વીણેવ મધુરાલાપા સ્વરં ગાન્ધારમાશ્રિતા। અભ્યભાષત પાઞ્ચાલી કૌરવં પાણ્ડુનન્દનમ્ ।। 12
મીઠા બોલ સાથે, જેમ વીણા ગાંધાર સ્વર પર વાગે, તેમ પાંચાલીએ પાંડુપુત્ર કૌરવને સંબોધન કર્યું.
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે ભીમસેન મૃતો યથા। ન મૃતઃ સ હિ પાપીયાન્ભાર્યામાલમ્બ્ય જીવતિ ।। 13
ઉઠો, ઊઠો! ભીમસેન, તમે કેમ મૃતક જેવા સૂઈ રહેલા છો? જે દુષ્ટ છે, એ તો પોતાની પત્નીને પકડીને જીવતો જ રહે છે.
તસ્મિઞ્જીવતિ પાપિષ્ઠે સેનાવાહે મમ દ્વિષિ । તત્કર્મં કૃતવત્યદ્ય કથં નિદ્રાં નિષેવસે ।। 14
મારો દુશ્મન, સેના નાયક, જે today એ પાપ કર્યું છે, એ જીવતો હોય ત્યારે તમે કેવી રીતે નિરાંતે ઊંઘી શકો?
સુખસુપ્તશ્ચ તં શબ્દં નિશમ્ય સ વૃકોદરઃ। સંવેદિતઃ કુરુશ્રેષ્ઠઃ તોત્રૈરિવ મહાગજઃ ।। 15
આ અવાજ સાંભળી, આરામથી સૂતો વૃત્રોદર, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જાણે મહાઘજને અંકુશથી જગાડવામાં આવે તેમ, જાગી ગયો.
સ વૈ વિહાય શયનં યસ્મિન્સુપ્તઃ પ્રબોધિતઃ। ઉદતિષ્ઠદમેયાત્મા પર્યઙ્કે સોત્તરચ્છદે ।। 16
જે સમયે ઊંઘમાંથી જગાડાયો, ત્યારે એ અદમ્ય મનવાળો પાંખાવાળું પથાર છોડીને ઊભો રહ્યો.
ઉપવેશ્ય ચ દુર્ધર્પઃ પાઞ્ચાલકુલવર્ધનીમ્। અથાબ્રવીદ્રાજપુત્રીં કૌરવ્યો મહિષીં પ્રિયામ્ ।। 17
પછી એ ઘમંડી પાંચાલકુળને વધારનારીને બેસાડી, કૌરવોની પ્રિય રાણી રાજકન્યાને કહ્યું.
કેનાર્થેન ચ સંપ્રાપ્તા ત્વરિતેવ મમાન્તિકમ્। ન તે પ્રકૃતિમાન્વર્ણઃ કૃશા ત્વમભિલક્ષ્યસે ।। 18
તમે આવડી તાત્કાલિકતાથી મારા પાસે શા માટે આવી છો? તમારો સ્વભાવિક રંગ નથી, તમે દુર્બળ દેખાવ છો.
પ્રકાશં યદિ વા ગુહ્યં સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ। આચક્ષ્વ ત્વમશેષેણ સર્વં વિદ્યામહં યથા ।। 19
તમે ખુલ્લેઆમ કે ગુપ્ત રીતે, જે પણ હોય, બધું મને કહેવું જોઈએ; બધું સ્પષ્ટ કહો જેથી હું બધું જાણી શકું.
સુખં વા યદિ વા દુઃખં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્। યદ્યપ્યસુકરં કર્મ કૃતમિત્યવધારય ।। 20
સુખ આવે કે દુઃખ, શુભ થાય કે અશુભ, કામ કેટલું જ કઠિન હોય, એ પૂર્ણ થયું જ સમજવું.
અહમેવ હિ તે કૃષ્ણે વિશ્વાસ્યઃ સર્વકર્મસુ। અહમાપત્સુ ચાપિ ત્વાં મોક્ષયામિ પુનઃ પુનઃ ।। 21
હે કૃષ્ણે, તારા બધા કામોમાં મને જ વિશ્વાસપાત્ર માનજે; તને જોખમ આવે ત્યારે હું વારંવાર તને બચાવીશ.
શીઘ્રમુક્ત્વા યથાકામં યત્તે કાર્યં વિવક્ષિતમ્। ગચ્છ વૈ શયનાયૈવ યાવદન્યો ન બુધ્યતે ।। 22
તારે જે કહેવું હોય તે જલદી કહી દે, જે કામ તને કરવું હોય તે જણાવી દે; પછી બીજાને ખબર પડે એ પહેલાં જ આરામ કરવા જઈ જા.
સા લઞ્જમાના ભીતા ચ અધોમુખમુખી તતઃ। નોવાચ કિંચિદ્વચનં બાષ્પદૂષિતલોચના ।। 23
તે લજ્જિત અને ડરીને, માથું નીચે કરી, આંખોમાં આંસુ સાથે એક પણ શબ્દ બોલી શકી નહીં.
અથાબ્રવીદ્ભીમપરાક્રમો બલી વૃકોદરઃ પાણ્ડવમુખ્યસંમતઃ। પ્રબ્રૂહિ કિં તે કરવાણિ સુન્દરિ પ્રિયં પ્રિયે વારણમત્તગામિનિ ।। 24
પછી ભીમસેન, પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ અને પરાક્રમશાળી, બોલ્યા: 'સુંદરિ, મને કહો, તારા માટે શું કરું? હે પ્રિય, ગજગામિ, તને જે ગમતું હોય એ કહો.'
અશોચ્યતા કુતસ્તસ્યા યસ્યા ભર્તા યુધિષ્ઠિરઃ। જાનન્સર્વાણિ દુઃખાનિ કિં માં ભીમાનુપૃચ્છસિ ।। 25
જેનું પતિ યુધિષ્ઠિર છે, તેને દુઃખ શા માટે? હે ભીમ, તું બધું જાણે છે, તો મને કેમ પૂછે છે?
યન્માં દાસીપ્રવાદેન પ્રાતિકામી તદાઽનયત્। સભાયાં પરિષન્મધ્યે તન્મે મર્માણિ કૃન્તતિ ।। 26
પ્રતિકામી મને દાસી કહીને સભામાં બધાની સામે લાવ્યો, એ વાત આજે પણ મારું હૃદય ચીરી નાખે છે.
વિકૃષ્ટા હાસ્તિનપુરે સભાયાં રાજસંસદિ। દુઃશાસનેન કેશાન્તે પરામૃષ્ટા રજસ્વલા ।। 27
હસ્તિનાપુરની રાજસભામાં દુઃશાસનએ મને વાળ પકડીને ખેંચી, હું રજસ્વલા હતી ત્યારે, બધાની સામે અપમાનિત કરી.
ક્ષત્રિયૈસ્તત્ર કર્ણાદ્યૈર્દૃષ્ટા દુર્યોધનેન ચ। શ્વશુરાભ્યાં ચ ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ ધીમતા। દ્રોણેન ચ મહાબાહો કૃપેણ ચ પરંતપ ।। 28
ત્યાં મને કૌરવો, કર્ણ અને બીજા ક્ષત્રિયોએ, દુર્યોધન, મારા સસરા ભીષ્મ અને વિદુર, દ્રોણ અને કૃપાચાર્યે જોયા.
સાઽહં શ્વશુરયોર્મધ્યે ભ્રાતૃમધ્યે ચ પાણ્ડવ। કેશે ગૃહીત્વા ચ સભાં નીતા જીવતિ વૈ ત્વયિ ।। 29
હું મારા સસરા અને ભાઈઓ વચ્ચે, તું જીવતો હતો ત્યારે, વાળ પકડીને સભામાં ખેંચાઈ.
વિપ્રયુક્તા તતશ્ચાહં વને રાજ્યાદ્વનં ગતા। સાઽહં વને દુર્વસતિં વસતી ત્વધ્વકર્શિતા । જટાસુરપરિક્લેશાત્પ્રાપ્તાપિ સુમહદ્ભયમ્ ।। 30
પછી રાજ્યથી વિયોગ પામી, હું વનમાં ગઈ; ત્યાં દુઃખ સહન કરીને, જટાસુરના ઉપદ્રવથી ભારે ભય અનુભવ્યો.
પાર્થિવસ્ય સુતા નામ કાનુ જીવેન માદૃશી । અનુભૂય ભૃશં દુઃખમન્યત્ર દ્રૌપદીં પ્રભો।। 31
રાજાની દીકરીમાંથી, મારા જેટલું દુઃખ સહન કર્યા પછી, કોણ જીવતું રહી શકે? દ્રૌપદી સિવાય બીજું કોઈ નહીં, હે પ્રભુ.
વનવાસગતા ચાહં સૈન્ધવેન દુરાત્મના। પરામૃષ્ટા દ્વિતીયં ચ સોદ્રુમુત્સહતે તુ કા ।। 32
વનમાં રહીને પણ, દુષ્ટ સૈંધવ દ્વારા ફરી એકવાર અપમાન સહન કરવું પડ્યું; આવું બીજું કોણ સહન કરી શકે?
પદ્ભ્યાં પર્યચરં ચાહં દેશાન્વિષમસંસ્થિતાન્ । દુર્ગાઞ્શ્વાપદસંકીર્ણાંસ્ત્વયિ જીવતિ પાણ્ડવે ।। 33
હું પગપાળા દુર્ગમ પ્રદેશોમાં, જંગલી જાનવરો અને જોખમોથી ભરેલા સ્થળોએ ફરી, જ્યારે તું જીવતો હતો, હે પાંડવ.
તતોઽહં દ્વાદશે વર્ષે વન્યમૂલફલાશના। ઇદં પુરમનુપ્રાપ્તા સુદેષ્ણાપરિચારિકા। પરસ્ત્રિયમુપાતિષ્ઠે સત્યધર્મપરાયણા ।। 34
પછી બારમા વર્ષે, વનમાં મૂળ-ફળ ખાઈને, આ શહેરમાં આવી, સુદેષ્નાની દાસી બની, અને સાચા ધર્મમાં સ્થિર રહી, બીજાં સ્ત્રીની સેવા કરી.
ગોશીર્ષકં પદ્મકં ચ હરિશ્યામં ચ ચન્દનમ્। નિત્યં પિષે વિરાટસ્ય ત્વયિ જીવતિ પાણ્ડવ ।। 35
હું દરરોજ ગોશીર્ષક, પદ્મક, હરિશ્યામા અને ચંદન રાજા વિરાટ માટે પીસું છું, જ્યારે તું હજી જીવતો છે, હે પાંડવ.
સાઽહં બહૂનિઃ દુઃખાનિ ગણયામિ ન તે કૃતે ।। 36
હું અનેક દુઃખો સહન કર્યા છે, છતાં તારા માટે એ બધું ગણતી નથી.
મત્સ્યરાજસમક્ષં તુ તસ્ય ધૂર્તસ્ય પશ્યતઃ। કીચકેન પદા સ્પૃષ્ટા કા નુ જીવેત માદૃશી ।। 37
મત્સ્યરાજાની હાજરીમાં, એ દુષ્ટ કીચકએ મને પગથી સ્પર્શી, ત્યારે પણ હું જીવતી રહી; મારી જેવી સ્ત્રી માટે આવું સહન કરવું અઘરું છે.
એવં બહુવિધૈર્દુઃખૈઃ ક્લિશ્યમાના ચ પાણ્ડવ । ન માં જાનાસિ કૌન્તેય કિં ફલં જીવિતેન મે ।। 38
પાંડવ, હું અનેક પ્રકારના દુઃખોથી પીડાઈ રહી છું, પણ તું મને સમજતો નથી; મને જીવવાથી શું ફાયદો છે?
દ્રુપદસ્ય સુતા ચાહં ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાનુજા। અગ્નિકુણ્ડાત્સમુદ્ભૂતા નોર્વ્યાં જાતુ ચરામ્યહમ્ ।। 39
હું દ્રુપદની દીકરી અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નની બહેન છું; અગ્નિકુંડમાંથી જન્મેલી, ક્યારેય ધરતી પર ફરતી નથી.
કીચકં ચેન્ન હન્યાસ્ત્વં ગ્રીવાં બદ્ધ્વા જલે મ્રિયે। વિષમાલેડ્ય પાસ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામ્યથવાઽનલં ।। 40
જો તું કીચકને મારી નાખીશ નહીં, તો હું ગળે ફાંસો બાંધીને પાણીમાં મરી જઈશ, કે ઝેર પી લઈશ, કે પછી અગ્નિમાં કૂદી જઈશ.
આત્માનં નાશયિષ્યામિ વૃક્ષમારુહ્ય વા પતે । શસ્ત્રેણાઙ્ગં ચ ભેત્સ્યામિ કિં ફલં જીવિતેન મે ।। 41
હું પોતાને નાશ કરી દઈશ, વૃક્ષ પર ચડીને નીચે પડીશ, કે શસ્ત્રથી શરીર તોડી નાખીશ; મને જીવવાથી શું ફાયદો છે?