સંપ્રાપ્ય પૃથિવીં કૃત્સ્નાં રશ્મિવાનિવ તેજસા। સોદ્ય રાજ્ઞો વિરાટસ્ય સભાસ્તારો યુધિષ્ઠિરઃ ।। 72
ક્યારેક આખી પૃથ્વી પર પોતાનું તેજ ફેલાવનાર યુધિષ્ઠિર, આજે રાજા વિરાટની સભામાં એક તારાની જેમ બેઠો છે.
યમુપાસત રાજાનં સભાયામૃષિસત્તમાઃ। તમુપાસીનમદ્યાન્યં પશ્ય પાણ્ડવ પાણ્ડવમ્ ।। 73
જેને ક્યારેક મહાન ઋષિઓ રાજા તરીકે સભામાં સેવા આપતા, એ પાંડવને આજે બીજાઓ વચ્ચે બેઠેલો જો, હે પાંડવ.
અનવદ્યં મહાપ્રાજ્ઞં જીવિતાર્થેન સંવૃતમ્ । દૃષ્ટ્વા કસ્ય ન દુઃખં સ્યાદ્ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ।। 74
જે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર નિર્દોષ અને વિદ્વાન છે, અને માત્ર જીવવા માટે બધું સહન કરે છે, એવાં યુધિષ્ઠિરને જોઈને કોનું મન દુઃખી ન થાય?
ઉપાસ્તે સ્મ સભાયાં યં કૃત્સ્નાઽપિ ચ વસુન્ધરા। તમુપાસીનમદ્યાન્યં પશ્ય ભારત ભારતમ્ ।। 75
જેને કદી આખી ધરતી સભામાં સેવા કરતી હતી, એ ભારે ભારે, આજે બીજાની સેવા કરતા બેઠેલા છે, એ જો, ભારત.
એવં બહુવિદૈર્દુઃખૈઃ પીડ્યમાનામનાથવત્। શોકસાગરમધ્યસ્થાં કિં માં ભીમ ન પશ્યસિ ।। 76
હું અનેક પ્રકારના દુઃખોથી પીડાઈ રહી છું, જાણે કોઈ રક્ષક જ ન હોય, અને શોકના દરિયામાં ડૂબેલી છું—ભીમ, તું મને કેમ નથી જોતો?
ઇદં તુ મે દુઃખતરં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ ભારત। ન મેઽભ્યસૂયા કર્તવ્યા દુઃખાદેતદ્બ્રવીમ્યહમ્ ।। 77
પણ હવે જે વાત હું તને કહું છું, ભારે ભારે, એ તો મને વધુ દુઃખદ છે; હું દુઃખથી કહું છું, તેથી મારા પર ગુસ્સો ન કરજે.
શાર્દૂલૈર્મહિષૈર્નાગૌરગારે યોત્સ્યસે સદા। કૈકેય્યાઃ પ્રેક્ષમાણાયાસ્તદા મે કશ્મલોઽભવત્ ।। 78
તું હંમેશાં વાઘ, ભેંસા અને હાથીઓ સાથે લડી રહ્યો છે, અને કૈકેયીની દીકરી જોઈ રહી છે—ત્યારે મને બહુ શરમ લાગી હતી.
હસન્ત્યન્તઃપુરે નાર્યો મમ ચેષ્ટાં નિરીક્ષ્ય ચ ।। 79
અંતઃપુરની સ્ત્રીઓએ મારી હરકત જોઈને હસી કાઢ્યું.
તત ઉત્થાય કૈકેયી સર્વાસ્તાઃ પ્રત્યભાષત। પ્રેક્ષ્ય મામનવદ્યાઙ્ગીં કશ્મલાભિહતામિવ ।। 80
પછી કૈકેયીની દીકરી ઊભી થઈ અને બધાને બોલી, અને મને જોઈ—જેનું રૂપ નિર્દોષ છે, પણ જે શોકથી તૂટી ગઈ છે એમ લાગી.
સ્નેહાત્સંવાસજાદેવ તદા વૈ ચારુહાસિની । યુધ્યમાનં મહાવીર્યમિમં સમનુશોચતિ ।। 81
સાથે રહેવાના સ્નેહથી, અને મીઠી હાસ્યવાળી એ સ્ત્રીએ, લડતા આ મહાવીર પર દયા દર્શાવી.
કલ્યાણરૂપા સૈરન્ધ્રી વલલશ્ચાપિ સુન્દરઃ। સ્ત્રીણાં ચિત્તં હિ દુર્જ્ઞેયં યુક્તરૂપૌ હિ મે મતૌ ।। 82
સૈરંધ્રી સુંદર છે અને વલલ પણ રૂપાળો છે; સાચે, સ્ત્રીઓનું મન સમજવું મુશ્કેલ છે, પણ મને લાગે છે કે એ બંને યોગ્ય જોડી છે.
સૈરન્ધ્રી પ્રિયસંવાસાન્નિત્યં કરુણવાદિની। અસ્મિન્રાજકુલે ચૈતૌ તુલ્યકાલનિવાસિનૌ ।। 83
સૈરંધ્રી હંમેશાં મીઠા બોલે છે અને સાથે રહેવામાં પ્રિય છે, અને એ બંને આ રાજમહેલમાં એક સાથે રહે છે.
ઇતિ બ્રુવાણા વાક્યાનિ સા માં નિત્યમજીજપત્ । ક્રુધ્યન્તીં માં ચ સંપ્રેક્ષ્ય પર્યશઙ્કત માં ત્વયિ ।। 84
એ આવી રીતે વારંવાર બોલતી અને જ્યારે મને ગુસ્સે જોઈ, ત્યારે એ મને તારી બાબતે શંકા કરવા લાગી.
તસ્યાં તથા બ્રુવન્ત્યાં તુ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ। નોવાચ કિંચિદ્વચનં સંરમ્ભાદ્રક્તલોચનઃ ।। 85
જ્યારે એ આવી રીતે બોલતી, ત્યારે ભીમ જે ભયાનક બળવાન છે, એ ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરી, એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહીં.
જ્ઞાત્વા-તુ રુષિતં ભીમં દ્રૌપદી પુનરબ્રવીત્। શોકે યૌધિષ્ઠિરે મગ્ના નાહં જીવિતુમુત્સહે ।। 86
ભીમ ગુસ્સે છે એ જાણી, દ્રૌપદી ફરી બોલી: 'યુધિષ્ઠિરના દુઃખમાં હું એટલી ડૂબી ગઈ છું કે હવે જીવવું પણ સહન થતું નથી.'
યંસ્તુ દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ સર્વાનેકરથોઽજયત્। સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા। આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ।। 87
જે એક રથમાં બેસીને દેવો અને મનુષ્યોને જીત્યો હતો, એ હવે વિરાટના રાજાના કન્યાઓમાં નૃત્ય કરે છે, છુપાઈને કન્યાઓની સેવા કરે છે.
યોઽતર્પયદમેયાત્મા ખાણ્ડવે જાતવેદસમ્। સોઽન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ।। 88
જેનો આત્મા અપરમિત છે અને જેણે કાંદવ વનમાં અગ્નિ તૃપ્ત કર્યો હતો, એ પાર્થ હવે અંતઃપુરમાં, જાણે કૂવામાં છુપાયેલ અગ્નિ હોય એમ, ગુપ્ત છે.
યસ્માદ્ભયમમિત્રાણાં સદૈવ પુરુષર્ષભાત્। સ લોકપરિભૂતેન વેષેણાસ્તે ધનંજયઃ ।। 89
જે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને અમિત્રો જેને હંમેશાં ડરે છે, એ ધનંજય હવે વેશમાં, જગતના ઉપહાસપાત્ર બનીને બેઠો છે.
યસ્યં જ્યાતલનિર્ઘોષાત્સમકમ્પન્ત શત્રવઃ। ષણ્ડરૂપં વહન્તં તં ગીતં નૃત્તાવલમ્બનમ્ । કુર્વન્તમર્જુનં દૃષ્ટ્વા ન મે સ્વાસ્થ્યં મનો વ્રજેત્ ।। 90
જેના ધનુષ્યની તાંણથી શત્રુઓ કંપી ઉઠતા, એ અર્જુનને હવે સ્ત્રીઓ વચ્ચે, શણગારેલા રૂપમાં, ગીત ગાતા અને નૃત્ય કરતા જોઈ, મારું મન શાંત નથી થતું.
સ્ત્રિયો ગીતસ્વરાત્તસ્ય મુદિતાઃ પર્યુપાસતે ।। 91
એના ગીતના સ્વરથી ખુશ થયેલી સ્ત્રીઓ તેની આસપાસ ભેગી થાય છે.
કિરીટં સૂર્યસંકાશં યસ્ય મૂર્ધન્યશોભત। વેણીવિકૃતકેશાન્તઃ સોઽયમદ્ય ધનંજયઃ ।। 92
જેના માથે કિરીટ સૂર્ય જેવી તેજસ્વી ઝાંખી આપતું હતું, એ ધનંજય આજે વેણી બાંધીને બેઠો છે.
યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સમસ્તાનિ મહાત્મનિ । આધારઃ સર્વવિદ્યાનાં યો ધારયતિ કુણ્ડલે ।। 93
જે મહાન આત્મામાં બધાં દૈવી શસ્ત્રો વસે છે, જે સર્વ વિદ્યા નો આધાર છે અને કાનમાં કુંડળ પહેરે છે.
યં વૈ રાજસહસ્રાણિ તેજસાઽપ્રતિમં ભુવિ । સમરે નાતિવર્તન્તે વેલામિવ મહોર્મયઃ ।। 94
જેના તેજને પૃથ્વી પર હજારો રાજાઓ પણ યુદ્ધમાં પાર ન કરી શકે, જેમ મહા તરંગો કિનારો લાંઘી શકતા નથી.
સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા। આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ।। 95
એ જ યુવાન, આજે વિરાટ રાજાના કન્યાઓમાં નૃત્ય કરે છે, વેશ બદલીને છુપાયો છે અને કન્યાઓની સેવા કરે છે.
યસ્ય સ્મ રથનિર્ઘોષાત્સમકમ્પત મેદિની। સપર્વતવનાકાશા સહસ્થાવરજઙ્ગમા ।। 96
જેના રથના ઘોંઘાટથી પૃથ્વી, પર્વતો, વન, આકાશ અને સ્થાવર-જંગમ બધું ધ્રૂજી ઊઠતું હતું.
યસ્મિઞ્જાતે મહેષ્વાસે કુન્ત્યાઃ પ્રીતિરવર્ધત। ન સ શોચતિ મામદ્ય ભીમસેન તવાનુજઃ ।। 97
જેણે જન્મતાંજ કુંતીની ખુશી વધારી, એ ભીમસેનનો નાના ભાઈ, આજે મારા માટે દુઃખી નથી.
વિભૂષિતમલંકારૈઃ કુણ્ડલૈઃ પરિપાતુકૈઃ। કમ્બુપાણિમથાયાન્તં દૃષ્ટ્વા સીદતિ મે મનઃ ।। 98
જ્યારે હું તેને આભૂષણો, કુંડળ અને કંગણોથી સજ્જ જોઈ, શંખ જેવી હથેળીઓ સાથે આવતો, ત્યારે મારું મન દુઃખી થાય છે.
વેણીવિકૃતકેશાન્તં ભીમધન્વાનમર્જુનમ્। કન્યાપરિવૃતં દૃષ્ટ્વા શોકં ગચ્છતિ મે મનઃ ।। 99
વેણી બાંધીને, ભીમધન્વા અર્જુનને કન્યાઓથી ઘેરાયેલો જોઈ, મારું મન શોકથી ભરાઈ જાય છે.
યદા હ્યેનં પરિવૃતં કન્યાભિર્દેવરૂપિણમ્। પ્રચ્છન્નમિવ માતઙ્ગં પરિપૂર્ણં કરેણુભિઃ ।। 100
જ્યારે પણ હું તેને દેવતુલ્ય રૂપવંત, કન્યાઓથી ઘેરાયેલો, જાણે ગાયોમાં છુપાયેલો હાથી હોય તેમ જોઈ, ત્યારે મારું હૃદય ગભરાઈ જાય છે.
માત્સ્યં પાર્થં ચ ગાયન્તં વિરાટં સમુપસ્થિતમ્। પશ્યામિ તૂર્યમધ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા મુહ્યતિ મે મનઃ ।। 101
જ્યારે હું પાર્થને, માછલીવાળા ગાયકને, વિરાટ સામે સંગીત વચ્ચે ગાતા જોઈ, ત્યારે મારું મન ગૂંચવાઈ જાય છે.