પઞ્ચવર્ષશતાન્યેવં કચસ્ય ચરતો વ્રતમ્। તત્રાતીયુરથો બુદ્ધ્વા દાનવાસ્તં તતઃ કચમ્
આ રીતે કચે પાંચસો વર્ષ સુધી વ્રતનું પાલન કર્યું, ત્યારે દાનવોને એ વાત ખબર પડી...
ગા રક્ષન્તં વને દૃષ્ટ્વા રહસ્યેકમમર્ષિતાઃ। જઘ્નુર્બૃહસ્પતેર્દ્વેષાદ્વિદ્યારક્ષાર્થમેવ ચ
જ્યારે દાનવોને કચને જંગલમાં ગાયોની રક્ષા કરતા એકલાં જોયો, ત્યારે તેઓ ગુસ્સે થઈને બૃહસ્પતિ પ્રત્યેની દુશ્મનાવટ અને પોતાની વિદ્યા બચાવવા માટે કચને મારી નાખ્યો.
હત્વા શાલાવૃકેભ્યશ્ચ પ્રાયચ્છઁલ્લવશઃ કૃતમ્। તતો ગાવો નિવૃત્તાસ્તા અગોપાઃ સ્વં નિવેશનમ્
એને મારીને, દાનવો એના અવશેષોને વાઘ-ભાળીઓને ખવડાવી દીધા; પછી ગાયો ગોપાળ વિના પોતાના વાસસ્થાને પાછી ફરી.
સા દૃષ્ટ્વા રહિતા ગાશ્ચ કચેનાભ્યાગતા વનાત્। ઉવાચ વચનં કાલે દેવયાન્યથ ભારત
જ્યારે દેવયાનીએ જોયું કે ગાયો કચ વિના જંગલમાંથી પાછી આવી છે, ત્યારે એણે યોગ્ય સમયે એમ કહ્યું, હે ભારત.
આહુતં ચાગ્નિહોત્રં તે સૂર્યશ્ચાસ્તં ગતઃ પ્રભો। અગોપાશ્ચાગતા ગાવઃ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે
તમારું અગ્નિહોત્ર પૂરૂં થયું છે, સૂર્ય અસ્ત થયો છે, ગાયો ગોપાળ વિના પાછી આવી છે, પણ કચ, પિતા, ક્યાંય દેખાતો નથી.
વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ। તં વિના ન ચ જીવેયમિતિ સત્યં બ્રવીમિ તે
પિતા, ચોક્કસ કચ મૃત્યુ પામ્યો હશે; એ વિના હું જીવી શકીશ નહીં—આ હું તમને સાચું કહું છું.
તતઃ સંજીવિનીં વિદ્યાં પ્રયુજ્ય કચમાહ્વયત્
પછી શુક્રે સંજીવની વિદ્યા વાપરીને કચને બોલાવ્યો.
ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા શરીરાણિ વૃકાણાં સ વિનિર્ગતઃ। આહૂતઃ પ્રાદુરભવત્કચો હૃષ્ટોઽથ વિદ્યયા
વાઘ-ભાળીઓના શરીર ફાડીને, કચ બોલાવાતા ખુશીથી બહાર આવ્યો, કારણ કે એ વિદ્યા જાણતો હતો.
કસ્માચ્ચિરાયિતોઽસીતિ પૃષ્ટસ્તામાહ ભાર્ગવીમ્
'તમે એટલો મોડો કેમ થયો?' એમ પૂછતાં, તેણે ભૃગુપુત્રીને જવાબ આપ્યો.
ગૃહીત્વા શ્રમભારાર્તો વટવૃક્ષં સમાશ્રિતઃ। ગાવશ્ચ સહિતાઃ સર્વા વૃક્ષચ્છાયામુપાશ્રિતાઃ
મારે બહુ થાક લાગ્યો હતો, એટલે હું વટવૃક્ષની છાંયમાં બેઠો અને બધી ગાયો પણ એ વૃક્ષની છાંયમાં આવી ભેગી થઈ.
અસુરાસ્તત્ર માં દૃષ્ટ્વા કસ્ત્વમિત્યભ્યચોદયન્। બૃહસ્પતિસુતશ્ચાહં કચ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ
ત્યાં અસુરોએ મને જોઈને પૂછ્યું, 'તુ કોણ છે?' ત્યારે મેં કહ્યું, 'હું બૃહસ્પતિનો દીકરો, કચ છું, એમ સૌને જાણીતું છે.'
ઇત્યુક્તમાત્રે માં હત્વા પેષીકૃત્વા તુ દાનવાઃ। દત્ત્વા શાલાવૃકેભ્યસ્તુ સુખં જગ્મુઃ સ્વમાલયં
હું આવું બોલતાં જ દાનવો મને મારી નાખી, મારી દેહને પીસી નાખ્યો અને એ અવશેષ શિયાળ અને વાઘને આપી, પછી ખુશીથી પોતાના ઘરે ગયા.
આહૂતો વિદ્યયા ભદ્રે ભાર્ગવેણ મહાત્મના। ત્વત્સમીપમિહાયાતઃ કથંચિત્પ્રાપ્તજીવિતઃ
પછી મહાન આત્માવાળા ભૃગુકુળના ઋષિએ પોતાની વિદ્યા વડે મને બોલાવ્યા, હે સુમને! હું કોઈક રીતે જીવતો રહીને તારા પાસે આવ્યો.
હતોઽહમિતિ ચાચખ્યૌ પૃષ્ટો બ્રાહ્મણકન્યયા। સ પુનર્દેવયાન્યોક્તઃ પુષ્પાણ્યાહર મે દ્વિજ
બ્રાહ્મણકન્યાએ પૂછતાં, તેણે કહ્યું, 'હું માર્યો ગયો હતો.' ત્યારે દેવયાનીએ ફરી કહ્યું, 'મારા માટે ફૂલ લઈ આવો, બ્રાહ્મણ.'
વનં યયૌ કચો વિપ્રો દદૃશુર્દાનવાશ્ચ તમ્। પુનસ્તં પેષયિત્વા તુ સમુદ્રામ્ભસ્યમિશ્રયન્
કચ બ્રાહ્મણે વનમાં ગયો, ત્યાં દાનવોને તે દેખાયો; તેમણે ફરી તેને મારીને પીસી નાખ્યો અને તેના અવશેષો દરિયાના પાણીમાં ફેંકી દીધા.
ચિરં ગતં પુનઃ કન્યા પિત્રે તં સંન્યવેદયત્। વિપ્રેણ પુનરાહૂતો વિદ્યયા ગુરુદેહજઃ। પુનરાવૃત્ય તદ્વૃત્તં ન્યવેદયત તદ્યથા
તે લાંબો સમય ન ફરતો, તો કન્યાએ ફરી પિતાને જાણ કરી; ગુરુની વિદ્યા વડે બ્રાહ્મણે કચને પાછો બોલાવ્યો, અને પાછો આવીને કચે જે થયું તે બધું સાચું કહ્યું.
તતસ્તૃતીયં હત્વા તં દગ્ધ્વા કૃત્વા ચ ચૂર્ણશઃ। પ્રાયચ્છન્બ્રાહ્મણાયૈવ સુરાયામસુરાસ્તથા
પછી ત્રીજી વાર દાનવોને તેને મારી, સળગાવી, પૂરી રીતે રાખ કરી, એ રાખ બ્રાહ્મણને અને પોતાને પીવા આપી.
અપિબત્સુરયા સાર્ધં કચભસ્મ ભૃગૂદ્વહઃ। સા સાયન્તનવેલાયામગોપા ગાઃ સમાગતાઃ
ભૃગુકુળના મહાન ઋષિએ દાનવો સાથે કચની રાખ મદિરામાં પીધી; સાંજ પડતાં ગવાળાઓ ગાયોને પાછી લાવ્યા.
દેવયાની શઙ્કમાના દૃષ્ટ્વા પિતરમબ્રવીત્।' પુષ્પાહારઃ પ્રેષણકૃત્કચસ્તાત ન દૃશ્યતે
દેવયાનીએ શંકા આવી, એટલે પિતાને કહ્યું, 'પિતા, તમે ફૂલ લેવા મોકલેલો કચ ક્યાંય દેખાતો નથી.'
વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ। તં વિના ન ચ જીવેયં કચં સત્યં બ્રવીમિ તે
'પિતા, ચોક્કસ કચ મર્યો છે અથવા મારવામાં આવ્યો છે; તેના વગર હું જીવતી રહી શકીશ નહીં. હું તમને સાચું કહું છું.'
શ્રુત્વા પુત્રીવચઃ કાવ્યો મન્ત્રેણાહૂતવાન્કચમ્। જ્ઞાત્વા બહિષ્ઠમજ્ઞાત્વા સ્વકુક્ષિસ્થં કચં નૃપ
પિતાએ દીકરીના વચન સાંભળીને મંત્રથી કચને બોલાવ્યા, પણ તેમને ખબર ન હતી કે કચ બહાર નથી, પણ તેમના પોતાના પેટમાં છે.
બૃહસ્પતેઃ સુતઃ પુત્રિ કચઃ પ્રેતગતિં ગતઃ। વિદ્યયા જીવિતોઽપ્યેવં હન્યતે કરવામ કિમ્
'દીકરી, બૃહસ્પતિનો દીકરો કચ મૃત્યુ પામ્યો છે; વિદ્યા વડે જીવતો થાય છે, પણ વારંવાર મારવામાં આવે છે—હવે શું કરીએ?'
મૈવં શુચો મા રુદ દેવયાનિ ન ત્વાદૃશી મર્ત્યમનુપ્રશોચતે। યસ્યાસ્તવ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ સેન્દ્રા દેવા વસવોઽથાશ્વિનૌ ચ
'દેવયાની, આ રીતે દુઃખી ન થા, રડશ નહિ. તારા જેવો કોઈ મરણશીલ માણસ આટલું દુઃખ માનતો નથી; તને બ્રહ્મા, બ્રાહ્મણો, ઇન્દ્ર, વસુઓ અને અશ્વિનીકુમારો બધાએ પ્રેમ કર્યો છે.'
સુરદ્વિષશ્ચૈવ જગચ્ચ સર્વ- મુપસ્થાને સન્નમન્તિ પ્રભાવાત્। અશક્યોઽસૌ જીવયિતું દ્વિજાતિઃ સંજીવિતો વધ્યતે ચૈવ ભૂયઃ
'દેવતાઓના દુશ્મનો અને આખું જગત પણ તારી મહિમાથી તારા ચરણોમાં નમન કરે છે. એ દ્વિજાતિ પુનઃપુનઃ જીવતો થાય છે, પણ ફરીથી મારવામાં આવે છે, તેને જીવતો રાખી શકાતો નથી.'
યસ્યાઙ્ગિરા વૃદ્ધતમઃ પિતામહો બૃહસ્પતિશ્ચાપિ પિતા તપોનિધિઃ। ઋષેઃ પુત્રં તમથો વાપિ પૌત્રં કથં ન શોચેયમહં ન રુદ્યામ્
'અંગિરા, વડીલ ઋષિ, તેના પરદાદા છે અને બૃહસ્પતિ, તપસ્વી, તેના પિતા છે. એવા ઋષિના દીકરા કે પૌત્ર માટે હું શા માટે દુઃખ ન માનું, કેમ રડું નહીં?'
સ બ્રહ્મચારી ચ તપોધનશ્ચ સદોત્થિતઃ કર્મસુ ચૈવ દક્ષઃ। કચસ્ય માર્ગં પ્રતિપત્સ્યે ન ભોક્ષ્યે પ્રિયો હિ મે તાત કચોઽભિરૂપઃ
'કચ બ્રહ્મચારી છે, તપમાં સમૃદ્ધ છે, હંમેશા સતર્ક અને કાર્યોમાં કુશળ છે. હવે હું પણ કચનો માર્ગ અપનાવીશ, ખાવાનું છોડિ દઈશ, કેમ કે કચ, જે મને ખૂબ પ્રિય અને સુંદર છે, હવે રહ્યો નથી, પિતા.'
કં બ્રહ્મહત્યા ન દહેદપીન્દ્રમ્
કોઈ પણ પાપ, અહીં સુધી કે બ્રાહ્મણહત્યા પણ, ઇન્દ્રને કેમ બળે નહીં?
સંચોદિતો દેવયાન્યા મહર્ષિઃ પુનરાહ્વયત્। સંરમ્ભેણૈવ કાવ્યો હિ બૃહસ્પતિસુતં કચમ્
દેવયાનીએ આગ્રહ કરતાં મહર્ષિએ ફરીથી કાચને, જે બૃહસ્પતિનો પુત્ર હતો, ભારે ક્રોધથી બોલાવી લીધો.
કચોઽપિ રાજન્સ મહાનુભાવો વિદ્યાબલાલ્લબ્ધમતિર્મહાત્મા।' ગુરોર્હિ ભીતો વિદ્યયા ચોપહૂતઃ। શનૈર્વાક્યં જઠરે વ્યાજહાર
હે રાજા, મહાન શક્તિ ધરાવતો અને વિદ્યા બળે બુદ્ધિમાન એવા કાચ પણ, ગુરુનો ભય રાખી અને વિદ્યા બળે બોલાવાતા, ધીમે ધીમે પેટમાંથી બોલ્યો.
પ્રસીદ ભગવન્મહ્યં કચોઽહમભિવાદયે। યથા બહુમતઃ પુત્રસ્તથા મન્યતુ માં ભવાન્
પ્રભુ, કૃપા કરો, હું કાચ છું, તમને વંદન કરું છું; જેમ તમે પ્રિય પુત્રને માન આપો છો, તેમ મને પણ માનો.