તાં તથા શોકસન્તપ્તાં દૃષ્ટ્વા પ્રરુદિતાં સ્ત્રિયઃ। કીચકસ્ય વધં સર્વા મનોભિશ્ચ શશંસિરે ।। 78
એવી શોકથી પીડાયેલી અને રડતી સૈરંધ્રીને જોઈને બધી સ્ત્રીઓએ મનમાં કિચકના મૃત્યુની ઈચ્છા કરી.
અહો દુઃખતરં પ્રાપ્તા કીચકેન પદા હતા। પતિવ્રતા મહાભાગા દ્રૌપદી યોષિતાંવરા ।। 1
અરે! કિચકાના પગથી ઘાયલ થયેલી, પતિવ્રતા અને સૌભાગ્યશાળી દ્રૌપદી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, હવે વધુ મોટું દુઃખ સહન કરી રહી છે.
દુઃશલાં સ્મારયન્તી સા ભર્તૄણાં ભગિનીં શુભામ્। નાશપત્સિન્ધુરાજં સા બલાત્કારેણ વાહિતા ।। 2
એ દુઃશલાને યાદ કરે છે, જે તેના પતિઓની પવિત્ર બહેન છે, જેને સિંધુના રાજાએ જબરદસ્તી અપહરણ કરી હતી.
કિમર્થમિહ સંપ્રાપ્તા કીચકેન દુરાત્મના । નાશપત્તં મહાભાગા કૃષ્ણા પાદેન તાડિતા ।। 3
આ મહાભાગ્યવતી કૃષ્ણા અહીં કેમ આવી છે? દુષ્ટ કિચકાના પગથી ઘાયલ, છતાં એ તો સૌભાગ્યશાળી છે.
તેજોરાશિરિયં દેવી ધર્મજ્ઞા સત્યવાદિની । કેશપાંશે પરામૃષ્ટા મર્ષયન્તી હ્યશક્તવત્ ।। 4
આ દેવી તેજથી ભરપૂર, ધર્મને જાણનારી અને સત્ય બોલનારી હતી. જ્યારે તેના વાળ પકડીને ખેંચવામાં આવ્યા, ત્યારે તે બેચારી, બળહીન બની સહન કરતી રહી.
નૈતત્કારણમલ્પં હિ શ્રોતુકામોઽસ્મિ સત્તમ। કૃષ્ણાયાસ્તુ પરિક્લેશાન્મનો મે દૂયતે ભૃશમ્ ।। 5
આ વાત સામાન્ય નથી; હે શ્રેષ્ઠ, હું એનું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું. કૃષ્ણાએ જે દુઃખ સહન કર્યું છે, એથી મારું મન ખૂબ વ્યથિત છે.
કસ્ય વંશે સમુદ્ભૂતઃ સ ચ દુર્લલિતો મુને । બલોન્મત્તઃ કથં ચાસીત્સ્યાલો માત્સ્યસ્ય કીચકઃ ।। 6
હે મુનિ, એ કઠિન કીચક કયા વંશમાં જન્મેલો હતો? અને એ બળના ઘમંડમાં મસ્ત થઈને માટ્સ્ય રાજાનો સાળો કેવી રીતે બન્યો?
દૃષ્ટ્વાપિ તાં પ્રિયાં ભાર્યાં સૂતપુત્રેણ તાડિતામ્ । નૈવ ચુક્ષુભિરે વીરાઃ કિમકુર્વન્ત તં પ્રતિ ।। 7
જ્યારે રથચાલકના પુત્રએ તેમની પ્રિય પત્નીને માર મારી, ત્યારે પણ તે વીરોએ કોઈ ઉગ્ર પ્રતિક્રિયા આપી નહીં; તો તેમણે એના સામે શું કર્યું?
ત્વદુક્તોઽયમનુપ્રશ્નઃ કુરૂણાં કીર્તિવર્ધનઃ। એતત્સર્વં યથા વક્ષ્યે વિસ્તરેણેહ પાર્થિવ ।। 8
તમે પૂછેલો આ પ્રશ્ન કુરુઓની પ્રતિષ્ઠા વધારતો છે. હે રાજા, હવે હું તમને આ બધું વિગતે અને સાચું કહું છું.
બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાઞ્જાતઃ સૂતો ભવતિ પાર્થિવ । પ્રાતિલોમ્યેન જાતાનાં સ હ્યેકો દ્વિજ એવ તુ ।। 9
હે રાજા, જ્યારે બ્રાહ્મણ સ્ત્રી અને ક્ષત્રિય પુરુષથી રથચાલક જન્મે છે, ત્યારે એ જ મિશ્ર જાતિઓમાં દ્વિજ ગણાય છે.
રથકારમિતીમં હિ ક્રિયાયુક્તં દ્વિજન્મનામ્। ક્ષત્રિયાદવરો વૈશ્યાદ્વિશિષ્ટ ઇતિ ચક્ષતે ।। 10
આવા માણસને, જે દ્વિજોની રીતિ-રિવાજો પાળે છે, રથકાર કહે છે. તે ક્ષત્રિય કરતાં નીચો પણ વૈશ્ય કરતાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
સહ સૂતેન સંબન્ધઃ કૃતઃ પૂર્વં નરાધિપૈઃ। તેન તુ પ્રાતિલોમ્યેન રાજશબ્દો ન લભ્યતે ।। 11
પહેલાના રાજાઓએ રથચાલકો સાથે સંબંધ બાંધેલા હતા, પણ આવા મિશ્ર સંબંધથી રાજા બનવાનો હક મળતો નથી.
તેષાં તુ સૂતવિષયઃ સૂતાનાં નામતઃ કૃતઃ। ઉપજીવ્યં ચ યત્ક્ષેત્રં રાજન્સૂતેન વૈ પુરા ।। 12
રથચાલકો માટે જે પ્રદેશ ફાળવાયો હતો, એનું નામ પણ તેમના પરથી પડ્યું. હે રાજા, એ જમીન જ રથચાલકોની ઉપજીવિકા હતી.
સૂતાનામધિપો રાજા કેકયો નામ વિશ્રુતઃ। રાજકન્યાસમુદ્ભૂતઃ સારથ્યેઽનુપમોઽભવત્ ।। 13
રથચાલકોમાં કેકય નામે એક પ્રસિદ્ધ રાજા થયો, જે રાજકન્યાના પુત્ર હતો અને રથચાલનમાં અદ્વિતીય ગણાતા.
પુત્રાસ્તસ્ય કુરુશ્રેષ્ઠ માલવ્યાં જઝિરે તદા। કીચકા ઇતિ વિખ્યાતાઃ શતં ષટ્ ચૈવ ભારત ।। 14
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તેની પત્ની માલવીમાંથી, કીચક તરીકે પ્રસિદ્ધ, એકસો છ પુત્રો જન્મ્યા.
તેષામાસીદ્બલશ્રેષ્ઠઃ કીચકઃ સર્વજિત્પ્રભો। અગ્રજો બલસંમત્તસ્તેનાસીત્સૂતષટ્શતમ્ ।। 15
એમાં કીચક સૌથી મોટો અને બળવાન હતો. તેની બળવત્તા કારણે છસો રથચાલકો તેની પાસે હતા.
માલવ્યા એવ કૌરવ્ય તત્ર હ્યવરજાઽભવત્। તસ્યાં કેકયરાજ્ઞસ્તુ સુદેષ્ણા દુહિતાઽભવત્ ।। 16
હે કૌરવ, માલવીમાં એક નાની દીકરી હતી. એમાંથી અને કેકય રાજાથી સુદેષ્ણા નામની પુત્રી જન્મી.
તાં વિરાટસ્ય માત્સ્યસ્ય કેકયઃ પ્રદદૌ મુદા। સુરથાયાં મૃતાયાં તુ કૌસલ્યાં શ્વેતમાતરિ ।। 17
સુરથા મૃત્યુ પામ્યા પછી, શ્વેતાની માતા કૌશલ્યા હતી. પછી કેકય રાજાએ આનંદથી સુદેષ્ણાને માટ્સ્ય રાજા વિરાટને આપી.
શ્વેતે વિનષ્ટે શઙ્ખે ચ ગતે માતુલવેશ્મનિ । સુદેષ્ણાં મહિષીં લબ્ધ્વા રાજ દુઃખમપાનુદત્ ।। 18
જ્યારે શ્વેત મૃત્યુ પામ્યો અને શંખ પણ પોતાના મામાના ઘરે ગયો, ત્યારે રાજાએ સુદેષ્ણાને મુખ્ય રાણી બનાવી અને પોતાનું દુઃખ દૂર કર્યું.
ઉત્તરં ચોત્તરાં ચૈવ વિરાટાત્પૃથિવીપતે। સુદેષ્ણા સુષુવે દેવી કૈકેયી કુલવૃદ્ધયે ।। 19
હે પૃથ્વીના રાજા, કૈકય વંશની સુદેષ્ણાએ વિરાટ રાજાથી કુળની વૃદ્ધિ માટે ઉત્તર અને ઉત્તરા નામના સંતાનોને જન્મ આપ્યો.
માતૃષ્વસૃસુતાં રાજન્કીચકસ્તામનિન્દિતામ્। સદા પરિચરન્પ્રીત્યા વિરાટે ન્યવસત્સુખી ।। 20
હે રાજા, કીચક પોતાની મામાની નિર્દોષ દીકરીની હંમેશા પ્રેમથી સેવા કરતો અને વિરાટના શહેરમાં આનંદથી રહેતો.
ભ્રાતરશ્ચાસ્ય વિક્રાન્તાઃ સર્વે ચ તમનુવ્રતાઃ । વિરાટસ્યૈવ સંહૃષ્ટા બલં કોશં ત્વવર્ધયન્ ।। 21
તેના બધા પરાક્રમી ભાઈઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલા હતા અને આનંદપૂર્વક વિરાટના બળ અને ખજાનામાં વધારો કરતા.
કાલેયા નામ તે દૈત્યાઃ પ્રાયશો ભુવિ વિશ્રુતાઃ। જઝિરે કીચકા રાજન્બાણો જ્યેષ્ઠસ્તથાઽભવત્ ।। 22
કાળેય નામના દૈત્યો ધરતી પર બહુ પ્રસિદ્ધ હતા; એમાં કીચક જન્મ્યો હતો અને બાણો તેનો મોટો ભાઈ હતો.
સ હિ સર્વાસ્રસંપન્નો બલવાન્ભીમવિક્રમઃ । કીચકો નષ્ટમર્યાદો બભૂવ ભયદો નૃણામ્ ।। 23
કીચક સર્વ ગુણોથી યુક્ત, ભીમ જેવું બળવાન અને પરાક્રમી હતો; પણ એ સીમા વિહોણો બની ગયો અને માણસોને ડરાવતો રહ્યો.
તં પ્રાપ્ય બલસંમત્તં વિરાટઃ પૃથિવીપતિઃ । જિગાય સર્વાંશ્ચ રિપૂન્યથેન્દ્રો દાનવાન્પુરા ।। 24
એવો બળવાન અને અહંકારી કીચક મળતાં, રાજા વિરાટએ પોતાના બધા દુશ્મનોને જીત્યા, જેમ ઇન્દ્રે દાનવોને હરાવ્યા હતા.
મેખલાંશ્ચ ત્રિગર્તાંશ્ચ દશાર્ણાંશ્ચ કશેરુકાન્। માલવાંશ્ચૈવ યવનાન્સિલિન્દાન્કાશિકોસલાન્ ।। 25
એમણે મેખલ, ત્રિગર્ત, દશારણ, કશેરુક, માલવ, યવન, શિલિન્દ, કાશી અને કોશલને પણ વિજય કર્યા.
કરદાંશ્ચ નિષિદ્ધાંશ્ચ શિવાન્મચુલકાંસ્તથા। પુલિન્દાંશ્ચ કલિઙ્ગાંશ્ચ તઙ્કણાન્પરતઙ્કણાન્ ।। 26
એમણે કર આપનારા, નિષિદ્ધ, શિવ, મચુલક, પુલિંદ, કલિંગ, તંકણ અને પરતંકણ જાતિઓને પણ પોતાના વશમાં કરી લીધા.
અન્યે ચ બહવઃ શૂરા નાનાજનપદેશ્વરાઃ। કીચકેન રણે ભગ્ના વિદ્રવન્તિ દિશો દશ ।। 27
બીજા અનેક શૂરવીર અને વિવિધ પ્રદેશોના રાજાઓ પણ કીચકના હાથે યુદ્ધમાં હરાયા અને દસ દિશામાં ભાગી ગયા.
તમેવંવીર્યસંપન્નં નાગાયુતસમં બલે। વિરાટસ્તત્ર સેનાયાશ્ચકાર પતિમાત્મનઃ ।। 28
આવી શક્તિ ધરાવતો અને હજાર હાથી જેટલું બળ ધરાવતો કીચક, વિરાટએ પોતાની સેનાનો મુખ્ય બનાવ્યો.
વિરાટભ્રાતરશ્ચૈવ દશ દાશરથેઃ સમાઃ। તે ચૈનાનન્વવર્તન્ત કીચકાન્બલવત્તરાન્ ।। 29
વિરાટના દસ ભાઈઓ, જે દશરથના પુત્રો જેટલા બળવાન હતા, તેઓ પણ કીચકથી ઓછા હતા અને એના અનુગામી રહ્યા.