતી માટે જ પીસ્યું હતું, આજે સુદેષ્ણા માટે ચંદન પીસું છું.
પશ્ય કૌન્તેય પાણી મે નૈવં વૈ ભવતઃ પુરા। ઇત્યસ્મૈ દર્શયામાસ કિણવન્તૌ કરાવુભૌ ।। 24
કુંતીપુત્ર, જોઈ લે, મારા હાથ હવે પહેલાં જેવા રહ્યા નથી—એ બંને હાથ પર પડેલા ઘા મેં તને બતાવ્યા.
બિભેમિ કુન્ત્યા યા નાઽહં યુષ્માકં વા કદાચન। સાઽદ્યાગ્રતો વિરાટસ્ય ભીતા તિષ્ઠામિ કિંકરી ।। 25
હું, જે કદી કુંતી કે તમે કોઈને ડરી નહોતી, આજે વિરાટના દરબારમાં ડરીને એક દાસી બની ઊભી છું.
કિંનુ વક્ષ્યતિ સમ્રાણ્માં વર્ણકઃ સુકૃતો ન વા। નાન્યપિષ્ટં વિરાટસ્ય ચન્દનં કિલ રોચતે ।। 26
રાજાના ચિત્રકાર મારા વિશે શું બોલશે—કે હું કામમાં કુશળ છું કે નહીં? વિરાટને તો બીજું કોઈ ચંદન ગમતું જ નથી.
સા કીર્તયન્તી દુઃખાનિ ભીમસેનસ્ય ભામિની। રુરોદ શનકૈઃ કૃષ્ણા ભીમસ્યોરસ્સમાશ્રિતા ।। 27
એ ભામિની કૃષ્ણાએ પોતાનાં દુઃખો કહીને, ભીમસેનના વક્ષ પર માથું મૂકી ધીમે ધીમે રડવા લાગી.
સા બાષ્પકલયા વાચા નિશ્વસન્તી પુનઃપુનઃ । હૃદયં ભીમસેનસ્ય ઘટયન્તીદમબ્રવીત્ ।। 28
આંસુઓથી અવરોધાયેલી વાણીમાં, વારંવાર ઊંડી શ્વાસ લેતી, તેણે ભીમસેનનું હૃદય પીડીને આ શબ્દો કહ્યા.
નાલ્પં કૃતં મયા ભીમ દેવાનાં કિલ્બિષં પુરા। અભાગ્યા યા તુ જીવામિ મર્તવ્યે સતિ પાણ્ડવ ।। 29
ભીમ, મેં દેવતાઓ સામે થોડું પાપ કર્યું નથી; હું તો દુર્ભાગ્યવશ, મરવાનું હતું છતાં જીવતી રહી છું, પાંડવ.
કીચકં ચેન્ન હન્યાસ્ત્વં સ્વાત્માનં નાશયામ્યહમ્। વિષમાલોડ્ય પાસ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામ્યથવાઽનલમ્। અભાગ્યાઽહમપુણ્યાઽહં નિત્યદુઃખા ચ વિક્લવા ।। 30
ભીમ, જો તું કીચકને નહીં મારીશ, તો હું પોતે પોતાનો અંત લાવીશ—જહેર પીશ કે અગ્નિમાં કૂદી જઈશ; હું દુર્ભાગી, પાપી, હંમેશા દુઃખી અને બેકસ છું.
પાપે નિપતિતાયાશ્ચ કિં ફલં જીવિતેન મે। ઇત્યસ્મૈ દર્શયામાસ કિણબદ્ધૌ કરાવુભૌ ।। 31
આવી પાપમાં પડેલીને જીવવાથી શું ફાયદો? એમ કહીને તેણે બંને ઘા પડેલા હાથ ભીમને બતાવ્યા.
તતસ્તસ્યાઃ કરૌ પીનૌ કિણબદ્ધૌ વૃકોદરઃ। મુખમાનીય વેપન્ત્યા રુરોદ પરવીરહા ।। 32
પછી પરશત્રુ ભીમે, એના મજબૂત અને ઘા પડેલા હાથ પોતાના મુખ પાસે લાવી, એની કંપતી દશા જોઈને રડી પડ્યો.
તૌ ગૃહીત્વા ચ કૌન્તેયો બાષ્પમુત્સૃજ્ય વીર્યવાન્ । તતઃ પરમદુઃખાર્ત ઇદં વચનમબ્રવીત્ ।। 32
કુંતીપુત્રે એના હાથ પકડી, આંખોમાંથી આંસુ છોડી, ભારે દુઃખથી આ શબ્દો કહ્યા.
આશ્વાસયંસ્તાં પાઞ્ચાલીં ભીમસેન ઉવાચ હ। શૃણુ ભદ્રે વરારોહે ક્રોધાત્તત્ર તુ ચિન્તિતમ્ ।। 1
પાંચાલીનું સાંત્વન કરતા ભીમસેને કહ્યું: 'હે કલ્યાણી, સુંદર નિતંબવાળી, મારા મનમાં જે ક્રોધથી નક્કી કર્યું છે, એ સાંભળ.'
ત્વં વૈ સભાગતાં દૃષ્ટ્વા માત્સ્યાનાં કદનં મહત્ । કર્તુકામેન ભદ્રં તે વૃક્ષશ્ચાવેક્ષિતો મયા ।। 2
'જ્યારે મેં સભામાં માયસ્યોના મોટા વિનાશને જોયો, ત્યારે મને કંઈક કરવા મન થયું, અને મેં તો વૃક્ષ પણ જોઈ રાખ્યું હતું, હે શુભે.'
તત્ર માં ધર્મરાજસ્તુ કટાક્ષેણ ન્યવારયત્। તજ્જ્ઞાત્વાઽવાઙ્ભુખસ્તૂષ્ણીમાસ્થિતોસ્મિ મહાનસં ।। 3
'પણ ત્યાં ધર્મરાજાએ માત્ર નજરથી જ મને અટકાવ્યો; એ જાણી હું રસોડામાં માથું ઝુકાવીને ચુપચાપ બેઠો રહ્યો.'