જગામાવાસમેવાથ તદા સા દ્રુપદાત્મજા। કૃત્વા શૌચં યથાન્યાયં કૃષ્ણા સા તનુમધ્યમા ।। 2
પછી દ્રુપદની પુત્રી કૃષ્ણા, જે કમરથી પાતળી હતી, નિયમ પ્રમાણે શુદ્ધિ કરીને પોતાના નિવાસસ્થાને ગઈ.
ગાત્રાણિ વાસસી ચૈવ પ્રક્ષાલ્ય સલિલેન સા। ચિન્તયામાસ રુદતી તસ્ય દુઃખસ્ય નિર્ણયમ્ ।। 3
એણે પાણીથી પોતાનું શરીર અને કપડાં ધોઈને, રડતી રહી અને પોતાના દુઃખનો અંત શું થશે એ વિચારી રહી.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં કાર્યં ભવેન્મમ। ઇત્યેવં ચિન્તયિત્વા સા ભીમં તં મનસાઽગમત્। અન્યઃ કર્તા વિના ભીમાન્ન મેઽદ્ય મનસેપ્સિતમ્ ।। 4
હવે હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? શું કરવું જોઈએ? આવું વિચારીને એણે મનમાં ભીમને યાદ કર્યો; ભીમ સિવાય આજે મારા મનને બીજું કોઈ પસંદ નથી.
પ્રાદુર્ભૂતે ક્ષણે રાત્રૌ વિહાય શયનં સ્વકમ્। દુઃખેન મહતા યુક્તા માનસેન મનસ્વિની । પ્રાદ્રવન્નાથમિચ્છન્તી તથા નાથવતી સતી ।। 5
રાત્રે જ્યારે અંધકાર થયો, ત્યારે એ મહાન સ્ત્રી ભારે દુઃખથી પીડાઈને પોતાના શયનસ્થાન છોડી, રક્ષકની શોધમાં, એવી રીતે દોડી નીકળી કે જાણે એને કોઈ આશ્રય છે.
સા વૈ મહાનસં પ્રાપ્ય ભીમસેનં સુચિસ્મિતા। ઉપાસર્પત પાઞ્ચાલી વાસિતેવ મહાગજમ્ ।। 6
સુંદર સ્મિતવાળી પાંચાલી રસોડાં સુધી પહોંચી અને મહાઘોડા સમાન ભીમસેન પાસે આવી, જેમ પાંચાલી મહાઘજ પાસે જાય છે.
સર્વશ્વેતેવ માહેયી વને વૃદ્ધા ત્રિહાયણી। મહર્પભં યથા સુપ્તમર્થિની વનનિર્ઝરે । સંપ્રસુપ્તં તથા સિંહિં મૃગરાજવધૂરિવ ।। 7
જેમ જંગલમાં સફેદ ઘોડી, વૃદ્ધ અને ત્રણ વર્ષ જૂની હોય, અથવા કોઈ તરસેલી સ્ત્રી જંગલના ઝરણા પાસે ઊંઘતા માણસ પાસે જાય, તેમ જ સિંહની પત્ની, સિંહ પાસે જાય છે.
અભિપ્રસાર્ય બાહુભ્યાં પતિં સુપ્તં સમાશ્લિષત્ । સુજાતં ગોમતીતીરે સાલં વલ્લીવ પુષ્પિતા ।। 8
એણે પોતાના હાથ ફેલાવીને ઊંઘતા પતિને ભેટી લીધી, જેમ ફૂલોવાળી વેલ ગોમતીના કાંઠે સાળના વૃક્ષને વળી જાય છે.
પરિસ્પૃસ્ય ચ પાણિભ્યાં પતિં સુપ્તમબોધયત્। શ્રીરિવાન્યા મહોત્સાહં સુપ્તં વિષ્ણુમિવાર્ણવે । ક્ષૌમાવદાતે શયને શયાનં વૃષભેક્ષણમ્ ।। 9
એણે પોતાના હાથથી ઊંઘતા પતિને સ્પર્શ કરીને જગાડ્યો, જેમ શ્રીલક્ષ્મી મહાસાગરમાં શુદ્ધ વસ્ત્ર પર સૂતા વૃષભનેત્ર ભગવાનને જગાડે છે.
યથા શચી દેવરાજં રુદ્રાણી શંકરં યથા। બ્રહ્માણમિવ સાવિત્રી દેવસેના ગુહં યથા ।। 10
જેમ શચી દેવરાજને, રુદ્રાણી શંકરને, સાવિત્રી બ્રહ્માને અને દેવસેના ગુહને જગાડે છે, તેમ.
દિશાગજસમાકારં ગજં ગજવધૂરિવ । ભીમં પ્રાબોધયત્કાન્તા લક્ષ્મીર્દામોદરં યથા ।। 11
જેમ દિશાના હાથી જેવો હાથી, તેની પત્ની દ્વારા જગાડાય છે, તેમ પ્રિયાએ ભીમને જગાડ્યો, જેમ લક્ષ્મીએ દામોદરને જગાડે છે.
વીણેવ મધુરાલાપા સ્વરં ગાન્ધારમાશ્રિતા। અભ્યભાષત પાઞ્ચાલી કૌરવં પાણ્ડુનન્દનમ્ ।। 12
મીઠા બોલ સાથે, જેમ વીણા ગાંધાર સ્વર પર વાગે, તેમ પાંચાલીએ પાંડુપુત્ર કૌરવને સંબોધન કર્યું.
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે ભીમસેન મૃતો યથા। ન મૃતઃ સ હિ પાપીયાન્ભાર્યામાલમ્બ્ય જીવતિ ।। 13
ઉઠો, ઊઠો! ભીમસેન, તમે કેમ મૃતક જેવા સૂઈ રહેલા છો? જે દુષ્ટ છે, એ તો પોતાની પત્નીને પકડીને જીવતો જ રહે છે.
તસ્મિઞ્જીવતિ પાપિષ્ઠે સેનાવાહે મમ દ્વિષિ । તત્કર્મં કૃતવત્યદ્ય કથં નિદ્રાં નિષેવસે ।। 14
મારો દુશ્મન, સેના નાયક, જે today એ પાપ કર્યું છે, એ જીવતો હોય ત્યારે તમે કેવી રીતે નિરાંતે ઊંઘી શકો?
સુખસુપ્તશ્ચ તં શબ્દં નિશમ્ય સ વૃકોદરઃ। સંવેદિતઃ કુરુશ્રેષ્ઠઃ તોત્રૈરિવ મહાગજઃ ।। 15
આ અવાજ સાંભળી, આરામથી સૂતો વૃત્રોદર, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જાણે મહાઘજને અંકુશથી જગાડવામાં આવે તેમ, જાગી ગયો.
સ વૈ વિહાય શયનં યસ્મિન્સુપ્તઃ પ્રબોધિતઃ। ઉદતિષ્ઠદમેયાત્મા પર્યઙ્કે સોત્તરચ્છદે ।। 16
જે સમયે ઊંઘમાંથી જગાડાયો, ત્યારે એ અદમ્ય મનવાળો પાંખાવાળું પથાર છોડીને ઊભો રહ્યો.
ઉપવેશ્ય ચ દુર્ધર્પઃ પાઞ્ચાલકુલવર્ધનીમ્। અથાબ્રવીદ્રાજપુત્રીં કૌરવ્યો મહિષીં પ્રિયામ્ ।। 17
પછી એ ઘમંડી પાંચાલકુળને વધારનારીને બેસાડી, કૌરવોની પ્રિય રાણી રાજકન્યાને કહ્યું.
કેનાર્થેન ચ સંપ્રાપ્તા ત્વરિતેવ મમાન્તિકમ્। ન તે પ્રકૃતિમાન્વર્ણઃ કૃશા ત્વમભિલક્ષ્યસે ।। 18
તમે આવડી તાત્કાલિકતાથી મારા પાસે શા માટે આવી છો? તમારો સ્વભાવિક રંગ નથી, તમે દુર્બળ દેખાવ છો.
પ્રકાશં યદિ વા ગુહ્યં સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ। આચક્ષ્વ ત્વમશેષેણ સર્વં વિદ્યામહં યથા ।। 19
તમે ખુલ્લેઆમ કે ગુપ્ત રીતે, જે પણ હોય, બધું મને કહેવું જોઈએ; બધું સ્પષ્ટ કહો જેથી હું બધું જાણી શકું.
સુખં વા યદિ વા દુઃખં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્। યદ્યપ્યસુકરં કર્મ કૃતમિત્યવધારય ।। 20
સુખ આવે કે દુઃખ, શુભ થાય કે અશુભ, કામ કેટલું જ કઠિન હોય, એ પૂર્ણ થયું જ સમજવું.
અહમેવ હિ તે કૃષ્ણે વિશ્વાસ્યઃ સર્વકર્મસુ। અહમાપત્સુ ચાપિ ત્વાં મોક્ષયામિ પુનઃ પુનઃ ।। 21
હે કૃષ્ણે, તારા બધા કામોમાં મને જ વિશ્વાસપાત્ર માનજે; તને જોખમ આવે ત્યારે હું વારંવાર તને બચાવીશ.
શીઘ્રમુક્ત્વા યથાકામં યત્તે કાર્યં વિવક્ષિતમ્। ગચ્છ વૈ શયનાયૈવ યાવદન્યો ન બુધ્યતે ।। 22
તારે જે કહેવું હોય તે જલદી કહી દે, જે કામ તને કરવું હોય તે જણાવી દે; પછી બીજાને ખબર પડે એ પહેલાં જ આરામ કરવા જઈ જા.
સા લઞ્જમાના ભીતા ચ અધોમુખમુખી તતઃ। નોવાચ કિંચિદ્વચનં બાષ્પદૂષિતલોચના ।। 23
તે લજ્જિત અને ડરીને, માથું નીચે કરી, આંખોમાં આંસુ સાથે એક પણ શબ્દ બોલી શકી નહીં.
અથાબ્રવીદ્ભીમપરાક્રમો બલી વૃકોદરઃ પાણ્ડવમુખ્યસંમતઃ। પ્રબ્રૂહિ કિં તે કરવાણિ સુન્દરિ પ્રિયં પ્રિયે વારણમત્તગામિનિ ।। 24
પછી ભીમસેન, પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ અને પરાક્રમશાળી, બોલ્યા: 'સુંદરિ, મને કહો, તારા માટે શું કરું? હે પ્રિય, ગજગામિ, તને જે ગમતું હોય એ કહો.'
અશોચ્યતા કુતસ્તસ્યા યસ્યા ભર્તા યુધિષ્ઠિરઃ। જાનન્સર્વાણિ દુઃખાનિ કિં માં ભીમાનુપૃચ્છસિ ।। 25
જેનું પતિ યુધિષ્ઠિર છે, તેને દુઃખ શા માટે? હે ભીમ, તું બધું જાણે છે, તો મને કેમ પૂછે છે?
યન્માં દાસીપ્રવાદેન પ્રાતિકામી તદાઽનયત્। સભાયાં પરિષન્મધ્યે તન્મે મર્માણિ કૃન્તતિ ।। 26
પ્રતિકામી મને દાસી કહીને સભામાં બધાની સામે લાવ્યો, એ વાત આજે પણ મારું હૃદય ચીરી નાખે છે.
વિકૃષ્ટા હાસ્તિનપુરે સભાયાં રાજસંસદિ। દુઃશાસનેન કેશાન્તે પરામૃષ્ટા રજસ્વલા ।। 27
હસ્તિનાપુરની રાજસભામાં દુઃશાસનએ મને વાળ પકડીને ખેંચી, હું રજસ્વલા હતી ત્યારે, બધાની સામે અપમાનિત કરી.
ક્ષત્રિયૈસ્તત્ર કર્ણાદ્યૈર્દૃષ્ટા દુર્યોધનેન ચ। શ્વશુરાભ્યાં ચ ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ ધીમતા। દ્રોણેન ચ મહાબાહો કૃપેણ ચ પરંતપ ।। 28
ત્યાં મને કૌરવો, કર્ણ અને બીજા ક્ષત્રિયોએ, દુર્યોધન, મારા સસરા ભીષ્મ અને વિદુર, દ્રોણ અને કૃપાચાર્યે જોયા.
સાઽહં શ્વશુરયોર્મધ્યે ભ્રાતૃમધ્યે ચ પાણ્ડવ। કેશે ગૃહીત્વા ચ સભાં નીતા જીવતિ વૈ ત્વયિ ।। 29
હું મારા સસરા અને ભાઈઓ વચ્ચે, તું જીવતો હતો ત્યારે, વાળ પકડીને સભામાં ખેંચાઈ.
વિપ્રયુક્તા તતશ્ચાહં વને રાજ્યાદ્વનં ગતા। સાઽહં વને દુર્વસતિં વસતી ત્વધ્વકર્શિતા । જટાસુરપરિક્લેશાત્પ્રાપ્તાપિ સુમહદ્ભયમ્ ।। 30
પછી રાજ્યથી વિયોગ પામી, હું વનમાં ગઈ; ત્યાં દુઃખ સહન કરીને, જટાસુરના ઉપદ્રવથી ભારે ભય અનુભવ્યો.
પાર્થિવસ્ય સુતા નામ કાનુ જીવેન માદૃશી । અનુભૂય ભૃશં દુઃખમન્યત્ર દ્રૌપદીં પ્રભો।। 31
રાજાની દીકરીમાંથી, મારા જેટલું દુઃખ સહન કર્યા પછી, કોણ જીવતું રહી શકે? દ્રૌપદી સિવાય બીજું કોઈ નહીં, હે પ્રભુ.