તાન્પુનર્જીવયામાસ કાવ્યો વિદ્યાબલાશ્રયાત્। તતસ્તે પુનરુત્થાય યોધયાંચક્રિરે સુરાન્
પણ કાવ્યે પોતાની વિદ્યા-શક્તિથી એ દાનવોને ફરી જીવંત કર્યા; એટલે તેઓ ફરી ઊભા થઈને દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અસુરાસ્તુ નિજઘ્નુર્યાન્સુરાન્સમરમૂર્ધનિ। ન તાન્સઞ્જીવયામાસ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ
પછી અસુરોએ યુદ્ધના મેદાનમાં દેવોને મારી નાખ્યા; પણ બુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિએ તેમને જીવંત કર્યા નહિ.
ન હિ વેદ સ તાં વિદ્યાં યાં કાવ્યોવેત્તિ વીર્યવાન્। સઞ્જીવિનીં તતો દેવા વિષાદમગમન્પરમ્
કારણ કે, બૃહસ્પતિને એ વિદ્યા આવડતી નથી, જે શક્તિશાળી કાવ્યને આવડે છે—મૃતને જીવંત કરવાની વિદ્યા; તેથી દેવો ભારે દુઃખી થયા.
તે તુ દેવા ભયોદ્વિગ્નાઃ કાવ્યાદુશનસસ્તદા। ઊચુઃ કચમુપાગમ્ય જ્યેષ્ઠં પુત્રં બૃહસ્પતેઃ
ત્યારે ભયથી વ્યાકુળ થયેલા દેવો બૃહસ્પતિના મોટા પુત્ર કચ પાસે ગયા અને તેને કહ્યું.
ભજમાનાન્ભજસ્વાસ્માન્કુરુ નઃ સાહ્યમુત્તમમ્। યા સા વિદ્યા નિવસતિ બ્રાહ્મણેઽમિતતેજસિ
અમને સહારો આપ, અમને શ્રેષ્ઠ મદદ કર; જે વિદ્યા અનંત તેજવાળા બ્રાહ્મણમાં વસે છે, એ અમારે જોઈએ છે.
શુક્રે તામાહર ક્ષિપ્રં ભાગભાઙ્ગો ભવિષ્યસિ। વૃષપર્વસમીપે હિ શક્યો દ્રષ્ટું ત્વયા દ્વિજઃ
શુક્ર પાસેથી એ વિદ્યા ઝડપથી લાવ, તને યજ્ઞના ફળમાં ભાગ મળશે; વૃષપર્વાની પાસે તું એ બ્રાહ્મણને જોઈ શકે છે.
રક્ષતે દાનવાંસ્તત્ર ન સ રક્ષત્યદાનવાન્। તમારાધયિતું શક્તો ભવાન્પૂર્વવયાઃ કવિમ્
ત્યાં તે દાનવોની જ રક્ષા કરે છે, બીજાની નહિ; તું યુવાન છે એટલે એ કવિને પ્રસન્ન કરી શકે છે.
દેવયાનીં ચ દયિતાં સુતાં તસ્ય મહાત્મનઃ। ત્વમારાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે
અને તેની પ્રિય પુત્રી દેવયાની—તને જ તેને પ્રસન્ન કરવાનો અવસર છે, બીજું કોઈ એ કરી શકે તેમ નથી.
શીલદાક્ષિણ્યમાધુર્યૈરાચારેણ દમેન ચ। દેવયાન્યાં હિ તુષ્ટાયાં વિદ્યાં તાં પ્રાપ્સ્યસિ ધ્રુવમ્
સારા સ્વભાવ, દાન, મીઠાશ, યોગ્ય વર્તન અને સંયમથી—જો તું દેવયાનીને ખુશ કરશે તો એ વિદ્યા ચોક્કસ મળશે.
તથેત્યુક્ત્વા તતઃ પ્રાયાદ્બૃહસ્પતિસુતઃ કચઃ। તદાઽભિપૂજિતો દેવૈઃ સમીપે વૃષપર્વણઃ
'જેમ તમારો આદેશ' કહી, બૃહસ્પતિપુત્ર કચ દેવો દ્વારા સન્માનિત થઈને વૃષપર્વાના ઘરે ગયો.
સ ગત્વા ત્વરિતો રાજન્દેવૈઃ સંપ્રેષિતઃ કચઃ। અસુરેન્દ્રપુરે શુક્રં દૃષ્ટ્વા વાક્યમુવાચ હ
દેવતાઓએ મોકલ્યા પછી, રાજા, કચ ઝડપથી અસુરોના રાજાના શહેરમાં ગયો અને ત્યાં શુક્રને જોઈને એણે આ રીતે કહ્યું.
ઋષેરઙ્ગિરસઃ પૌત્રં પુત્રં સાક્ષાદ્બૃહસ્પતેઃ। નામ્ના કચ ઇતિ ખ્યાતં શિષ્યં ગૃહ્ણાત્ માં ભવાન્
હું ઋષિ અંગિરસનો પૌત્ર અને બૃહસ્પતિનો પુત્ર કચ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું; હે માન્ય ગુરુવર્ય, કૃપા કરીને મને તમારો શિષ્ય સ્વીકારો.
બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામિ ત્વય્યહં પરમં ગુરૌ। અનુમન્યસ્વ માં બ્રહ્મન્સહસ્રં પરિવત્સરાન્
હું તમારી પાસે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવા માગું છું, હે મહાન ગુરુ; હે બ્રાહ્મણ, મને હજાર વર્ષ સુધી સેવા કરવાની મંજૂરી આપો.
કચ સુસ્વાગતં તેઽસ્તુ પ્રતિગૃહ્ણામિ તે વચઃ। અર્ચયિષ્યેઽહમર્ચ્યં ત્વામર્ચિતોઽસ્તુ બૃહસ્પતિઃ
કચ, તારી ખૂબ આવકાર છે; હું તારા શબ્દો સ્વીકારું છું. હું તારી પૂજા કરીશ, જેમ બૃહસ્પતિની પૂજા કરવામાં આવી છે.
કચસ્તુ તં તથેત્યુક્ત્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વ્રતમ્। આદિષ્ટં કવિપુત્રેણ શુક્રેણોશનસા સ્વયમ્
કચે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને એ વ્રત સ્વીકારી લીધું, જેમ શુક્ર, ઉશનાનો પુત્ર, પોતે એને કહ્યું હતું.
વ્રતસ્ય પ્રાપ્તકાલં સ યથોક્તં પ્રત્યગૃહ્ણત। આરાધયન્નુપાધ્યાયં દેવયાનીં ચ ભારત
જ્યારે વ્રતનો સમય આવ્યો, ત્યારે કચે નિયમ પ્રમાણે એ વ્રત સ્વીકારી લીધું અને ગુરુ તથા દેવયાનીની સેવા કરી.
નિત્યમારાધયિષ્યંસ્તાં યુવા યૌવનગાં મુનિઃ। ગાયન્નૃત્યન્વાદયંશ્ચ દેવયાનીમતોષયત્
એ યુવાન ઋષિ હંમેશા દેવયાનીને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરતો અને ગાવા, નૃત્ય કરવા તથા વાદ્ય વગાડવાથી તેને આનંદ આપતો.
સ શીલયન્દેવયાનીં કન્યાં સંપ્રાપ્તયૌવનામ્। પુષ્પૈઃ ફલૈઃ પ્રેષણૈશ્ચ તોષયામાસ ભારત
કચે યુવાન થયેલી કન્યા દેવયાનીને ફૂલો, ફળો અને વિવિધ સેવાઓથી ખુશ કરી દીધી.
દેવયાન્યપિ તં વિપ્રં નિયમવ્રતધારિણમ્। ગાયન્તી ચ લલન્તી ચ રહઃ પર્યચરત્તથા
દેવયાની પણ એ નિયમવાળાં બ્રાહ્મણની સેવા કરતી, અને એકાંતમાં ગાવા તથા રમવા સાથે સમય વિતાવતી.
ગાયન્તં ચૈવ શુલ્કં ચ દાતારં પ્રિયવાદિનમ્। નાર્યો નરં કામયન્તે રૂપિણં સ્રગ્વિણં તથા
સ્ત્રીઓ એવા પુરુષને પસંદ કરે છે, જે ગાય છે, દાન આપે છે, મીઠું બોલે છે, સુંદર છે અને ફૂલોની વણાવેલી વાણ પહેરે છે.
પઞ્ચવર્ષશતાન્યેવં કચસ્ય ચરતો વ્રતમ્। તત્રાતીયુરથો બુદ્ધ્વા દાનવાસ્તં તતઃ કચમ્
આ રીતે કચે પાંચસો વર્ષ સુધી વ્રતનું પાલન કર્યું, ત્યારે દાનવોને એ વાત ખબર પડી...
ગા રક્ષન્તં વને દૃષ્ટ્વા રહસ્યેકમમર્ષિતાઃ। જઘ્નુર્બૃહસ્પતેર્દ્વેષાદ્વિદ્યારક્ષાર્થમેવ ચ
જ્યારે દાનવોને કચને જંગલમાં ગાયોની રક્ષા કરતા એકલાં જોયો, ત્યારે તેઓ ગુસ્સે થઈને બૃહસ્પતિ પ્રત્યેની દુશ્મનાવટ અને પોતાની વિદ્યા બચાવવા માટે કચને મારી નાખ્યો.
હત્વા શાલાવૃકેભ્યશ્ચ પ્રાયચ્છઁલ્લવશઃ કૃતમ્। તતો ગાવો નિવૃત્તાસ્તા અગોપાઃ સ્વં નિવેશનમ્
એને મારીને, દાનવો એના અવશેષોને વાઘ-ભાળીઓને ખવડાવી દીધા; પછી ગાયો ગોપાળ વિના પોતાના વાસસ્થાને પાછી ફરી.
સા દૃષ્ટ્વા રહિતા ગાશ્ચ કચેનાભ્યાગતા વનાત્। ઉવાચ વચનં કાલે દેવયાન્યથ ભારત
જ્યારે દેવયાનીએ જોયું કે ગાયો કચ વિના જંગલમાંથી પાછી આવી છે, ત્યારે એણે યોગ્ય સમયે એમ કહ્યું, હે ભારત.
આહુતં ચાગ્નિહોત્રં તે સૂર્યશ્ચાસ્તં ગતઃ પ્રભો। અગોપાશ્ચાગતા ગાવઃ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે
તમારું અગ્નિહોત્ર પૂરૂં થયું છે, સૂર્ય અસ્ત થયો છે, ગાયો ગોપાળ વિના પાછી આવી છે, પણ કચ, પિતા, ક્યાંય દેખાતો નથી.
વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ। તં વિના ન ચ જીવેયમિતિ સત્યં બ્રવીમિ તે
પિતા, ચોક્કસ કચ મૃત્યુ પામ્યો હશે; એ વિના હું જીવી શકીશ નહીં—આ હું તમને સાચું કહું છું.
તતઃ સંજીવિનીં વિદ્યાં પ્રયુજ્ય કચમાહ્વયત્
પછી શુક્રે સંજીવની વિદ્યા વાપરીને કચને બોલાવ્યો.
ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા શરીરાણિ વૃકાણાં સ વિનિર્ગતઃ। આહૂતઃ પ્રાદુરભવત્કચો હૃષ્ટોઽથ વિદ્યયા
વાઘ-ભાળીઓના શરીર ફાડીને, કચ બોલાવાતા ખુશીથી બહાર આવ્યો, કારણ કે એ વિદ્યા જાણતો હતો.
કસ્માચ્ચિરાયિતોઽસીતિ પૃષ્ટસ્તામાહ ભાર્ગવીમ્
'તમે એટલો મોડો કેમ થયો?' એમ પૂછતાં, તેણે ભૃગુપુત્રીને જવાબ આપ્યો.
ગૃહીત્વા શ્રમભારાર્તો વટવૃક્ષં સમાશ્રિતઃ। ગાવશ્ચ સહિતાઃ સર્વા વૃક્ષચ્છાયામુપાશ્રિતાઃ
મારે બહુ થાક લાગ્યો હતો, એટલે હું વટવૃક્ષની છાંયમાં બેઠો અને બધી ગાયો પણ એ વૃક્ષની છાંયમાં આવી ભેગી થઈ.