કિરીટં સૂર્યસંકાશં યસ્ય મૂર્ધન્યશોભત। વેણીવિકૃતકેશાન્તઃ સોઽયમદ્ય ધનંજયઃ ।। 92
જેના માથે કિરીટ સૂર્ય જેવી તેજસ્વી ઝાંખી આપતું હતું, એ ધનંજય આજે વેણી બાંધીને બેઠો છે.
યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સમસ્તાનિ મહાત્મનિ । આધારઃ સર્વવિદ્યાનાં યો ધારયતિ કુણ્ડલે ।। 93
જે મહાન આત્મામાં બધાં દૈવી શસ્ત્રો વસે છે, જે સર્વ વિદ્યા નો આધાર છે અને કાનમાં કુંડળ પહેરે છે.
યં વૈ રાજસહસ્રાણિ તેજસાઽપ્રતિમં ભુવિ । સમરે નાતિવર્તન્તે વેલામિવ મહોર્મયઃ ।। 94
જેના તેજને પૃથ્વી પર હજારો રાજાઓ પણ યુદ્ધમાં પાર ન કરી શકે, જેમ મહા તરંગો કિનારો લાંઘી શકતા નથી.
સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા। આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ।। 95
એ જ યુવાન, આજે વિરાટ રાજાના કન્યાઓમાં નૃત્ય કરે છે, વેશ બદલીને છુપાયો છે અને કન્યાઓની સેવા કરે છે.
યસ્ય સ્મ રથનિર્ઘોષાત્સમકમ્પત મેદિની। સપર્વતવનાકાશા સહસ્થાવરજઙ્ગમા ।। 96
જેના રથના ઘોંઘાટથી પૃથ્વી, પર્વતો, વન, આકાશ અને સ્થાવર-જંગમ બધું ધ્રૂજી ઊઠતું હતું.
યસ્મિઞ્જાતે મહેષ્વાસે કુન્ત્યાઃ પ્રીતિરવર્ધત। ન સ શોચતિ મામદ્ય ભીમસેન તવાનુજઃ ।। 97
જેણે જન્મતાંજ કુંતીની ખુશી વધારી, એ ભીમસેનનો નાના ભાઈ, આજે મારા માટે દુઃખી નથી.
વિભૂષિતમલંકારૈઃ કુણ્ડલૈઃ પરિપાતુકૈઃ। કમ્બુપાણિમથાયાન્તં દૃષ્ટ્વા સીદતિ મે મનઃ ।। 98
જ્યારે હું તેને આભૂષણો, કુંડળ અને કંગણોથી સજ્જ જોઈ, શંખ જેવી હથેળીઓ સાથે આવતો, ત્યારે મારું મન દુઃખી થાય છે.
વેણીવિકૃતકેશાન્તં ભીમધન્વાનમર્જુનમ્। કન્યાપરિવૃતં દૃષ્ટ્વા શોકં ગચ્છતિ મે મનઃ ।। 99
વેણી બાંધીને, ભીમધન્વા અર્જુનને કન્યાઓથી ઘેરાયેલો જોઈ, મારું મન શોકથી ભરાઈ જાય છે.
યદા હ્યેનં પરિવૃતં કન્યાભિર્દેવરૂપિણમ્। પ્રચ્છન્નમિવ માતઙ્ગં પરિપૂર્ણં કરેણુભિઃ ।। 100
જ્યારે પણ હું તેને દેવતુલ્ય રૂપવંત, કન્યાઓથી ઘેરાયેલો, જાણે ગાયોમાં છુપાયેલો હાથી હોય તેમ જોઈ, ત્યારે મારું હૃદય ગભરાઈ જાય છે.
માત્સ્યં પાર્થં ચ ગાયન્તં વિરાટં સમુપસ્થિતમ્। પશ્યામિ તૂર્યમધ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા મુહ્યતિ મે મનઃ ।। 101
જ્યારે હું પાર્થને, માછલીવાળા ગાયકને, વિરાટ સામે સંગીત વચ્ચે ગાતા જોઈ, ત્યારે મારું મન ગૂંચવાઈ જાય છે.
નૂનમાર્યા ન જાનાતિ કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ધનંજયમ્। અજાતશત્રું કૌરવ્યં મગ્નં દ્યુર્દ્યૂતદેવિનમ્ ।। 102
નિષ્ઠિતપણે એ આર્ય સ્ત્રીને ખબર નથી કે ધનંજયે કેટલું દુઃખ સહન કર્યું છે—જે અજેય કૌરવ, જૂઆના ખેલમાં ફસાઈ ગયો.
ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યબ્રહ્માગ્નેયૈઃ સવૈષ્ણવૈઃ । અગ્નીન્સંતર્પયન્પાર્થઃ સર્વશત્રુનિબર્હણઃ। દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમેયાત્મા સર્વાંશ્ચૈકરથોઽજયત્ ।। 103
પાર્થ, સર્વ શત્રુઓનો નાશક, એ ઇન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, બ્રહ્મા, અગ્નિ અને વિષ્ણુના દૈવી શસ્ત્રો દ્વારા અગ્નિઓને તૃપ્ત કર્યા; એ અપરિમિત શક્તિ ધરાવતો, એકલાં રથ પર બેસી બધાને જીત્યો.
કૌબેરં વૈષ્ણવં શૈવમસ્ત્રાણ્યન્યાનિ ભારત। દર્શયન્નસ્ત્રવીર્યં ચ વાસુદેવસહાયવાન્ ।। 104
કુબેર, વિષ્ણુ, શિવ અને બીજા શસ્ત્રો બતાવ્યા, પોતાના બાહુબળનું પ્રદર્શન કર્યું, અને વાસુદેવની મદદથી બધું સંભાળ્યું.
દિવ્યં ગાન્ધર્વમસ્ત્રં ચ વાયવ્યમથ વૈષ્ણવમ્। બ્રાહ્મં પાશુપતં ચૈવ સ્થૂણાકર્ણં ચ દર્શયન્ ।। 105
દૈવી ગાંધર્વ, વાયુ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, પાશુપત અને સ્થૂણાકર્ણ શસ્ત્રો પણ તેણે દર્શાવ્યા.
પૌલોમાન્કાલકેયાંશ્ચ ઇન્દ્રશત્રૂન્મહાબલાન્। નિવાતકવચૈઃ સાર્ધં ઘોરાનેકરથોઽજયત્। સોન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ।। 106
પાર્થે એકલાં રથ પર પૌલોમ, કાલકેય, ઇન્દ્રના દુશ્મનો અને ભયાનક નિવાતકવચોને પણ હરાવ્યા; આજે એ આંતઃપુરમાં, જાણે કૂવામાં છુપાયેલ અગ્નિ હોય તેમ, રહેલો છે.
યો વૈ મહાતપઃ કુર્વન્મહાબલપરાક્રમઃ । યુદ્ધેન તોષયામાસ શંકરં શૂલપાણિનમ્ ।। 107
જે મહાન તપ અને અપરિમિત બળ ધરાવતો, યુદ્ધ દ્વારા ત્રિશૂળધારી શંકરને પ્રસન્ન કર્યો.
કન્યાપુરગતં દૃષ્ટ્વા ગોષ્ઠેષ્વિવ મહાવૃષમ્। સ્ત્રીવેષવિકૃતં પાર્થં કુન્તીં ગચ્છતિ મે મનઃ ।। 108
પાર્થને સ્ત્રીવેશમાં, કન્યાઓ વચ્ચે, જાણે ગાયોમાં મહાવૃષ હોય તેમ જોઈ, મારું મન કુંતી તરફ દોડે છે.
યઃ સ્ત્રીભિર્નિત્યસંપન્નો રૂપેણાસ્ત્રેણ મેધયા । સોઽશ્વબન્ધો વિરાટસ્ય પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ।। 109
જે હંમેશા સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, રૂપ, શસ્ત્ર અને બુદ્ધિથી યુક્ત હતો, આજે સમયના ફેરથી વિરાટનો ઘોડાવાળો બની ગયો છે.
રાજકન્યાશ્ચ વેશ્યાશ્ચ વિશાં દુહિતરશ્ચ યાઃ। સર્વાઃ સારયુતા નાર્યો દામગ્રન્થિવશં ગતાઃ । પ્રેષ્યકર્મણિ તં દૃષ્ટ્વા શોચામિ વિલપામિ ચ ।। 120
રાજકન્યાઓ, વેશ્યાઓ અને સામાન્ય લોકોની દીકરીઓ—આ બધી સ્ત્રીઓ ગહણાંથી સજ્જ છે, પણ દાસ્યના બંધનમાં બંધાઈ ગઈ છે. તેમને નીચા કામોમાં જોડાયેલી જોઈને મારું મન દુઃખથી ભરાઈ જાય છે અને હું રડવા લાગી જાઉં છું.
વિરાટમુપતિષ્ઠન્તં દર્શયન્તં ચ વાજિનમ્। અભ્યકીર્યન્ત બૃન્દાનિ દામગ્રન્થિમુદીક્ષિતુમ્ । વિનયન્તં જવેનાશ્વાન્ધર્મરાજસ્ય પશ્યતઃ ।। 111
વીરાટ જ્યારે ઘોડાને બતાવી રહ્યો હતો, ત્યારે ઘોડાની વાળની ગાંઠ જોવા માટે ટોળાં એકઠાં થઈ ગયા. વીરાટ ઝડપથી ઘોડાઓને કાબૂમાં રાખતો હતો અને ધર્મરાજા બધું જોઈ રહ્યા હતા.
કિંનુ માં મન્યસે પાર્થ સુખિતેતિ પરન્તપ। તથા દૃષ્ટ્વા યવીયાંસં સહદેવં યુધાંપતિમ્ ।। 112
પાર્થ, દુશ્મનોને હરાવનાર, શું તને લાગે છે કે હું ખુશ છું? જ્યારે હું યુદ્ધના યુવાન સ્વામી સહદેવને આવી સ્થિતિમાં જોઈશ, ત્યારે હું કેમ ખુશ રહી શકું?
તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોસઙ્ખ્યં વત્સચર્મક્ષિતીશયમ્। દુઃખશોકપરીતાઙ્ગી પાણ્ડુભૂતાઽસ્મિ પાણ્ડવ ।। 113
પાંડવ, જ્યારે હું સહદેવને ગાયોમાં, ગાયો ગણતો અને વાછરડાની ચામડી પર બેઠેલો જોઈશ, ત્યારે મારું આખું શરીર દુઃખ અને શોકથી ભરાઈ જાય છે અને હું પાંડવો જેવી ફિક્કી પડી જાઉં છું.
સહદેવસ્ય વૃત્તાનિ ચિન્તયન્તી પુનઃપુનઃ । ન પશ્યામિ મહાભાગ સહદેવસ્ય દુઃષ્કૃતમ્। યસ્માદેવંવિધં ક્લેશં પ્રાપ્નુયાત્સત્યવિક્રમઃ ।। 114
હું વારંવાર સહદેવની હાલત વિશે વિચારું છું, મહાન આત્માવાળા, પણ મને સહદેવમાં કોઈ ખોટ દેખાતી નથી. સાચા અને વીર પુરુષે આવું દુઃખ કેમ સહન કરવું પડે?
દૂયામિ ભરતશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટ્વા તે ભ્રાતરં પ્રિયમ્। ગોષુ ગોવૃષસંકાશં માત્સ્યેનાપિ નિવેશિતમ્ ।। 115
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારો પ્રિય ભાઈ ગાયોમાં, ગાયના વાછરડા જેવો, અને મત્સ્યરાજ દ્વારા ત્યાં મુકાયો છે—આ જોઈને મારું મન બહુ દુઃખી થાય છે.
સંરબ્ધતરરક્તાક્ષં ગોપાલાનાં પુરોગમમ્। વિરાટમભિનન્દન્તં વિત્તે મે ભવતિ જ્વરઃ ।। 116
જ્યારે હું તેને ગવાળાઓના નેતા તરીકે, ગુસ્સાથી લાલ આંખો સાથે, અને વીરાટ દ્વારા સન્માન પામતો જોઈશ, ત્યારે મારું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ જાય છે.
સહદેવં હિ મે નિત્યં વીરમાર્યા પ્રશંસતિ। મહાભિજનસંપન્નો નીતિમાન્કુલવાનપિ ।। 117
આર્યાએ હંમેશા સહદેવની બહાદુરી, ઉંચા કુળ અને સમજદારી માટે મારી સામે પ્રશંસા કરી છે.
હીનિષેવો હ્યનવમો ધાર્મિકશ્ચ પ્રિયશ્ચ મે। સ તેઽરણ્યેષુ વોઢવ્યઃ પાઞ્ચાલિ રજનીષ્વપિ ।। 118
તે હંમેશા નમ્ર સેવા કરે છે, કદી અહંકાર નથી, ધર્મનિષ્ઠ અને મને પ્રિય છે. હે પાંદાળી, જંગલમાં અને રાત્રીના સમયે પણ તારે તેને સહન કરવો પડશે.
સુકુમારશ્ચ શૂરશ્ચ રાજાનં ચાપ્યનુવ્રતઃ। જ્યેષ્ઠાપચાયિનં વીરં સ્વયં પાઞ્ચાલિ ભોજયેઃ ।। 119
તે કોમળ અને બહાદુર છે, રાજાને માનતો અને મોટા ભાઈનું સન્માન કરતો. હે પાંદાળી, તારે જાતે જ આ વીરની સેવા કરવી જોઈએ.
ઇત્યુવાચ હિ માં કુન્તી રુદતી પુત્રગૃદ્ધિની। પ્રવ્રજન્તં મહારણ્યં તં પરિષ્વજ્ય તિષ્ઠતી ।। 120
કુંતી, પોતાના પુત્ર માટે તરસતી અને રડતી, મને આ રીતે બોલી હતી, જ્યારે તે મહાન જંગલમાં જવા માટે ઊભો હતો, ત્યારે તેને વળગી રહી.
તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોપાલવેષમાસ્થાય ધિષ્ઠિતમ્। સહદેવં યુધાંશ્રેષ્ઠં કિંનુ જીવામિ પાણ્ડવઃ ।। 121
પાંડવ, જ્યારે હું સહદેવને ગાયોમાં, ગવાળાની વેશભૂષામાં ઊભેલો જોઈશ, ત્યારે હું કેવી રીતે જીવતી રહી શકું?