વનવાસગતા ચાહં સૈન્ધવેન દુરાત્મના। પરામૃષ્ટા દ્વિતીયં ચ સોદ્રુમુત્સહતે તુ કા ।। 32
વનમાં રહીને પણ, દુષ્ટ સૈંધવ દ્વારા ફરી એકવાર અપમાન સહન કરવું પડ્યું; આવું બીજું કોણ સહન કરી શકે?
પદ્ભ્યાં પર્યચરં ચાહં દેશાન્વિષમસંસ્થિતાન્ । દુર્ગાઞ્શ્વાપદસંકીર્ણાંસ્ત્વયિ જીવતિ પાણ્ડવે ।। 33
હું પગપાળા દુર્ગમ પ્રદેશોમાં, જંગલી જાનવરો અને જોખમોથી ભરેલા સ્થળોએ ફરી, જ્યારે તું જીવતો હતો, હે પાંડવ.
તતોઽહં દ્વાદશે વર્ષે વન્યમૂલફલાશના। ઇદં પુરમનુપ્રાપ્તા સુદેષ્ણાપરિચારિકા। પરસ્ત્રિયમુપાતિષ્ઠે સત્યધર્મપરાયણા ।। 34
પછી બારમા વર્ષે, વનમાં મૂળ-ફળ ખાઈને, આ શહેરમાં આવી, સુદેષ્નાની દાસી બની, અને સાચા ધર્મમાં સ્થિર રહી, બીજાં સ્ત્રીની સેવા કરી.
ગોશીર્ષકં પદ્મકં ચ હરિશ્યામં ચ ચન્દનમ્। નિત્યં પિષે વિરાટસ્ય ત્વયિ જીવતિ પાણ્ડવ ।। 35
હું દરરોજ ગોશીર્ષક, પદ્મક, હરિશ્યામા અને ચંદન રાજા વિરાટ માટે પીસું છું, જ્યારે તું હજી જીવતો છે, હે પાંડવ.
સાઽહં બહૂનિઃ દુઃખાનિ ગણયામિ ન તે કૃતે ।। 36
હું અનેક દુઃખો સહન કર્યા છે, છતાં તારા માટે એ બધું ગણતી નથી.
મત્સ્યરાજસમક્ષં તુ તસ્ય ધૂર્તસ્ય પશ્યતઃ। કીચકેન પદા સ્પૃષ્ટા કા નુ જીવેત માદૃશી ।। 37
મત્સ્યરાજાની હાજરીમાં, એ દુષ્ટ કીચકએ મને પગથી સ્પર્શી, ત્યારે પણ હું જીવતી રહી; મારી જેવી સ્ત્રી માટે આવું સહન કરવું અઘરું છે.
એવં બહુવિધૈર્દુઃખૈઃ ક્લિશ્યમાના ચ પાણ્ડવ । ન માં જાનાસિ કૌન્તેય કિં ફલં જીવિતેન મે ।। 38
પાંડવ, હું અનેક પ્રકારના દુઃખોથી પીડાઈ રહી છું, પણ તું મને સમજતો નથી; મને જીવવાથી શું ફાયદો છે?
દ્રુપદસ્ય સુતા ચાહં ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાનુજા। અગ્નિકુણ્ડાત્સમુદ્ભૂતા નોર્વ્યાં જાતુ ચરામ્યહમ્ ।। 39
હું દ્રુપદની દીકરી અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નની બહેન છું; અગ્નિકુંડમાંથી જન્મેલી, ક્યારેય ધરતી પર ફરતી નથી.
કીચકં ચેન્ન હન્યાસ્ત્વં ગ્રીવાં બદ્ધ્વા જલે મ્રિયે। વિષમાલેડ્ય પાસ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામ્યથવાઽનલં ।। 40
જો તું કીચકને મારી નાખીશ નહીં, તો હું ગળે ફાંસો બાંધીને પાણીમાં મરી જઈશ, કે ઝેર પી લઈશ, કે પછી અગ્નિમાં કૂદી જઈશ.
આત્માનં નાશયિષ્યામિ વૃક્ષમારુહ્ય વા પતે । શસ્ત્રેણાઙ્ગં ચ ભેત્સ્યામિ કિં ફલં જીવિતેન મે ।। 41
હું પોતાને નાશ કરી દઈશ, વૃક્ષ પર ચડીને નીચે પડીશ, કે શસ્ત્રથી શરીર તોડી નાખીશ; મને જીવવાથી શું ફાયદો છે?
યોઽયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કીચકો નામ ભારત। સેનાનીઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્યાલઃ પરમદુર્મતિઃ ।। 42
ભારત, આ કીચક નામનો માણસ, જે વિરાટ રાજાના સેના પ્રમુખ છે, એ રાજાનો સગો અને બહુ જ દુષ્ટ મનનો છે.
સ માં સૈરન્ધ્રિવેષેણ વસન્તીં રાજવેશ્મનિ। નિત્યમેવાહ દુષ્ટાત્મા ભાર્યા મમ ભવેતિ વૈ ।। 43
એ દુષ્ટ હૃદયવાળો માણસ, જ્યારે હું મહેલમાં સાઇરંધ્રીના વેશમાં રહું છું, ત્યારે રોજ મને કહે છે—'મારી પત્ની બની જા.'
તેનૈવમુચ્યમાનાયા વધાર્હેણારિસૂદન। કાલેનેવ ફલં પક્વં હૃદયં મે વિદીર્યતે ।। 44
હે શત્રુવિનાશક, જે મૃત્યુને લાયક છે, એ મને આમ કહે છે ત્યારે, સમયસર પાકેલા ફળ જેવું મારું હૃદય ફાટી જાય છે.
શરણં ભવ કૌન્તેય મા સ્મ ગચ્છે યુધિષ્ઠિરમ્। નિરુદ્યોગં નિરામર્ષં નિર્વીર્યમરિમર્દન ।। 45
કૌંતેય, તું જ મારું આશ્રય બન; યુધિષ્ઠિર પાસે જતો નહીં, જે નિષ્ક્રિય, ક્રોધરહિત અને શક્તিহીન છે, હે શત્રુવિનાશક.
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિઞ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્ ।। 46
કોઈ પણ સીમંતવતી સ્ત્રીને એવો પુત્ર કદી ન થાય.
વિજાનામિ તવામર્ષં બલં વીર્યં ચ પાણ્ડવ। તતોઽહં પરિદેવામિ ચાગ્રતસ્તે મહાબલ ।। 47
પાંડવ, હું તારો ક્રોધ, બળ અને પરાક્રમ જાણું છું; એ જ કારણે હું તારા સામે દુઃખ વ્યક્ત કરું છું, હે મહાબલી.
યથા યૂથપતિર્મત્તઃ કુઞ્જરઃ ષાષ્ટિહાયનઃ। ભૂમૌ નિપતિતં બિલ્વં પદ્ભ્યમાક્રમ્ય પીડયેત્ ।। 48
જેમ છાસઠ વર્ષનો ઉન્મત્ત હાથી જમીન પર પડેલા બેલફળને પગથી દબાડી નાંખે છે—
તથૈવ ચ શિરસ્તસ્ય નિપાત્ય ધરણીતલે। વામેન પુરુષવ્યાઘ્ર મર્દ માદેન પાણ્ડવ ।। 49
એ જ રીતે, હે પુરુષશાર્દૂલ, તું તેના માથાને જમીન પર ફટકારીને, ડાબા હાથથી ગુસ્સામાં દબાડી નાંખ.
સ ચેદુદ્યન્તમાદિત્યં પ્રાતરુત્થાય પશ્યતિ। કીચકઃ શર્વરીં વ્યુષ્ટાં નાહં જીવિતુમુત્સહે ।। 50
જો કીચક સવારે ઉઠીને ઉગતો સૂર્ય અને વીતી ગયેલી રાતને જોઈ લેશે, તો હું જીવતી રહી શકીશ નહીં.
શાપિતોસિ મમ પ્રાણૈઃ સુકૃતેનાર્જુનસ્ય ચ। યુધિષ્ઠિરસ્ય પાદાભ્યાં યમયોર્જીવિતેન ચ। કીચકસ્ય વધં નાદ્ય પ્રતિજાનાસિ ભારત ।। 51
મારા પ્રાણોથી, અર્જુનના પુણ્યથી, યુધિષ્ઠિરના પગથી અને યમદ્વયીના જીવનથી તું બંધાયેલો છે; જો આજે તું કીચકના વધનો સંકલ્પ નહીં કરે, હે ભારત—
ભ્રાત ચ વિગર્હસ્વ જ્યેષ્ઠં દુર્દ્યૂતદેવિનમ્। યસ્માસ્મિ કર્મણા પ્રાપ્તા દુઃખમેતદનન્તકમ્ ।। 52
ભાઈ, જેની દ્યુતની લત ખરાબ છે એ મોટા ભાઈને તું ઠપકો આપ, કેમ કે એના કર્મથી હું આ અનંત દુઃખમાં આવી છું.
યેષાં મુખ્યતમો જ્યેષ્ઠો ભવેત્તુ કુલપાંસનઃ। ભ્રાતરં પરમન્વીયુસ્તેઽપિ શાલીનબુદ્ધયઃ ।। 53
જે પરિવારનો મુખ્ય અને મોટો ભાઈ કલંક બની જાય, તો પછી તેના અનુસરી રહેલા ભાઈઓ પણ, ભલે બુદ્ધિશાળી હોય, પણ દાગી બન્યા ગણાય છે.
કો હિ રાજ્યં પરિત્યજ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવમ્ । પ્રવ્રજેત મહારણ્યમજિનૈઃ પરિવારિતઃ ।। 54
કોણ છે કે જે રાજપદ, પુત્ર, પશુ અને સગાંને છોડી, મૃગચર્મ પહેરીને મહાવનમાં ભટકે?
યદિ નિષ્કસહસ્રાણિ યદ્વાઽન્યત્સારવદ્ધનમ્ । સાયં પ્રાતરદેવિષ્યદપિ સંવત્સરાયુતમ્ ।। 55
ભલે હજારો સોનાની મુદ્રાઓ કે બીજું કિંમતી ધન હોય, ભલે સવાર-સાંજ મળે, કે દસ હજાર વર્ષ સુધી મળે—
રુક્મં હિરણ્યં વાસાંસિ યાનં યુગ્યમજાવિકમ્ । અશ્વાશ્વતરસઙ્ઘાશ્ચ ન જાતુ ક્ષયમાવ્રજેત્।। 56
સોનાં-ચાંદી, કપડાં, પશુઓ જોડેલા રથો અને ઘોડા-ખચ્ચરનાં ઝુંડ—આ બધું કદી પણ ઓછું પડતું નહોતું.
સોયં દ્યૂતપ્રવાદેન શ્રિયશ્ચૈવાવરોપિતઃ। તૂષ્ણીમાસ્તે યથા મૂઢઃ સ્વાનિ કર્માણિ ચિન્તયન્ ।। 57
હવે જુગારના પરિણામે તેની સંપત્તિ ઉલટાઈ ગઈ છે; એ ચુપચાપ બેઠો છે, જાણે ગૂંચવાઈ ગયો હોય, પોતાના કરેલા કામો વિચારે છે.
પુરા દશસહસ્રાણિ દન્તિનાં વાજિનામપિ। યં યાન્તમનુયાન્તિ સ્મ સોયં દ્યૂતેન જીવતિ ।। 58
ક્યારેક દસ હજાર હાથી અને ઘોડા, એ જ્યાં જતો ત્યાં પાછળ ચાલતા; હવે એ જુગારથી જીવન ચલાવે છે.
તથા શતસહસ્રાણિ સ્ત્રીણામમિતતેજસામ્। ઉપાસતે સ્મ રાજાનમિન્દ્રપ્રસ્થે યુધિષ્ઠિરમ્ ।। 59
એ જ રીતે, અનંત તેજવાળી લાખો સ્ત્રીઓએ ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રાજા યુધિષ્ઠિરની સેવા કરી હતી.
શતં દાસીસહસ્રાણાં યસ્ય નિત્યં મહાનસે। પાત્રહસ્તા દિવારાત્રમતિથીન્ભોજયન્ત્યુત ।। 60
દરેક સમયે રસોડામાં લાખ દાસીઓ, વાસણ હાથમાં લઈને, દિવસ-રાત મહેમાનોને ભોજન પીરસતી હતી.
એષ નિષ્કસહસ્રાણિ દત્ત્વા પ્રાતર્દિનેદિને । દ્યૂતજેન હ્યનર્થેન મહતા સમુપાવૃતઃ ।। 61
એ દરરોજ સવારે હજારોથી વધુ સોનાની મુદ્રાઓ આપતો, પણ હવે જુગારથી થયેલી મોટી દુર્ભાગ્યમાં ફસાઈ ગયો છે.