એવં દુઃખશતાવિષ્ટા યુધિષ્ઠિરનિમિત્તતઃ ।। 122
યુધિષ્ઠિરના કારણે હું અનેક દુઃખોથી ઘેરાઈ ગઈ છું.
પુનઃ પ્રતિવિશિષ્ટાનિ દુઃખાનિ શૃણુ ભારત। વર્ધન્તે મયિ કૌન્તેય વક્ષ્યામ્યન્યાનિ તાનિ વૈ ।। 123
હે ભારત, હવે ફરીથી મારા પર પડેલા બીજા દુઃખો સાંભળ. હે કુંતીપુત્ર, એ બીજા દુઃખો છે, જે મારું મન વધુ દુઃખી કરે છે.
યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ દુઃખાનિ વિવિધાન્યુત। શોષયન્તિ શરીરં મે કિંનુ દુઃખતરં તતઃ ।। 124
તમે જીવતા હોવા છતાં અનેક પ્રકારના દુઃખો મારું શરીર સુકવી નાખે છે. આથી વધારે દુઃખદ શું હોઈ શકે?
એકભર્તા તુ યા નારી સા સુખેનૈવ વર્તતે। પઞ્ચ મે પતયઃ સન્તિ મમ દુઃખમનન્તકમ્ ।। 125
એક સ્ત્રીને એક પતિ હોય તો એ સુખથી જીવે છે, પણ મારા પાંચ પતિ છે—મારું દુઃખ તો અંતહીન છે.
અહં સૈરન્ધ્રિવેષેણ વસન્તી રાજવેશ્મનિ। વશગાઽસ્મિ સુદેષ્ણાયા અક્ષધૂર્તસ્ય કારણાત્ ।। 1
હું સૈરંધ્રીના વેશમાં રાજમહેલમાં રહી છું, અને સુદેષ્નાની આજ્ઞામાં છું—આ બધું તો જૂઆરીના કારણે છે.
વિક્રિયાં પશ્ય મે તીવ્રાં રાજપુત્ર્યાઃ પરન્તપ। આસે કાલમુપાસીના સર્વદુઃખસહા પુનઃ ।। 2
હે દુશ્મનોને હરાવનાર, મારી ભારે પરિસ્થિતિ જોઈ. હું સમય પસાર થવાની રાહ જોઈને બેઠી છું અને ફરીથી બધા દુઃખો સહન કરી રહી છું.
અનિત્યાઃ ખલુ મર્ત્યાનામર્થાશ્ચ વ્યસનાનિ ચ। ઇતિ મત્વા પ્રતીક્ષામિ ભર્તૄણામુદયં પુનઃ ।। 3
માણસોના સુખ-દુઃખ કાયમના નથી; એ વિચાર કરીને હું મારા પતિઓના પુનઃ ઉદયની રાહ જોઈ રહી છું.
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે હ્યર્થાશ્ચ વ્યસનાનિ ચ । ઇતિ કૃત્વા પ્રતીક્ષામિ ભર્તૄણામુદયં પુનઃ ।। 4
સુખ-દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે; એ જાણીને હું મારા પતિઓના પુનઃ ઉદયની આશા રાખી રહી છું.
ય એવ હેતુર્ભવતિ પુરુષસ્ય જયાવહઃ। પરાજયે ચ હેતુઃ સ ઇતિ ચ પ્રતિપાલયે ।। 5
જે કારણથી માણસને વિજય મળે છે, એ જ કારણથી ક્યારેક હાર પણ મળે છે; એ હું ધ્યાનપૂર્વક જોતી રહી છું.
દત્ત્વા યાચન્તિ પુરુષા હત્વા હન્યન્ત એવ તે। પાતયિત્વા ચ પાત્યન્તે પરૈરિતિ ચ મે શ્રુતમ્ ।। 6
માણસો આપે પછી માગે છે, મારી પછી પોતે પણ મરે છે; બીજા ને નીચે ઉતારે પછી પોતે પણ બીજા દ્વારા નીચે ઉતારાય છે—આવું મેં સાંભળ્યું છે.
ન દૈવસ્યાતિભારોસ્તિ ન ચૈવાસ્યાતિવર્તનમ્। ઇતિ ચાપ્યાગમં ભૂયો દૈવસ્ય પ્રતિપાલયે ।। 7
ભાગ્ય માટે કોઈ પણ ભાર વધારે નથી અને કોઈ તેને પાર પણ નથી કરી શકતો; એ પ્રમાણે હું વારંવાર ભાગ્યના નિયમો પર વિચાર કરતી રહી છું.
સ્થિતં પૂર્વં જલં યત્ર ન પુનસ્તત્ર તિષ્ઠતિ । ઇતિ પર્યાયમિચ્છન્તિ પ્રતીક્ષામ્યુદયં પુનઃ ।। 8
જે પાણી એક વખત જ્યાં હતું, એ ફરી ત્યાં રહેતું નથી; એ રીતે બધું બદલાતું રહે છે—હું ફરી સુખ આવવાની રાહ જોઈ રહી છું.
દૈવેન કિલ યસ્યાર્થઃ સુનીતોપિ વિપદ્યતે। સદા દૈવાગમે યત્નસ્તેન કાર્યો વિજાનતા ।। 9
ખરેખર, ભાગ્યથી તો સારી રીતે કરેલી કોશિશ પણ નિષ્ફળ જાય છે; એટલે સમજદાર માણસે હંમેશાં પ્રયત્ન કરવો જોઈએ અને ભાગ્યનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
કિંનુ મે વચનસ્યાદ્ય કથિતસ્ય પ્રયોજનમ્ । પૃચ્છ માં દુઃખિતામેનામપૃષ્ટાઽપિ બ્રવીમિ તે ।। 10
હવે મારા બોલ્યા શબ્દોનું શું કામ? તું મને પૂછ, હું દુઃખી છું છતાં, તું ના પૂછે તો પણ કહું છું.
મહિષી પાણ્ડુપુત્રાણાં દુહિતા દ્રુપદસ્ય ચ । ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તા મદન્યા કા જિજીવિષેત્ ।। 11
હું પાંડુપુત્રોની મુખ્ય રાણી અને દ્રુપદની દીકરી છું; આવી સ્થિતિમાં આવીને મારા સિવાય બીજું કોણ જીવવું ઈચ્છે?
કુરૂન્પરિહરન્સર્વાન્પાઞ્ચાલાનપિ ભારત। પાણ્ડવેયાંશ્ચ સંપ્રાપ્તો મમ શોકો હ્યરિન્દમ ।। 12
હે ભારત, બધા કૌરવો, પાંછાલો અને પાંડુપુત્રો ગુમાવ્યા પછી, દુઃખ તો મને જ આવી પડ્યું છે, હે શત્રુવિનાશક.
ભ્રાતૃભિઃ શ્વશુરૈઃ પુત્રૈર્બહુભિઃ પરિવારિતા। એવં સમુદિતા નારી કાન્વેયં દુઃખભાગિની ।। 13
ભાઈઓ, સાસરિયા અને અનેક પુત્રો વચ્ચે ઘેરાયેલી એવી સ્ત્રી પણ, હે કાણ્વકુળજ, આજે દુઃખની ભાગીદાર બની ગઈ છે.
નૂનં બાલતયા ધાતુર્મયા વૈ વિપ્રિયં કૃતમ્। તસ્ય પ્રભાવાદ્દુર્નીતં પ્રાપ્તાઽસ્મિ ભરતર્ષભ ।। 14
નક્કી, બાળપણમાં મેં સર્જનહારને કંઈક અપ્રિય કર્યું હશે; એના પ્રભાવે હું આ દુઃખદ સ્થિતિમાં આવી છું, હે ભારતશ્રેષ્ઠ.
વર્ણં વિકારમપિ મે પશ્ય પાણ્ડવ યાદૃશમ્ । ઈદૃશો મે ન તત્રાસીદ્દુઃખે પરમકે પુરા ।। 15
હે પાંડવ, મારા રંગમાં જે ફેરફાર આવ્યો છે, એ જો; પહેલાં ક્યારેય—even મોટા દુઃખમાં—મને આવું દુઃખ નહોતું થયું.
ત્વમેવ ભીમ જાનીષે યન્મે પાર્થ સુખં પુરા। સાઽહં દાસીત્વમાપન્ના ન શાન્તિં મનસા લભે।। 16
હે ભીમ, તું જ જાણે છે કે પહેલાં મને કેટલું સુખ હતું; હવે તો હું દાસી બની ગઈ છું અને મનમાં શાંતિ જ નથી.
તદ્દૈવિકમિદં મન્યે યત્ર પાર્થો ધનઞ્જયઃ। ભીમધન્વા મહારઙ્ગે ચાસ્તે શાન્ત ઇવાનલઃ ।। 17
હું માનું છું કે આ બધું ભાગ્યનું જ કામ છે, જ્યાં ધનંજય પાર્થે અને ભીમસેન મહાન સભામાં શાંત અગ્નિ જેવી બેઠા છે.
અશક્યા વેદિતું પાર્થ પ્રાણિનાં વૈ ગતિર્નરૈઃ । વિનિપાતમિમં પશ્ય યુષ્માકમવિચિન્તિતમ્ ।। 18
હે પાર્થે, જીવાતની ગતિ માણસે જાણી શકાતી નથી; જુઓ, તમારે ઉપર આવું અણધાર્યું દુઃખ આવી પડ્યું છે.
યસ્યા મમ મુખપ્રેક્ષા યૂયમિન્દ્રસમાઃ સદા। સા પ્રેક્ષ્ય મુખમન્યાસામવરાણાં વરા સતી ।। 19
જેનું મુખ તમે હંમેશાં ઇન્દ્રસમાન બનીને નિહાળતા, એવી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી હવે બીજી સ્ત્રીઓના મુખ જુએ છે.
પશ્ય પાણ્ડવ મેઽવસ્થાં યથા નાર્હામિ વૈ તથા । યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ પાઞ્ચાલેષુ ચ માનદ ।। 20
હે પાંડવ, મારી હાલત જોઈ લે—જેમ હું લાયક નથી તેમ છે; તમે અને પાંછાલો જીવતા હોવા છતાં, હે માન આપનાર, મને આવું સહન કરવું પડે છે.
યસ્યાઃ સાગરપર્યન્તા પૃથિવી વશવર્તિની। આસીત્સાઽદ્ય સુદેષ્ણાયાઃ પાઞ્ચાલી વશવર્તિની ।। 21
જે પૃથ્વી ક્યારેક મારા આદેશમાં હતી, જેનું સીમા સાગર સુધી હતું, આજે એ દ્રૌપદી સુદેષ્ણાની આજ્ઞામાં છે.
યસ્યાઃ પુરશ્ચરા હ્યાસન્પૃષ્ઠતશ્ચાનુગામિનઃ। સાહમદ્ય સુદેષ્ણાયાઃ પુરઃ પશ્ચાચ્ચ ગામિની ।। 22
જેની આગળ-પાછળ અનેક દાસીઓ ચાલતી, આજે હું સુદેષ્ણાની આગળ અને પાછળ ચાલું છું.
ઇદં તુ દુઃખં કૌન્તેય મમાસહ્યં નિબોધ તત્। યા ન જાતુ સ્વયં પિંષે ગાત્રોદ્વર્તનમાત્મનઃ । અન્યત્ર કુન્ત્યા ભદ્રં તે સા પિનષ્મ્યદ્ય ચન્દનં ।। 23
કુંતીપુત્ર, મારા આ દુઃખને સાંભળ—હું, જે કદી પોતે ચંદન પીસતી નહોતી, ક્યારેક માત્ર કુંતી માટે જ પીસ્યું હતું, આજે સુદેષ્ણા માટે ચંદન પીસું છું.
પશ્ય કૌન્તેય પાણી મે નૈવં વૈ ભવતઃ પુરા। ઇત્યસ્મૈ દર્શયામાસ કિણવન્તૌ કરાવુભૌ ।। 24
કુંતીપુત્ર, જોઈ લે, મારા હાથ હવે પહેલાં જેવા રહ્યા નથી—એ બંને હાથ પર પડેલા ઘા મેં તને બતાવ્યા.
બિભેમિ કુન્ત્યા યા નાઽહં યુષ્માકં વા કદાચન। સાઽદ્યાગ્રતો વિરાટસ્ય ભીતા તિષ્ઠામિ કિંકરી ।। 25
હું, જે કદી કુંતી કે તમે કોઈને ડરી નહોતી, આજે વિરાટના દરબારમાં ડરીને એક દાસી બની ઊભી છું.
કિંનુ વક્ષ્યતિ સમ્રાણ્માં વર્ણકઃ સુકૃતો ન વા। નાન્યપિષ્ટં વિરાટસ્ય ચન્દનં કિલ રોચતે ।। 26
રાજાના ચિત્રકાર મારા વિશે શું બોલશે—કે હું કામમાં કુશળ છું કે નહીં? વિરાટને તો બીજું કોઈ ચંદન ગમતું જ નથી.