કિંનુ માં મન્યસે પાર્થ સુખિતેતિ પરન્તપ। તથા દૃષ્ટ્વા યવીયાંસં સહદેવં યુધાંપતિમ્ ।। 112
પાર્થ, દુશ્મનોને હરાવનાર, શું તને લાગે છે કે હું ખુશ છું? જ્યારે હું યુદ્ધના યુવાન સ્વામી સહદેવને આવી સ્થિતિમાં જોઈશ, ત્યારે હું કેમ ખુશ રહી શકું?
તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોસઙ્ખ્યં વત્સચર્મક્ષિતીશયમ્। દુઃખશોકપરીતાઙ્ગી પાણ્ડુભૂતાઽસ્મિ પાણ્ડવ ।। 113
પાંડવ, જ્યારે હું સહદેવને ગાયોમાં, ગાયો ગણતો અને વાછરડાની ચામડી પર બેઠેલો જોઈશ, ત્યારે મારું આખું શરીર દુઃખ અને શોકથી ભરાઈ જાય છે અને હું પાંડવો જેવી ફિક્કી પડી જાઉં છું.
સહદેવસ્ય વૃત્તાનિ ચિન્તયન્તી પુનઃપુનઃ । ન પશ્યામિ મહાભાગ સહદેવસ્ય દુઃષ્કૃતમ્। યસ્માદેવંવિધં ક્લેશં પ્રાપ્નુયાત્સત્યવિક્રમઃ ।। 114
હું વારંવાર સહદેવની હાલત વિશે વિચારું છું, મહાન આત્માવાળા, પણ મને સહદેવમાં કોઈ ખોટ દેખાતી નથી. સાચા અને વીર પુરુષે આવું દુઃખ કેમ સહન કરવું પડે?
દૂયામિ ભરતશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટ્વા તે ભ્રાતરં પ્રિયમ્। ગોષુ ગોવૃષસંકાશં માત્સ્યેનાપિ નિવેશિતમ્ ।। 115
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારો પ્રિય ભાઈ ગાયોમાં, ગાયના વાછરડા જેવો, અને મત્સ્યરાજ દ્વારા ત્યાં મુકાયો છે—આ જોઈને મારું મન બહુ દુઃખી થાય છે.
સંરબ્ધતરરક્તાક્ષં ગોપાલાનાં પુરોગમમ્। વિરાટમભિનન્દન્તં વિત્તે મે ભવતિ જ્વરઃ ।। 116
જ્યારે હું તેને ગવાળાઓના નેતા તરીકે, ગુસ્સાથી લાલ આંખો સાથે, અને વીરાટ દ્વારા સન્માન પામતો જોઈશ, ત્યારે મારું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ જાય છે.
સહદેવં હિ મે નિત્યં વીરમાર્યા પ્રશંસતિ। મહાભિજનસંપન્નો નીતિમાન્કુલવાનપિ ।। 117
આર્યાએ હંમેશા સહદેવની બહાદુરી, ઉંચા કુળ અને સમજદારી માટે મારી સામે પ્રશંસા કરી છે.
હીનિષેવો હ્યનવમો ધાર્મિકશ્ચ પ્રિયશ્ચ મે। સ તેઽરણ્યેષુ વોઢવ્યઃ પાઞ્ચાલિ રજનીષ્વપિ ।। 118
તે હંમેશા નમ્ર સેવા કરે છે, કદી અહંકાર નથી, ધર્મનિષ્ઠ અને મને પ્રિય છે. હે પાંદાળી, જંગલમાં અને રાત્રીના સમયે પણ તારે તેને સહન કરવો પડશે.
સુકુમારશ્ચ શૂરશ્ચ રાજાનં ચાપ્યનુવ્રતઃ। જ્યેષ્ઠાપચાયિનં વીરં સ્વયં પાઞ્ચાલિ ભોજયેઃ ।। 119
તે કોમળ અને બહાદુર છે, રાજાને માનતો અને મોટા ભાઈનું સન્માન કરતો. હે પાંદાળી, તારે જાતે જ આ વીરની સેવા કરવી જોઈએ.
ઇત્યુવાચ હિ માં કુન્તી રુદતી પુત્રગૃદ્ધિની। પ્રવ્રજન્તં મહારણ્યં તં પરિષ્વજ્ય તિષ્ઠતી ।। 120
કુંતી, પોતાના પુત્ર માટે તરસતી અને રડતી, મને આ રીતે બોલી હતી, જ્યારે તે મહાન જંગલમાં જવા માટે ઊભો હતો, ત્યારે તેને વળગી રહી.
તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોપાલવેષમાસ્થાય ધિષ્ઠિતમ્। સહદેવં યુધાંશ્રેષ્ઠં કિંનુ જીવામિ પાણ્ડવઃ ।। 121
પાંડવ, જ્યારે હું સહદેવને ગાયોમાં, ગવાળાની વેશભૂષામાં ઊભેલો જોઈશ, ત્યારે હું કેવી રીતે જીવતી રહી શકું?
એવં દુઃખશતાવિષ્ટા યુધિષ્ઠિરનિમિત્તતઃ ।। 122
યુધિષ્ઠિરના કારણે હું અનેક દુઃખોથી ઘેરાઈ ગઈ છું.
પુનઃ પ્રતિવિશિષ્ટાનિ દુઃખાનિ શૃણુ ભારત। વર્ધન્તે મયિ કૌન્તેય વક્ષ્યામ્યન્યાનિ તાનિ વૈ ।। 123
હે ભારત, હવે ફરીથી મારા પર પડેલા બીજા દુઃખો સાંભળ. હે કુંતીપુત્ર, એ બીજા દુઃખો છે, જે મારું મન વધુ દુઃખી કરે છે.
યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ દુઃખાનિ વિવિધાન્યુત। શોષયન્તિ શરીરં મે કિંનુ દુઃખતરં તતઃ ।। 124
તમે જીવતા હોવા છતાં અનેક પ્રકારના દુઃખો મારું શરીર સુકવી નાખે છે. આથી વધારે દુઃખદ શું હોઈ શકે?
એકભર્તા તુ યા નારી સા સુખેનૈવ વર્તતે। પઞ્ચ મે પતયઃ સન્તિ મમ દુઃખમનન્તકમ્ ।। 125
એક સ્ત્રીને એક પતિ હોય તો એ સુખથી જીવે છે, પણ મારા પાંચ પતિ છે—મારું દુઃખ તો અંતહીન છે.
અહં સૈરન્ધ્રિવેષેણ વસન્તી રાજવેશ્મનિ। વશગાઽસ્મિ સુદેષ્ણાયા અક્ષધૂર્તસ્ય કારણાત્ ।। 1
હું સૈરંધ્રીના વેશમાં રાજમહેલમાં રહી છું, અને સુદેષ્નાની આજ્ઞામાં છું—આ બધું તો જૂઆરીના કારણે છે.
વિક્રિયાં પશ્ય મે તીવ્રાં રાજપુત્ર્યાઃ પરન્તપ। આસે કાલમુપાસીના સર્વદુઃખસહા પુનઃ ।। 2
હે દુશ્મનોને હરાવનાર, મારી ભારે પરિસ્થિતિ જોઈ. હું સમય પસાર થવાની રાહ જોઈને બેઠી છું અને ફરીથી બધા દુઃખો સહન કરી રહી છું.
અનિત્યાઃ ખલુ મર્ત્યાનામર્થાશ્ચ વ્યસનાનિ ચ। ઇતિ મત્વા પ્રતીક્ષામિ ભર્તૄણામુદયં પુનઃ ।। 3
માણસોના સુખ-દુઃખ કાયમના નથી; એ વિચાર કરીને હું મારા પતિઓના પુનઃ ઉદયની રાહ જોઈ રહી છું.
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે હ્યર્થાશ્ચ વ્યસનાનિ ચ । ઇતિ કૃત્વા પ્રતીક્ષામિ ભર્તૄણામુદયં પુનઃ ।। 4
સુખ-દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે; એ જાણીને હું મારા પતિઓના પુનઃ ઉદયની આશા રાખી રહી છું.
ય એવ હેતુર્ભવતિ પુરુષસ્ય જયાવહઃ। પરાજયે ચ હેતુઃ સ ઇતિ ચ પ્રતિપાલયે ।। 5
જે કારણથી માણસને વિજય મળે છે, એ જ કારણથી ક્યારેક હાર પણ મળે છે; એ હું ધ્યાનપૂર્વક જોતી રહી છું.
દત્ત્વા યાચન્તિ પુરુષા હત્વા હન્યન્ત એવ તે। પાતયિત્વા ચ પાત્યન્તે પરૈરિતિ ચ મે શ્રુતમ્ ।। 6
માણસો આપે પછી માગે છે, મારી પછી પોતે પણ મરે છે; બીજા ને નીચે ઉતારે પછી પોતે પણ બીજા દ્વારા નીચે ઉતારાય છે—આવું મેં સાંભળ્યું છે.
ન દૈવસ્યાતિભારોસ્તિ ન ચૈવાસ્યાતિવર્તનમ્। ઇતિ ચાપ્યાગમં ભૂયો દૈવસ્ય પ્રતિપાલયે ।। 7
ભાગ્ય માટે કોઈ પણ ભાર વધારે નથી અને કોઈ તેને પાર પણ નથી કરી શકતો; એ પ્રમાણે હું વારંવાર ભાગ્યના નિયમો પર વિચાર કરતી રહી છું.
સ્થિતં પૂર્વં જલં યત્ર ન પુનસ્તત્ર તિષ્ઠતિ । ઇતિ પર્યાયમિચ્છન્તિ પ્રતીક્ષામ્યુદયં પુનઃ ।। 8
જે પાણી એક વખત જ્યાં હતું, એ ફરી ત્યાં રહેતું નથી; એ રીતે બધું બદલાતું રહે છે—હું ફરી સુખ આવવાની રાહ જોઈ રહી છું.
દૈવેન કિલ યસ્યાર્થઃ સુનીતોપિ વિપદ્યતે। સદા દૈવાગમે યત્નસ્તેન કાર્યો વિજાનતા ।। 9
ખરેખર, ભાગ્યથી તો સારી રીતે કરેલી કોશિશ પણ નિષ્ફળ જાય છે; એટલે સમજદાર માણસે હંમેશાં પ્રયત્ન કરવો જોઈએ અને ભાગ્યનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
કિંનુ મે વચનસ્યાદ્ય કથિતસ્ય પ્રયોજનમ્ । પૃચ્છ માં દુઃખિતામેનામપૃષ્ટાઽપિ બ્રવીમિ તે ।। 10
હવે મારા બોલ્યા શબ્દોનું શું કામ? તું મને પૂછ, હું દુઃખી છું છતાં, તું ના પૂછે તો પણ કહું છું.
મહિષી પાણ્ડુપુત્રાણાં દુહિતા દ્રુપદસ્ય ચ । ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તા મદન્યા કા જિજીવિષેત્ ।। 11
હું પાંડુપુત્રોની મુખ્ય રાણી અને દ્રુપદની દીકરી છું; આવી સ્થિતિમાં આવીને મારા સિવાય બીજું કોણ જીવવું ઈચ્છે?
કુરૂન્પરિહરન્સર્વાન્પાઞ્ચાલાનપિ ભારત। પાણ્ડવેયાંશ્ચ સંપ્રાપ્તો મમ શોકો હ્યરિન્દમ ।। 12
હે ભારત, બધા કૌરવો, પાંછાલો અને પાંડુપુત્રો ગુમાવ્યા પછી, દુઃખ તો મને જ આવી પડ્યું છે, હે શત્રુવિનાશક.
ભ્રાતૃભિઃ શ્વશુરૈઃ પુત્રૈર્બહુભિઃ પરિવારિતા। એવં સમુદિતા નારી કાન્વેયં દુઃખભાગિની ।। 13
ભાઈઓ, સાસરિયા અને અનેક પુત્રો વચ્ચે ઘેરાયેલી એવી સ્ત્રી પણ, હે કાણ્વકુળજ, આજે દુઃખની ભાગીદાર બની ગઈ છે.
નૂનં બાલતયા ધાતુર્મયા વૈ વિપ્રિયં કૃતમ્। તસ્ય પ્રભાવાદ્દુર્નીતં પ્રાપ્તાઽસ્મિ ભરતર્ષભ ।। 14
નક્કી, બાળપણમાં મેં સર્જનહારને કંઈક અપ્રિય કર્યું હશે; એના પ્રભાવે હું આ દુઃખદ સ્થિતિમાં આવી છું, હે ભારતશ્રેષ્ઠ.
વર્ણં વિકારમપિ મે પશ્ય પાણ્ડવ યાદૃશમ્ । ઈદૃશો મે ન તત્રાસીદ્દુઃખે પરમકે પુરા ।। 15
હે પાંડવ, મારા રંગમાં જે ફેરફાર આવ્યો છે, એ જો; પહેલાં ક્યારેય—even મોટા દુઃખમાં—મને આવું દુઃખ નહોતું થયું.
ત્વમેવ ભીમ જાનીષે યન્મે પાર્થ સુખં પુરા। સાઽહં દાસીત્વમાપન્ના ન શાન્તિં મનસા લભે।। 16
હે ભીમ, તું જ જાણે છે કે પહેલાં મને કેટલું સુખ હતું; હવે તો હું દાસી બની ગઈ છું અને મનમાં શાંતિ જ નથી.