ન ચ ત્વમભિજાનીષે સ્ત્રીણાં ગુહ્યમનુત્તમમ્ । પુત્રં વા કિલ પૌત્રં વા ભ્રાતરં વા મનસ્વિનમ્ ।। 18
તને સ્ત્રીઓના સૌથી ગુપ્ત ભાવ સમજાતા નથી—પોતાનો પુત્ર હોય, પૌત્ર હોય કે બુદ્ધિશાળી ભાઈ હોય.
રહસીહ નરં દૃષ્ટ્વા નાનાગન્ધવિભૂષિતમ્। યોનિરુત્સ્વિદ્યતે સ્ત્રીણાં સતીનામપિ ચ શ્રુતમ્ ।। 19
કહેવામાં આવે છે કે જ્યારે કોઈ સ્ત્રી—even સતી—એકલા કોઈ પુરુષને વિવિધ સુગંધોથી સુશોભિત જોઈ લે છે, ત્યારે એની પ્રકૃતિ હલનચલન પામે છે.
માં નિરીક્ષ્યાનુલિપ્તાઙ્ગં સર્વાભરણભૂષિતમ્। વશમેષ્યતિ સૈરન્ધ્રી મન્મથેનાભિપીડિતા। સા ત્વં દૃષ્ટ્વા બ્રૂહિ ચૈનાં મમ ચેઞ્જીવિતં પ્રિયં ।। 20
જ્યારે સૈરંધ્રી મને સુગંધિત અને તમામ આભૂષણોથી શોભિત જોઈ લેશે, ત્યારે પ્રેમથી વિધવસ થઈ મારી વશમાં આવી જશે; તું એને મળ્યા પછી કહી દેજે કે મારા જીવનની આશા એ પર આધાર રાખે છે.
એવમુક્તા સુદેષ્ણા તુ શોકેનાભિપ્રપીડિતા। અહો દુઃખમહો કૃચ્છ્રમહો પાપમિતિ સ્મહ ।। 21
આવી રીતે સાંભળીને, સુદેષ્ણા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ અને મનમાં વિચારવા લાગી: 'હાય દુઃખ, હાય મુશ્કેલી, હાય પાપ!'
પ્રારુદદ્ભૃશદુઃખાર્તા વિપાકં તસ્ય વીક્ષ્ય સા। પાતાલેષુ પતત્યેષ વિલપન્બડવામુખે ।। 22
તેના ભવિષ્યને જોઈને, એ અત્યંત દુઃખથી રડી ઉઠી અને બોલી: 'આ તો પાતાળમાં પડી રહ્યો છે, દુઃખમાં વિલાપ કરી રહ્યો છે અને વિનાશના મુખમાં જતો રહ્યો છે.'
ત્વત્કૃતે વિનશિષ્યન્તિ ભ્રાતરઃ સુહૃદશ્ચ મે। કિંનુ શક્યં મયા કર્તું યત્ત્વમેવમભિપ્લુતઃ ।। 23
તારા કારણે મારા ભાઈઓ અને મિત્રો બધાં નાશ પામશે; હવે તું આટલો વ્યાકુળ થયો છે ત્યારે હું શું કરી શકું?
ન ચ શ્રેયોઽભિજાનીષે કામમેવાનુવર્તસે। ધ્રુવં ગતાયુસ્ત્વં પાપ યદેવં કામમોહિતઃ । અકર્તવ્યે હિ માં પાપે નિયુનઙ્ક્ષિ નરાધમ ।। 24
તને શું સારું છે એ ખબર જ નથી, તું તો માત્ર તારી ઈચ્છાઓ પાછળ દોડે છે; પાપી, તું કામમોહમાં એવડો અંધ થયો છે કે તારી આયુષ્ય હવે પૂરી થઈ ગઈ છે. આ અયોગ્ય કાર્યમાં તું મને પણ તારા સાથે ખેંચી રહ્યો છે, દુષ્ટ મનુષ્ય.
અપિ ચૈતત્પુરા પ્રોક્તં નિપુણૈર્મનુજોત્તમૈઃ । એકસ્તુ કુરુતે પાપં સ્વજાતિસ્તેન હન્યતે ।। 25
આ વાત તો પહેલા પણ બુદ્ધિશાળી અને સારા મનુષ્યો કહી ગયા છે: એક વ્યક્તિ પાપ કરે તો આખું કુટુંબ તેના કારણે વિનાશ પામે છે.
ગતસ્ત્વં ધર્મરાજસ્ય વિષયં નાત્ર સંશયઃ। અદૂષિતમિદં સર્વં સ્વજનં ઘાતયિષ્યસિ ।। 26
તું તો હવે ધર્મરાજાના રાજ્યમાં આવી ગયો છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; તું નિર્દોષ સ્વજનોને પણ વિનાશ તરફ લઈ જઈશ.
એતત્તુ મે દુઃખતરં યેનાહં ભ્રાતૃસૌહૃદાત્। વિદિતાર્થા કરિષ્યામિ તુષ્ટો ભવ કુલક્ષયે ।। 27
પણ મને સૌથી વધારે દુઃખ એ છે કે ભાઈઓ પ્રત્યેની વફાદારીને કારણે મને તારી ઈચ્છા મુજબ વર્તવું પડે છે—હવે તું કુળના વિનાશથી ખુશ થા.
ગચ્છ શીઘ્રમિતસ્ત્વં હિ સ્વમેવ ભવનં શુભમ્। કિંચિત્કાર્યં સમુદ્દિશ્ય સુરામન્નં ચ કારય ।। 28
હવે તું તરત જ તારા ઘરે જા, કોઈ બહાનું કાઢી દઈને દારૂ અને ભોજન તૈયાર કરાવ.
કૃતે ચાન્ને સુરાયાં ચ પ્રેષયિષ્યસિ મે પુનઃ । તામહં પ્રેષયિષ્યામિ મધ્વન્નાર્થં તવાન્તિકમ્ ।। 29
જ્યારે ભોજન અને દારૂ તૈયાર થઈ જાય, ત્યારે મને ફરી સંદેશ મોકલજે; પછી હું એને તારા માટે મધુર ભોજન લેવા મોકલીશ.
તતઃ સંપ્રેષિતામેનાં વિજને નિરવગ્રહામ્। સાન્ત્વયેથા યથાન્યાયં યદિ સામ સહિષ્યતિ ।। 30
પછી જ્યારે હું એને એકલી અને નિર્ભય રીતે મોકલી દઉં, ત્યારે તું યોગ્ય રીતે એને સમજાવજે—જો એ તારી નમ્ર વાત સાંભળી શકે તો.
સદ્યઃ કૃતમિદં સર્વં શેષમત્રાનુચિન્તય ।। 31
આ બધું તો તરત થઈ જશે; હવે આગળ શું કરવું એ તું વિચારી લે.
સુદેષ્ણયૈવમુક્તસ્તુ કીચકઃ કાલચોદિતઃ। ત્વરમાણઃ પ્રચક્રામ સ્વગૃહં રાજવેશ્મનઃ ।। 32
સુદેષ્ણાએ આવું કહ્યાથી, કીચક તો સમયના પ્રભાવે ઝડપથી રાજમહેલમાંથી પોતાના ઘરે દોડી ગયો.
આગમ્ય ચ ગૃહં રમ્યં સુરામન્નં ચકાર હ। અજૈડકં ચ સુકૃતં બહુ ચોચ્ચાવચાન્મૃગાન્ ।। 33
પછી પોતાના સુંદર ઘરે પહોંચી, તેણે દારૂ અને ભોજન તૈયાર કરાવ્યું અને મોટા-નાના અનેક પ્રાણીઓનું સારું શાક પણ બનાવડાવ્યું.
ભક્ષાંશ્ચ વિવિધાકારાન્બહૂંશ્ચોચ્ચાવચાંસ્તદા। કારયામાસ કુશલૈરન્નપાનૈઃ સુસંસ્કૃતમ્ ।। 34
ત્યારે તેણે કુશળ રસોઇયાઓ દ્વારા અનેક પ્રકારના અને વિવિધ સ્વાદના ભોજન અને પીણું સારી રીતે તૈયાર કરાવ્યું.
ત્વરાવાન્કાલપાશેન કણ્ઠે બદ્ધઃ પશુર્યથા । નાવબુધ્યત મૂઢાત્મા મરણં સમુપસ્થિતમ્ ।। 35
તે ઝડપમાં, સમયના ફાંસામાં ગળે બાંધાયેલા પશુ જેવો બંધાયો હતો, પણ મૂર્ખ મનથી તેને આવનારી મરણની ખબર જ ન પડી.
આનીતાયાં સુરાયાં તુ કૃતે ચાન્ને સુસંસ્કૃતે। કીચકઃ પુનરાગમ્ય સુદેષ્ણાં વાક્યમબ્રવીત્ ।। 36
જ્યારે દારૂ લાવવામાં આવી અને ભોજન સારી રીતે તૈયાર થયું, ત્યારે કીચક ફરી સુદેષ્ણા પાસે આવ્યો અને બોલ્યો.
મધુ માંસં ચ બહુધા ભક્ષ્યાશ્ચ બહુધા કૃતાઃ। સુદેષ્ણે બ્રૂહિ સૈરન્ધ્રીં યથા સા મે ગૃહં વ્રજેત્ ।। 37
મધુ, માંસ અને અનેક પ્રકારના સ્વાદિષ્ટ ભોજન તૈયાર છે; સુદેષ્ણા, હવે તું સૈરંધ્રીને કહી દે કે એ મારા ઘરે આવી જાય.
કેનચિત્ત્વદ્ય કાર્યેણ ત્વર શીઘ્રં મમ પ્રિયમ્। અહં હિ શરણં દેવં પ્રતિપદ્યે વૃષધ્વજમ્। સમાગમં મે સૈરન્ધ્ર્યા મરણં વા દિશેતિ વૈ ।। 38
કોઈક તારા કામ માટે, તું જલદી મને આ ઉપકાર કર; કેમ કે હું તો વૃષધ્વજ દેવને આશ્રય માનું છું—મને સૈરંધ્રીનો સંગ મળે અથવા તો મરણ આવે.
સા તમાહ વિનિઃશ્વસ્ય પ્રતિગચ્છ સ્વકં ગૃહમ્। એષાઽહમપિ સૈરન્ધ્રીં સુરાર્થે તૂર્ણમાદિશે ।। 39
એણે ઊંડો શ્વાસ લઈ ને કહ્યું: 'તું પાછો તારા ઘરે જા; હું પણ હમણાં જ સૈરંધ્રીને દારૂ લાવવા કહું છું.'
એવમુક્તસ્તુ પાપાત્મા કીચકસ્ત્વરિતઃ પુનઃ । સ્વગૃહં પ્રાવિશત્તૂર્ણં સૈરન્ધ્રીગતમાનસઃ ।। 40
સુદેષ્ણાએ આમ કહ્યું ત્યારે દુષ્ટ મનવાળો કીચક ઝડપથી પોતાના ઘરે ગયો, અને તેનો મન સૈરંધ્રી પર જ હતો.
કીચકં તુ ગતં જ્ઞાત્વા ત્વરમાણં સ્વકં ગૃહમ્। સૈરન્ધ્રીં તત આહૂય સદેષ્ણા વાક્યમબ્રવીત્ ।। 41
કીચક પોતાના ઘરે ઝડપથી ગયો છે એ જાણીને સુદેષ્ણાએ સૈરંધ્રીને બોલાવી સભામાં વાત કરી.
ગચ્છ સૈરન્ધ્રિ મત્પ્રીત્યૈ કીચકસ્ય નિવેશનમ્ । સુરામાનય સુશ્રોણિ તૃષિતાઽહં વિલાસિનિ ।। 42
સૈરંધ્રી, મારા આનંદ માટે કીચકના ઘરે જઈ, સુંદર કટિવાળી, મને તરસ લાગી છે, તું ત્યાંથી દારૂ લઈને આવ.
સુદેષ્ણયૈવમુક્તા સા નિઃશ્વસન્તી નૃપાત્મજા। અબ્રવીચ્છોકસન્તપ્તા નાહં તત્ર વ્રજામિ વૈઃ ।। 43
સુદેષ્ણાએ આમ કહ્યું ત્યારે રાજકન્યા દુ:ખથી ઊંડી શ્વાસ લઈ બોલી: 'હું ત્યાં જઇશ નહીં.'
સૂતપુત્રો હિ માં ભદ્રે કામાત્મા ચાભિમન્યતે । ન ગચ્છેયમહં તસ્ય રાજપુત્રિ નિવેશનમ્ । ત્વમેવ ભદ્રે જાનાસિ યથા સ નિરપત્રપઃ ।। 44
હે ભદ્રે, રથચાલકનો પુત્ર કામના વશ થઈને મને ઇચ્છે છે; રાજકન્યા, હું તેના ઘરે જઇશ નહીં. તમે જાણો છો કે એ કેટલો નિર્લજ્જ છે.
સમયશ્ચ કૃતો ભદ્રે યથા પ્રથમસંગમે। તથા નિવસમાનાયાં યથાઽહં નાન્યચારિણી ।। 45
હે ભદ્રે, પ્રથમ મુલાકાતે જે વચન થયું હતું એ મુજબ હું અહીં રહીશ પણ બીજું કંઈ નહીં કરું.
કીચકશ્ચ સુકેશાન્તે મૂઢો મદનગર્વિતઃ । સ મામિહ ગતાં દૃષ્ટ્વા વ્યવસ્યતિ નિરાકૃતિમ્। કથં નુ વૈ તત્ર ગતાં મર્ષયેન્મામબાન્ધવામ્ ।। 46
કીચક પોતાના રૂપ પર ગર્વ કરીને મૂર્ખ બની ગયો છે; હું ત્યાં જઇશ તો એ મને અપમાનિત કરવાનો નક્કી કરશે. હું અહીં કોઈ સહારો વગર જઇશ તો એ કેવી રીતે સહન કરશે?
બહ્વ્યઃ સન્તિ તવ પ્રેષ્યા રાજપુત્રિ વશાનુગાઃ। અન્યાં પ્રેષય કૈકેયિ સંરક્ષ્યાઽહમિહ ત્વયા ।। 47
હે રાજકન્યા, તમારી પાસે ઘણી દાસીઓ છે જે તમારી આજ્ઞા માને છે; બીજી કોઈને મોકલો, કૈકેયી, અને મને અહીં સુરક્ષિત રાખો.