કલ્યાણરૂપા સૈરન્ધ્રી વલલશ્ચાપિ સુન્દરઃ। સ્ત્રીણાં ચિત્તં હિ દુર્જ્ઞેયં યુક્તરૂપૌ હિ મે મતૌ ।। 82
સૈરંધ્રી સુંદર છે અને વલલ પણ રૂપાળો છે; સાચે, સ્ત્રીઓનું મન સમજવું મુશ્કેલ છે, પણ મને લાગે છે કે એ બંને યોગ્ય જોડી છે.
સૈરન્ધ્રી પ્રિયસંવાસાન્નિત્યં કરુણવાદિની। અસ્મિન્રાજકુલે ચૈતૌ તુલ્યકાલનિવાસિનૌ ।। 83
સૈરંધ્રી હંમેશાં મીઠા બોલે છે અને સાથે રહેવામાં પ્રિય છે, અને એ બંને આ રાજમહેલમાં એક સાથે રહે છે.
ઇતિ બ્રુવાણા વાક્યાનિ સા માં નિત્યમજીજપત્ । ક્રુધ્યન્તીં માં ચ સંપ્રેક્ષ્ય પર્યશઙ્કત માં ત્વયિ ।। 84
એ આવી રીતે વારંવાર બોલતી અને જ્યારે મને ગુસ્સે જોઈ, ત્યારે એ મને તારી બાબતે શંકા કરવા લાગી.
તસ્યાં તથા બ્રુવન્ત્યાં તુ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ। નોવાચ કિંચિદ્વચનં સંરમ્ભાદ્રક્તલોચનઃ ।। 85
જ્યારે એ આવી રીતે બોલતી, ત્યારે ભીમ જે ભયાનક બળવાન છે, એ ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરી, એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહીં.
જ્ઞાત્વા-તુ રુષિતં ભીમં દ્રૌપદી પુનરબ્રવીત્। શોકે યૌધિષ્ઠિરે મગ્ના નાહં જીવિતુમુત્સહે ।। 86
ભીમ ગુસ્સે છે એ જાણી, દ્રૌપદી ફરી બોલી: 'યુધિષ્ઠિરના દુઃખમાં હું એટલી ડૂબી ગઈ છું કે હવે જીવવું પણ સહન થતું નથી.'
યંસ્તુ દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ સર્વાનેકરથોઽજયત્। સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા। આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ।। 87
જે એક રથમાં બેસીને દેવો અને મનુષ્યોને જીત્યો હતો, એ હવે વિરાટના રાજાના કન્યાઓમાં નૃત્ય કરે છે, છુપાઈને કન્યાઓની સેવા કરે છે.
યોઽતર્પયદમેયાત્મા ખાણ્ડવે જાતવેદસમ્। સોઽન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ।। 88
જેનો આત્મા અપરમિત છે અને જેણે કાંદવ વનમાં અગ્નિ તૃપ્ત કર્યો હતો, એ પાર્થ હવે અંતઃપુરમાં, જાણે કૂવામાં છુપાયેલ અગ્નિ હોય એમ, ગુપ્ત છે.
યસ્માદ્ભયમમિત્રાણાં સદૈવ પુરુષર્ષભાત્। સ લોકપરિભૂતેન વેષેણાસ્તે ધનંજયઃ ।। 89
જે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને અમિત્રો જેને હંમેશાં ડરે છે, એ ધનંજય હવે વેશમાં, જગતના ઉપહાસપાત્ર બનીને બેઠો છે.
યસ્યં જ્યાતલનિર્ઘોષાત્સમકમ્પન્ત શત્રવઃ। ષણ્ડરૂપં વહન્તં તં ગીતં નૃત્તાવલમ્બનમ્ । કુર્વન્તમર્જુનં દૃષ્ટ્વા ન મે સ્વાસ્થ્યં મનો વ્રજેત્ ।। 90
જેના ધનુષ્યની તાંણથી શત્રુઓ કંપી ઉઠતા, એ અર્જુનને હવે સ્ત્રીઓ વચ્ચે, શણગારેલા રૂપમાં, ગીત ગાતા અને નૃત્ય કરતા જોઈ, મારું મન શાંત નથી થતું.
સ્ત્રિયો ગીતસ્વરાત્તસ્ય મુદિતાઃ પર્યુપાસતે ।। 91
એના ગીતના સ્વરથી ખુશ થયેલી સ્ત્રીઓ તેની આસપાસ ભેગી થાય છે.
કિરીટં સૂર્યસંકાશં યસ્ય મૂર્ધન્યશોભત। વેણીવિકૃતકેશાન્તઃ સોઽયમદ્ય ધનંજયઃ ।। 92
જેના માથે કિરીટ સૂર્ય જેવી તેજસ્વી ઝાંખી આપતું હતું, એ ધનંજય આજે વેણી બાંધીને બેઠો છે.
યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સમસ્તાનિ મહાત્મનિ । આધારઃ સર્વવિદ્યાનાં યો ધારયતિ કુણ્ડલે ।। 93
જે મહાન આત્મામાં બધાં દૈવી શસ્ત્રો વસે છે, જે સર્વ વિદ્યા નો આધાર છે અને કાનમાં કુંડળ પહેરે છે.
યં વૈ રાજસહસ્રાણિ તેજસાઽપ્રતિમં ભુવિ । સમરે નાતિવર્તન્તે વેલામિવ મહોર્મયઃ ।। 94
જેના તેજને પૃથ્વી પર હજારો રાજાઓ પણ યુદ્ધમાં પાર ન કરી શકે, જેમ મહા તરંગો કિનારો લાંઘી શકતા નથી.
સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા। આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ।। 95
એ જ યુવાન, આજે વિરાટ રાજાના કન્યાઓમાં નૃત્ય કરે છે, વેશ બદલીને છુપાયો છે અને કન્યાઓની સેવા કરે છે.
યસ્ય સ્મ રથનિર્ઘોષાત્સમકમ્પત મેદિની। સપર્વતવનાકાશા સહસ્થાવરજઙ્ગમા ।। 96
જેના રથના ઘોંઘાટથી પૃથ્વી, પર્વતો, વન, આકાશ અને સ્થાવર-જંગમ બધું ધ્રૂજી ઊઠતું હતું.
યસ્મિઞ્જાતે મહેષ્વાસે કુન્ત્યાઃ પ્રીતિરવર્ધત। ન સ શોચતિ મામદ્ય ભીમસેન તવાનુજઃ ।। 97
જેણે જન્મતાંજ કુંતીની ખુશી વધારી, એ ભીમસેનનો નાના ભાઈ, આજે મારા માટે દુઃખી નથી.
વિભૂષિતમલંકારૈઃ કુણ્ડલૈઃ પરિપાતુકૈઃ। કમ્બુપાણિમથાયાન્તં દૃષ્ટ્વા સીદતિ મે મનઃ ।। 98
જ્યારે હું તેને આભૂષણો, કુંડળ અને કંગણોથી સજ્જ જોઈ, શંખ જેવી હથેળીઓ સાથે આવતો, ત્યારે મારું મન દુઃખી થાય છે.
વેણીવિકૃતકેશાન્તં ભીમધન્વાનમર્જુનમ્। કન્યાપરિવૃતં દૃષ્ટ્વા શોકં ગચ્છતિ મે મનઃ ।। 99
વેણી બાંધીને, ભીમધન્વા અર્જુનને કન્યાઓથી ઘેરાયેલો જોઈ, મારું મન શોકથી ભરાઈ જાય છે.
યદા હ્યેનં પરિવૃતં કન્યાભિર્દેવરૂપિણમ્। પ્રચ્છન્નમિવ માતઙ્ગં પરિપૂર્ણં કરેણુભિઃ ।। 100
જ્યારે પણ હું તેને દેવતુલ્ય રૂપવંત, કન્યાઓથી ઘેરાયેલો, જાણે ગાયોમાં છુપાયેલો હાથી હોય તેમ જોઈ, ત્યારે મારું હૃદય ગભરાઈ જાય છે.
માત્સ્યં પાર્થં ચ ગાયન્તં વિરાટં સમુપસ્થિતમ્। પશ્યામિ તૂર્યમધ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા મુહ્યતિ મે મનઃ ।। 101
જ્યારે હું પાર્થને, માછલીવાળા ગાયકને, વિરાટ સામે સંગીત વચ્ચે ગાતા જોઈ, ત્યારે મારું મન ગૂંચવાઈ જાય છે.
નૂનમાર્યા ન જાનાતિ કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ધનંજયમ્। અજાતશત્રું કૌરવ્યં મગ્નં દ્યુર્દ્યૂતદેવિનમ્ ।। 102
નિષ્ઠિતપણે એ આર્ય સ્ત્રીને ખબર નથી કે ધનંજયે કેટલું દુઃખ સહન કર્યું છે—જે અજેય કૌરવ, જૂઆના ખેલમાં ફસાઈ ગયો.
ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યબ્રહ્માગ્નેયૈઃ સવૈષ્ણવૈઃ । અગ્નીન્સંતર્પયન્પાર્થઃ સર્વશત્રુનિબર્હણઃ। દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમેયાત્મા સર્વાંશ્ચૈકરથોઽજયત્ ।। 103
પાર્થ, સર્વ શત્રુઓનો નાશક, એ ઇન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, બ્રહ્મા, અગ્નિ અને વિષ્ણુના દૈવી શસ્ત્રો દ્વારા અગ્નિઓને તૃપ્ત કર્યા; એ અપરિમિત શક્તિ ધરાવતો, એકલાં રથ પર બેસી બધાને જીત્યો.
કૌબેરં વૈષ્ણવં શૈવમસ્ત્રાણ્યન્યાનિ ભારત। દર્શયન્નસ્ત્રવીર્યં ચ વાસુદેવસહાયવાન્ ।। 104
કુબેર, વિષ્ણુ, શિવ અને બીજા શસ્ત્રો બતાવ્યા, પોતાના બાહુબળનું પ્રદર્શન કર્યું, અને વાસુદેવની મદદથી બધું સંભાળ્યું.
દિવ્યં ગાન્ધર્વમસ્ત્રં ચ વાયવ્યમથ વૈષ્ણવમ્। બ્રાહ્મં પાશુપતં ચૈવ સ્થૂણાકર્ણં ચ દર્શયન્ ।। 105
દૈવી ગાંધર્વ, વાયુ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, પાશુપત અને સ્થૂણાકર્ણ શસ્ત્રો પણ તેણે દર્શાવ્યા.
પૌલોમાન્કાલકેયાંશ્ચ ઇન્દ્રશત્રૂન્મહાબલાન્। નિવાતકવચૈઃ સાર્ધં ઘોરાનેકરથોઽજયત્। સોન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ।। 106
પાર્થે એકલાં રથ પર પૌલોમ, કાલકેય, ઇન્દ્રના દુશ્મનો અને ભયાનક નિવાતકવચોને પણ હરાવ્યા; આજે એ આંતઃપુરમાં, જાણે કૂવામાં છુપાયેલ અગ્નિ હોય તેમ, રહેલો છે.
યો વૈ મહાતપઃ કુર્વન્મહાબલપરાક્રમઃ । યુદ્ધેન તોષયામાસ શંકરં શૂલપાણિનમ્ ।। 107
જે મહાન તપ અને અપરિમિત બળ ધરાવતો, યુદ્ધ દ્વારા ત્રિશૂળધારી શંકરને પ્રસન્ન કર્યો.
કન્યાપુરગતં દૃષ્ટ્વા ગોષ્ઠેષ્વિવ મહાવૃષમ્। સ્ત્રીવેષવિકૃતં પાર્થં કુન્તીં ગચ્છતિ મે મનઃ ।। 108
પાર્થને સ્ત્રીવેશમાં, કન્યાઓ વચ્ચે, જાણે ગાયોમાં મહાવૃષ હોય તેમ જોઈ, મારું મન કુંતી તરફ દોડે છે.
યઃ સ્ત્રીભિર્નિત્યસંપન્નો રૂપેણાસ્ત્રેણ મેધયા । સોઽશ્વબન્ધો વિરાટસ્ય પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ।। 109
જે હંમેશા સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, રૂપ, શસ્ત્ર અને બુદ્ધિથી યુક્ત હતો, આજે સમયના ફેરથી વિરાટનો ઘોડાવાળો બની ગયો છે.
રાજકન્યાશ્ચ વેશ્યાશ્ચ વિશાં દુહિતરશ્ચ યાઃ। સર્વાઃ સારયુતા નાર્યો દામગ્રન્થિવશં ગતાઃ । પ્રેષ્યકર્મણિ તં દૃષ્ટ્વા શોચામિ વિલપામિ ચ ।। 120
રાજકન્યાઓ, વેશ્યાઓ અને સામાન્ય લોકોની દીકરીઓ—આ બધી સ્ત્રીઓ ગહણાંથી સજ્જ છે, પણ દાસ્યના બંધનમાં બંધાઈ ગઈ છે. તેમને નીચા કામોમાં જોડાયેલી જોઈને મારું મન દુઃખથી ભરાઈ જાય છે અને હું રડવા લાગી જાઉં છું.
વિરાટમુપતિષ્ઠન્તં દર્શયન્તં ચ વાજિનમ્। અભ્યકીર્યન્ત બૃન્દાનિ દામગ્રન્થિમુદીક્ષિતુમ્ । વિનયન્તં જવેનાશ્વાન્ધર્મરાજસ્ય પશ્યતઃ ।। 111
વીરાટ જ્યારે ઘોડાને બતાવી રહ્યો હતો, ત્યારે ઘોડાની વાળની ગાંઠ જોવા માટે ટોળાં એકઠાં થઈ ગયા. વીરાટ ઝડપથી ઘોડાઓને કાબૂમાં રાખતો હતો અને ધર્મરાજા બધું જોઈ રહ્યા હતા.