નૂનમાર્યા ન જાનાતિ કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ધનંજયમ્। અજાતશત્રું કૌરવ્યં મગ્નં દ્યુર્દ્યૂતદેવિનમ્ ।। 102
નિષ્ઠિતપણે એ આર્ય સ્ત્રીને ખબર નથી કે ધનંજયે કેટલું દુઃખ સહન કર્યું છે—જે અજેય કૌરવ, જૂઆના ખેલમાં ફસાઈ ગયો.
ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યબ્રહ્માગ્નેયૈઃ સવૈષ્ણવૈઃ । અગ્નીન્સંતર્પયન્પાર્થઃ સર્વશત્રુનિબર્હણઃ। દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમેયાત્મા સર્વાંશ્ચૈકરથોઽજયત્ ।। 103
પાર્થ, સર્વ શત્રુઓનો નાશક, એ ઇન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, બ્રહ્મા, અગ્નિ અને વિષ્ણુના દૈવી શસ્ત્રો દ્વારા અગ્નિઓને તૃપ્ત કર્યા; એ અપરિમિત શક્તિ ધરાવતો, એકલાં રથ પર બેસી બધાને જીત્યો.
કૌબેરં વૈષ્ણવં શૈવમસ્ત્રાણ્યન્યાનિ ભારત। દર્શયન્નસ્ત્રવીર્યં ચ વાસુદેવસહાયવાન્ ।। 104
કુબેર, વિષ્ણુ, શિવ અને બીજા શસ્ત્રો બતાવ્યા, પોતાના બાહુબળનું પ્રદર્શન કર્યું, અને વાસુદેવની મદદથી બધું સંભાળ્યું.
દિવ્યં ગાન્ધર્વમસ્ત્રં ચ વાયવ્યમથ વૈષ્ણવમ્। બ્રાહ્મં પાશુપતં ચૈવ સ્થૂણાકર્ણં ચ દર્શયન્ ।। 105
દૈવી ગાંધર્વ, વાયુ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, પાશુપત અને સ્થૂણાકર્ણ શસ્ત્રો પણ તેણે દર્શાવ્યા.
પૌલોમાન્કાલકેયાંશ્ચ ઇન્દ્રશત્રૂન્મહાબલાન્। નિવાતકવચૈઃ સાર્ધં ઘોરાનેકરથોઽજયત્। સોન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ।। 106
પાર્થે એકલાં રથ પર પૌલોમ, કાલકેય, ઇન્દ્રના દુશ્મનો અને ભયાનક નિવાતકવચોને પણ હરાવ્યા; આજે એ આંતઃપુરમાં, જાણે કૂવામાં છુપાયેલ અગ્નિ હોય તેમ, રહેલો છે.
યો વૈ મહાતપઃ કુર્વન્મહાબલપરાક્રમઃ । યુદ્ધેન તોષયામાસ શંકરં શૂલપાણિનમ્ ।। 107
જે મહાન તપ અને અપરિમિત બળ ધરાવતો, યુદ્ધ દ્વારા ત્રિશૂળધારી શંકરને પ્રસન્ન કર્યો.
કન્યાપુરગતં દૃષ્ટ્વા ગોષ્ઠેષ્વિવ મહાવૃષમ્। સ્ત્રીવેષવિકૃતં પાર્થં કુન્તીં ગચ્છતિ મે મનઃ ।। 108
પાર્થને સ્ત્રીવેશમાં, કન્યાઓ વચ્ચે, જાણે ગાયોમાં મહાવૃષ હોય તેમ જોઈ, મારું મન કુંતી તરફ દોડે છે.
યઃ સ્ત્રીભિર્નિત્યસંપન્નો રૂપેણાસ્ત્રેણ મેધયા । સોઽશ્વબન્ધો વિરાટસ્ય પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ।। 109
જે હંમેશા સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, રૂપ, શસ્ત્ર અને બુદ્ધિથી યુક્ત હતો, આજે સમયના ફેરથી વિરાટનો ઘોડાવાળો બની ગયો છે.
રાજકન્યાશ્ચ વેશ્યાશ્ચ વિશાં દુહિતરશ્ચ યાઃ। સર્વાઃ સારયુતા નાર્યો દામગ્રન્થિવશં ગતાઃ । પ્રેષ્યકર્મણિ તં દૃષ્ટ્વા શોચામિ વિલપામિ ચ ।। 120
રાજકન્યાઓ, વેશ્યાઓ અને સામાન્ય લોકોની દીકરીઓ—આ બધી સ્ત્રીઓ ગહણાંથી સજ્જ છે, પણ દાસ્યના બંધનમાં બંધાઈ ગઈ છે. તેમને નીચા કામોમાં જોડાયેલી જોઈને મારું મન દુઃખથી ભરાઈ જાય છે અને હું રડવા લાગી જાઉં છું.
વિરાટમુપતિષ્ઠન્તં દર્શયન્તં ચ વાજિનમ્। અભ્યકીર્યન્ત બૃન્દાનિ દામગ્રન્થિમુદીક્ષિતુમ્ । વિનયન્તં જવેનાશ્વાન્ધર્મરાજસ્ય પશ્યતઃ ।। 111
વીરાટ જ્યારે ઘોડાને બતાવી રહ્યો હતો, ત્યારે ઘોડાની વાળની ગાંઠ જોવા માટે ટોળાં એકઠાં થઈ ગયા. વીરાટ ઝડપથી ઘોડાઓને કાબૂમાં રાખતો હતો અને ધર્મરાજા બધું જોઈ રહ્યા હતા.
કિંનુ માં મન્યસે પાર્થ સુખિતેતિ પરન્તપ। તથા દૃષ્ટ્વા યવીયાંસં સહદેવં યુધાંપતિમ્ ।। 112
પાર્થ, દુશ્મનોને હરાવનાર, શું તને લાગે છે કે હું ખુશ છું? જ્યારે હું યુદ્ધના યુવાન સ્વામી સહદેવને આવી સ્થિતિમાં જોઈશ, ત્યારે હું કેમ ખુશ રહી શકું?
તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોસઙ્ખ્યં વત્સચર્મક્ષિતીશયમ્। દુઃખશોકપરીતાઙ્ગી પાણ્ડુભૂતાઽસ્મિ પાણ્ડવ ।। 113
પાંડવ, જ્યારે હું સહદેવને ગાયોમાં, ગાયો ગણતો અને વાછરડાની ચામડી પર બેઠેલો જોઈશ, ત્યારે મારું આખું શરીર દુઃખ અને શોકથી ભરાઈ જાય છે અને હું પાંડવો જેવી ફિક્કી પડી જાઉં છું.
સહદેવસ્ય વૃત્તાનિ ચિન્તયન્તી પુનઃપુનઃ । ન પશ્યામિ મહાભાગ સહદેવસ્ય દુઃષ્કૃતમ્। યસ્માદેવંવિધં ક્લેશં પ્રાપ્નુયાત્સત્યવિક્રમઃ ।। 114
હું વારંવાર સહદેવની હાલત વિશે વિચારું છું, મહાન આત્માવાળા, પણ મને સહદેવમાં કોઈ ખોટ દેખાતી નથી. સાચા અને વીર પુરુષે આવું દુઃખ કેમ સહન કરવું પડે?
દૂયામિ ભરતશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટ્વા તે ભ્રાતરં પ્રિયમ્। ગોષુ ગોવૃષસંકાશં માત્સ્યેનાપિ નિવેશિતમ્ ।। 115
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારો પ્રિય ભાઈ ગાયોમાં, ગાયના વાછરડા જેવો, અને મત્સ્યરાજ દ્વારા ત્યાં મુકાયો છે—આ જોઈને મારું મન બહુ દુઃખી થાય છે.
સંરબ્ધતરરક્તાક્ષં ગોપાલાનાં પુરોગમમ્। વિરાટમભિનન્દન્તં વિત્તે મે ભવતિ જ્વરઃ ।। 116
જ્યારે હું તેને ગવાળાઓના નેતા તરીકે, ગુસ્સાથી લાલ આંખો સાથે, અને વીરાટ દ્વારા સન્માન પામતો જોઈશ, ત્યારે મારું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ જાય છે.
સહદેવં હિ મે નિત્યં વીરમાર્યા પ્રશંસતિ। મહાભિજનસંપન્નો નીતિમાન્કુલવાનપિ ।। 117
આર્યાએ હંમેશા સહદેવની બહાદુરી, ઉંચા કુળ અને સમજદારી માટે મારી સામે પ્રશંસા કરી છે.
હીનિષેવો હ્યનવમો ધાર્મિકશ્ચ પ્રિયશ્ચ મે। સ તેઽરણ્યેષુ વોઢવ્યઃ પાઞ્ચાલિ રજનીષ્વપિ ।। 118
તે હંમેશા નમ્ર સેવા કરે છે, કદી અહંકાર નથી, ધર્મનિષ્ઠ અને મને પ્રિય છે. હે પાંદાળી, જંગલમાં અને રાત્રીના સમયે પણ તારે તેને સહન કરવો પડશે.
સુકુમારશ્ચ શૂરશ્ચ રાજાનં ચાપ્યનુવ્રતઃ। જ્યેષ્ઠાપચાયિનં વીરં સ્વયં પાઞ્ચાલિ ભોજયેઃ ।। 119
તે કોમળ અને બહાદુર છે, રાજાને માનતો અને મોટા ભાઈનું સન્માન કરતો. હે પાંદાળી, તારે જાતે જ આ વીરની સેવા કરવી જોઈએ.
ઇત્યુવાચ હિ માં કુન્તી રુદતી પુત્રગૃદ્ધિની। પ્રવ્રજન્તં મહારણ્યં તં પરિષ્વજ્ય તિષ્ઠતી ।। 120
કુંતી, પોતાના પુત્ર માટે તરસતી અને રડતી, મને આ રીતે બોલી હતી, જ્યારે તે મહાન જંગલમાં જવા માટે ઊભો હતો, ત્યારે તેને વળગી રહી.
તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોપાલવેષમાસ્થાય ધિષ્ઠિતમ્। સહદેવં યુધાંશ્રેષ્ઠં કિંનુ જીવામિ પાણ્ડવઃ ।। 121
પાંડવ, જ્યારે હું સહદેવને ગાયોમાં, ગવાળાની વેશભૂષામાં ઊભેલો જોઈશ, ત્યારે હું કેવી રીતે જીવતી રહી શકું?
એવં દુઃખશતાવિષ્ટા યુધિષ્ઠિરનિમિત્તતઃ ।। 122
યુધિષ્ઠિરના કારણે હું અનેક દુઃખોથી ઘેરાઈ ગઈ છું.
પુનઃ પ્રતિવિશિષ્ટાનિ દુઃખાનિ શૃણુ ભારત। વર્ધન્તે મયિ કૌન્તેય વક્ષ્યામ્યન્યાનિ તાનિ વૈ ।। 123
હે ભારત, હવે ફરીથી મારા પર પડેલા બીજા દુઃખો સાંભળ. હે કુંતીપુત્ર, એ બીજા દુઃખો છે, જે મારું મન વધુ દુઃખી કરે છે.
યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ દુઃખાનિ વિવિધાન્યુત। શોષયન્તિ શરીરં મે કિંનુ દુઃખતરં તતઃ ।। 124
તમે જીવતા હોવા છતાં અનેક પ્રકારના દુઃખો મારું શરીર સુકવી નાખે છે. આથી વધારે દુઃખદ શું હોઈ શકે?
એકભર્તા તુ યા નારી સા સુખેનૈવ વર્તતે। પઞ્ચ મે પતયઃ સન્તિ મમ દુઃખમનન્તકમ્ ।। 125
એક સ્ત્રીને એક પતિ હોય તો એ સુખથી જીવે છે, પણ મારા પાંચ પતિ છે—મારું દુઃખ તો અંતહીન છે.
અહં સૈરન્ધ્રિવેષેણ વસન્તી રાજવેશ્મનિ। વશગાઽસ્મિ સુદેષ્ણાયા અક્ષધૂર્તસ્ય કારણાત્ ।। 1
હું સૈરંધ્રીના વેશમાં રાજમહેલમાં રહી છું, અને સુદેષ્નાની આજ્ઞામાં છું—આ બધું તો જૂઆરીના કારણે છે.
વિક્રિયાં પશ્ય મે તીવ્રાં રાજપુત્ર્યાઃ પરન્તપ। આસે કાલમુપાસીના સર્વદુઃખસહા પુનઃ ।। 2
હે દુશ્મનોને હરાવનાર, મારી ભારે પરિસ્થિતિ જોઈ. હું સમય પસાર થવાની રાહ જોઈને બેઠી છું અને ફરીથી બધા દુઃખો સહન કરી રહી છું.
અનિત્યાઃ ખલુ મર્ત્યાનામર્થાશ્ચ વ્યસનાનિ ચ। ઇતિ મત્વા પ્રતીક્ષામિ ભર્તૄણામુદયં પુનઃ ।। 3
માણસોના સુખ-દુઃખ કાયમના નથી; એ વિચાર કરીને હું મારા પતિઓના પુનઃ ઉદયની રાહ જોઈ રહી છું.
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે હ્યર્થાશ્ચ વ્યસનાનિ ચ । ઇતિ કૃત્વા પ્રતીક્ષામિ ભર્તૄણામુદયં પુનઃ ।। 4
સુખ-દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે; એ જાણીને હું મારા પતિઓના પુનઃ ઉદયની આશા રાખી રહી છું.
ય એવ હેતુર્ભવતિ પુરુષસ્ય જયાવહઃ। પરાજયે ચ હેતુઃ સ ઇતિ ચ પ્રતિપાલયે ।। 5
જે કારણથી માણસને વિજય મળે છે, એ જ કારણથી ક્યારેક હાર પણ મળે છે; એ હું ધ્યાનપૂર્વક જોતી રહી છું.
દત્ત્વા યાચન્તિ પુરુષા હત્વા હન્યન્ત એવ તે। પાતયિત્વા ચ પાત્યન્તે પરૈરિતિ ચ મે શ્રુતમ્ ।। 6
માણસો આપે પછી માગે છે, મારી પછી પોતે પણ મરે છે; બીજા ને નીચે ઉતારે પછી પોતે પણ બીજા દ્વારા નીચે ઉતારાય છે—આવું મેં સાંભળ્યું છે.