માતૃષ્વસૃસુતાં રાજન્કીચકસ્તામનિન્દિતામ્। સદા પરિચરન્પ્રીત્યા વિરાટે ન્યવસત્સુખી ।। 20
હે રાજા, કીચક પોતાની મામાની નિર્દોષ દીકરીની હંમેશા પ્રેમથી સેવા કરતો અને વિરાટના શહેરમાં આનંદથી રહેતો.
ભ્રાતરશ્ચાસ્ય વિક્રાન્તાઃ સર્વે ચ તમનુવ્રતાઃ । વિરાટસ્યૈવ સંહૃષ્ટા બલં કોશં ત્વવર્ધયન્ ।। 21
તેના બધા પરાક્રમી ભાઈઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલા હતા અને આનંદપૂર્વક વિરાટના બળ અને ખજાનામાં વધારો કરતા.
કાલેયા નામ તે દૈત્યાઃ પ્રાયશો ભુવિ વિશ્રુતાઃ। જઝિરે કીચકા રાજન્બાણો જ્યેષ્ઠસ્તથાઽભવત્ ।। 22
કાળેય નામના દૈત્યો ધરતી પર બહુ પ્રસિદ્ધ હતા; એમાં કીચક જન્મ્યો હતો અને બાણો તેનો મોટો ભાઈ હતો.
સ હિ સર્વાસ્રસંપન્નો બલવાન્ભીમવિક્રમઃ । કીચકો નષ્ટમર્યાદો બભૂવ ભયદો નૃણામ્ ।। 23
કીચક સર્વ ગુણોથી યુક્ત, ભીમ જેવું બળવાન અને પરાક્રમી હતો; પણ એ સીમા વિહોણો બની ગયો અને માણસોને ડરાવતો રહ્યો.
તં પ્રાપ્ય બલસંમત્તં વિરાટઃ પૃથિવીપતિઃ । જિગાય સર્વાંશ્ચ રિપૂન્યથેન્દ્રો દાનવાન્પુરા ।। 24
એવો બળવાન અને અહંકારી કીચક મળતાં, રાજા વિરાટએ પોતાના બધા દુશ્મનોને જીત્યા, જેમ ઇન્દ્રે દાનવોને હરાવ્યા હતા.
મેખલાંશ્ચ ત્રિગર્તાંશ્ચ દશાર્ણાંશ્ચ કશેરુકાન્। માલવાંશ્ચૈવ યવનાન્સિલિન્દાન્કાશિકોસલાન્ ।। 25
એમણે મેખલ, ત્રિગર્ત, દશારણ, કશેરુક, માલવ, યવન, શિલિન્દ, કાશી અને કોશલને પણ વિજય કર્યા.
કરદાંશ્ચ નિષિદ્ધાંશ્ચ શિવાન્મચુલકાંસ્તથા। પુલિન્દાંશ્ચ કલિઙ્ગાંશ્ચ તઙ્કણાન્પરતઙ્કણાન્ ।। 26
એમણે કર આપનારા, નિષિદ્ધ, શિવ, મચુલક, પુલિંદ, કલિંગ, તંકણ અને પરતંકણ જાતિઓને પણ પોતાના વશમાં કરી લીધા.
અન્યે ચ બહવઃ શૂરા નાનાજનપદેશ્વરાઃ। કીચકેન રણે ભગ્ના વિદ્રવન્તિ દિશો દશ ।। 27
બીજા અનેક શૂરવીર અને વિવિધ પ્રદેશોના રાજાઓ પણ કીચકના હાથે યુદ્ધમાં હરાયા અને દસ દિશામાં ભાગી ગયા.
તમેવંવીર્યસંપન્નં નાગાયુતસમં બલે। વિરાટસ્તત્ર સેનાયાશ્ચકાર પતિમાત્મનઃ ।। 28
આવી શક્તિ ધરાવતો અને હજાર હાથી જેટલું બળ ધરાવતો કીચક, વિરાટએ પોતાની સેનાનો મુખ્ય બનાવ્યો.
વિરાટભ્રાતરશ્ચૈવ દશ દાશરથેઃ સમાઃ। તે ચૈનાનન્વવર્તન્ત કીચકાન્બલવત્તરાન્ ।। 29
વિરાટના દસ ભાઈઓ, જે દશરથના પુત્રો જેટલા બળવાન હતા, તેઓ પણ કીચકથી ઓછા હતા અને એના અનુગામી રહ્યા.
એવંવિધબલો ભીમઃ કીચકસ્તે ચ તદ્વિધાઃ। રાજ્ઞઃ સ્યાલા મહાત્માનો વિરાટસ્ય હિતૈષિણઃ ।। 30
ભીમ પણ આવી જ બળવત્તા ધરાવતો હતો; કીચક અને એના જેવા, રાજાના મહાન આત્મીય અને વિરાટના કલ્યાણકામી જમાઈઓ હતા.
એતત્તે કથિતં સર્વં કીચકસ્ય પરાક્રમમ્। દ્રૌપદી ન શશાપૈનં યસ્માત્તદ્ગદતઃ શૃણુ ।। 31
કીચકના પરાક્રમ વિશે બધું તને કહી દીધું; હવે સાંભળ કે દ્રૌપદીએ એને શાપ કેમ આપ્યો નહોતો.
રક્ષન્તિ હિ તપઃ ક્રોધાદૃષયો ન શપન્તિ ચ। જાનન્તી તદ્યથાતત્ત્વં દ્રૌપદી ન શશાપ તમ્ ।। 32
મહાન ઋષિઓ તપથી રક્ષાતા હોય છે અને ક્રોધથી કદી શાપ આપતા નથી; આ સાચું જાણીને દ્રૌપદીએ પણ કીચકને શાપ આપ્યો નહોતો.
ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા દાનં ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા તપઃ। ક્ષમા સત્યં ક્ષમા શીલં ક્ષમા સર્વમિતિ શ્રુતિઃ ।। 33
માફી એ જ ધર્મ છે, એ જ દાન છે, એ જ યજ્ઞ છે, એ જ તપ છે; માફી એ જ સત્ય છે, એ જ સદાચાર છે, બધું જ માફીમાં સમાયેલું છે — શાસ્ત્રો એવું કહે છે.
ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્। એતત્સર્વં વિજાનન્તી સા ક્ષમામન્વપદ્યત ।। 34
આ જગત પણ માફી કરનારા લોકોનું છે અને પરલોક પણ એમનું છે; આ બધું જાણી, દ્રૌપદીએ માફીનો માર્ગ અપનાવ્યો.
ભર્તૄણાં મતમાજ્ઞાય ક્ષમિણાં ધર્મચારિણામ્। નાશપત્તં વિશાલાક્ષી સતી શક્તાઽપિ ભારત ।। 35
પતિઓના મન અને આજ્ઞા સમજીને, જે ધર્મમાં સ્થિર અને ક્ષમાશીલ હતા, વિશાળ નેત્રવાળી અને પવિત્ર દ્રૌપદીએ, શક્તિ હોવા છતાં, કીચકને શાપ આપ્યો નહોતો.
પાણ્ડવાશ્ચાપિ તે સર્વે દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતામ્। ક્રોધાગ્નિનાઽપ્યદહ્યન્ત તદા લઞ્જાવ્યપેક્ષયા ।। 36
પાંડવો બધા, દ્રૌપદીના દુઃખને જોઈ, ક્રોધથી અંદરથી બળી ઉઠ્યા, પણ પોતાના ગુપ્તવાસને ધ્યાનમાં રાખીને સહન કર્યું.
અથ ભીમો મહાબાહુઃ મૂદયિષ્યંસ્તુ કીચકમ્। વારિતો ધર્મપુત્રેણ વેલયેવ મહોદધિઃ ।। 37
પછી ભીમ, જે મહાબાહુ હતો, કીચકને મારવા ઇચ્છતો હતો, પણ ધર્મપુત્રએ એને રોકી દીધો, જેમ મહાસાગર કાંઠા દ્વારા અટકાય છે.
સંધાર્ય મનસા રોષં દિવારાત્રં વિનિશ્વસન્। મહાનસે તદા કૃચ્છ્રાત્સુષ્વાપ રજનીં ચ તામ્ ।। 38
ભીમે મનમાં ક્રોધ દબાવ્યો, દિવસ-રાત ઊંડી શ્વાસો સાથે સહન કર્યું અને એ રાત્રે રસોડામાં મોટી મુશ્કેલીથી ઊંઘ્યો.
સા સૂતપુત્રાભિહતા રાજપુત્રી સુદુઃખિતા। વધં કૃષ્ણા પરીપ્સન્તી સૂતપુત્રસ્ય ભામિની ।। 1
સૂતપુત્રના મારથી રાજકન્યા ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ હતી; એ તેજસ્વિ દ્રૌપદીએ સૂતપુત્રના મૃત્યુની ઇચ્છા રાખી.
જગામાવાસમેવાથ તદા સા દ્રુપદાત્મજા। કૃત્વા શૌચં યથાન્યાયં કૃષ્ણા સા તનુમધ્યમા ।। 2
પછી દ્રુપદની પુત્રી કૃષ્ણા, જે કમરથી પાતળી હતી, નિયમ પ્રમાણે શુદ્ધિ કરીને પોતાના નિવાસસ્થાને ગઈ.
ગાત્રાણિ વાસસી ચૈવ પ્રક્ષાલ્ય સલિલેન સા। ચિન્તયામાસ રુદતી તસ્ય દુઃખસ્ય નિર્ણયમ્ ।। 3
એણે પાણીથી પોતાનું શરીર અને કપડાં ધોઈને, રડતી રહી અને પોતાના દુઃખનો અંત શું થશે એ વિચારી રહી.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં કાર્યં ભવેન્મમ। ઇત્યેવં ચિન્તયિત્વા સા ભીમં તં મનસાઽગમત્। અન્યઃ કર્તા વિના ભીમાન્ન મેઽદ્ય મનસેપ્સિતમ્ ।। 4
હવે હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? શું કરવું જોઈએ? આવું વિચારીને એણે મનમાં ભીમને યાદ કર્યો; ભીમ સિવાય આજે મારા મનને બીજું કોઈ પસંદ નથી.
પ્રાદુર્ભૂતે ક્ષણે રાત્રૌ વિહાય શયનં સ્વકમ્। દુઃખેન મહતા યુક્તા માનસેન મનસ્વિની । પ્રાદ્રવન્નાથમિચ્છન્તી તથા નાથવતી સતી ।। 5
રાત્રે જ્યારે અંધકાર થયો, ત્યારે એ મહાન સ્ત્રી ભારે દુઃખથી પીડાઈને પોતાના શયનસ્થાન છોડી, રક્ષકની શોધમાં, એવી રીતે દોડી નીકળી કે જાણે એને કોઈ આશ્રય છે.
સા વૈ મહાનસં પ્રાપ્ય ભીમસેનં સુચિસ્મિતા। ઉપાસર્પત પાઞ્ચાલી વાસિતેવ મહાગજમ્ ।। 6
સુંદર સ્મિતવાળી પાંચાલી રસોડાં સુધી પહોંચી અને મહાઘોડા સમાન ભીમસેન પાસે આવી, જેમ પાંચાલી મહાઘજ પાસે જાય છે.
સર્વશ્વેતેવ માહેયી વને વૃદ્ધા ત્રિહાયણી। મહર્પભં યથા સુપ્તમર્થિની વનનિર્ઝરે । સંપ્રસુપ્તં તથા સિંહિં મૃગરાજવધૂરિવ ।। 7
જેમ જંગલમાં સફેદ ઘોડી, વૃદ્ધ અને ત્રણ વર્ષ જૂની હોય, અથવા કોઈ તરસેલી સ્ત્રી જંગલના ઝરણા પાસે ઊંઘતા માણસ પાસે જાય, તેમ જ સિંહની પત્ની, સિંહ પાસે જાય છે.
અભિપ્રસાર્ય બાહુભ્યાં પતિં સુપ્તં સમાશ્લિષત્ । સુજાતં ગોમતીતીરે સાલં વલ્લીવ પુષ્પિતા ।। 8
એણે પોતાના હાથ ફેલાવીને ઊંઘતા પતિને ભેટી લીધી, જેમ ફૂલોવાળી વેલ ગોમતીના કાંઠે સાળના વૃક્ષને વળી જાય છે.
પરિસ્પૃસ્ય ચ પાણિભ્યાં પતિં સુપ્તમબોધયત્। શ્રીરિવાન્યા મહોત્સાહં સુપ્તં વિષ્ણુમિવાર્ણવે । ક્ષૌમાવદાતે શયને શયાનં વૃષભેક્ષણમ્ ।। 9
એણે પોતાના હાથથી ઊંઘતા પતિને સ્પર્શ કરીને જગાડ્યો, જેમ શ્રીલક્ષ્મી મહાસાગરમાં શુદ્ધ વસ્ત્ર પર સૂતા વૃષભનેત્ર ભગવાનને જગાડે છે.
યથા શચી દેવરાજં રુદ્રાણી શંકરં યથા। બ્રહ્માણમિવ સાવિત્રી દેવસેના ગુહં યથા ।। 10
જેમ શચી દેવરાજને, રુદ્રાણી શંકરને, સાવિત્રી બ્રહ્માને અને દેવસેના ગુહને જગાડે છે, તેમ.
દિશાગજસમાકારં ગજં ગજવધૂરિવ । ભીમં પ્રાબોધયત્કાન્તા લક્ષ્મીર્દામોદરં યથા ।। 11
જેમ દિશાના હાથી જેવો હાથી, તેની પત્ની દ્વારા જગાડાય છે, તેમ પ્રિયાએ ભીમને જગાડ્યો, જેમ લક્ષ્મીએ દામોદરને જગાડે છે.