પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। તસ્યાષ્ટૌ શતસાહસ્રં ગવાં વર્ગાઃ શતંશતમ્ ।। 16
પાંચ પાંડવોમાં યૂધિષ્ઠિર સૌથી મોટા અને રાજા હતા. તેમના પાસે આઠ લાખ ગાયોના સો જૂથો હતા.
અપરે દશસાહસ્રા દ્વિસ્તાવન્તસ્તથા પરે। તેષાં ગોસઙ્ખ્ય આસં વૈ તન્ત્રીપાલેતિ માં વિદુઃ ।। 17
બીજા કેટલાક જૂથોમાં દસ હજાર ગાયો હતી અને બીજા સ્થળે એના બે ગણી વધુ હતી. લોકો મને તંત્રિપાલા તરીકે ઓળખતા, કારણ કે હું ગાયોનું રક્ષણ કરતો હતો.
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ યચ્ચાન્યદ્ગોગતં ક્વચિત્। ન મેઽસ્ત્યવિદિતં કિંચિત્સમન્તાદ્દશયોજનમ્ ।। 18
દસ યોજનની આજુબાજુમાં ગાયોથી સંબંધિત જે કંઈક છે – ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય – એ બધું મને જાણીતું છે, કંઈ પણ અજાણ નથી.
ગુણાઃ સુવિદિતા હ્યાસન્મયા તસ્ય મહાત્મનઃ। આસીચ્ચ સ મયા તુષ્ટઃ કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।। 19
મને એ મહાન આત્મા યૂધિષ્ઠિરના ગુણો સારી રીતે ખબર હતા. કુરુ રાજા યૂધિષ્ઠિર મારા પર પ્રસન્ન હતા.
અનેન ગણિતા ગાવો દુર્વિજ્ઞેયા મહત્તરાઃ। બહુક્ષીરતરાસ્તા વૈ બહ્વ્યઃ સત્યઃ સપુત્રિકાઃ ।। 20
આ રીતે ગણતરી કરતાં ગાયો બહુ મોટી સંખ્યામાં અને સમજવા મુશ્કેલ છે. એમાં ઘણી દૂધાળ, ઘણી, સાચી અને વાછરડાવાળી ગાયો છે.
ક્ષિપ્રં ચ ગાવો બહુલા ભવન્તિ ન તાસુ રોગો ભવતીહ કશ્ચિત્। તૈસ્તૈરુપયૈર્વિદિતં મયૈતદેતાનિ શિલ્પાનિ મયિ સ્થિતાનિ ।। 21
ગાયો ઝડપથી વધે છે અને એમાં કોઈ રોગ પડતો નથી. વિવિધ રીતોથી મને આ બધું ખબર પડે છે અને એ કળાઓ મારા અંદર છે.
ઋષભાનપિ જાનામિ રાજન્પૂજિતલક્ષણાન્। યેષાં મૂત્રમુપાઘ્રાય વન્ધ્યા અપિ પ્રસૂયતે ।। 22
હું એ સારા ગુણવાળા વાછરડા પણ ઓળખું છું, રાજા, જેમનું મૂત્ર સુઘી લેતાં પણ વાંઝિયા ગાયોએ વાછરડાં આપે છે.
મત્સ્યાધિપો હર્ષકલેન ચેતસા માદ્રીસુતં પાણ્ડવમભ્યભાષત। નૈવાનુમન્યે તવ કર્મ કુત્સિતં મહીં સમગ્રામભિપાતુમર્હસિ ।। 23
મત્સ્ય દેશના રાજાએ આનંદભેર માદ્રીપુત્ર પાંડવને કહ્યું: 'હું તારો નાની નોકરી કરવો યોગ્ય માનતો નથી; તું આખી ધરતી પર રાજ કરવાને લાયક છે.'
અથ ત્વિદાનીં તવ રોચતે વિભો યથેષ્ટતો ગવ્યમવેક્ષ મામકમ્। ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્તુ વૈ પશૂન્સપાલાન્ભવતે દદામ્યહમ્ ।। 24
પણ હવે, મહાનુભાવ, જો તને ઇચ્છા હોય તો મારી ગાયો તારા મનગમતા રીતે જોઈ લે. મારા પશુ અને ગવાળાઓ તારી સંભાળમાં રહે, હું તને એ બધું સોંપું છું.
શતં સહસ્રાણિ ગવાં હિ સન્તિ વર્ણસ્યવર્ણસ્ય પૃથગ્ગણાનામ્। દદામિ તેઽહં વરમીપ્સિતં ચ યત્ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્ત્વિતિ ।। 25
અહીં લાખો ગાયો છે, દરેક જૂથ અલગ છે. તને જે ઈચ્છિત વર માંગવો હોય તે હું આપું છું; મારા પશુ તારી દેખરેખમાં રહે.
એવં વિરાટેન સમેત્ય પાણ્ડવો લબ્ધ્વા ચ ગોબલ્લવતાં યથેષ્ટતઃ। અજ્ઞાતચર્યામવસન્મહાત્મા યથા રવિશ્ચાસ્તગિરિં પ્રવિષ્ટઃ ।। 26
આ રીતે વિરાટ સાથે મળીને પાંડવે મનગમતી રીતે ગાયોનું મુખ્ય પાલનકર્તા પદ મેળવ્યું. એ મહાન આત્મા અજાણ્યા રહીને, જેમ રવિ પર્વતની પાછળ જાય છે તેમ, ત્યાં વસ્યા.
એવં વિરાટે ન્યવસંશ્ચ પાણ્ડવા યથા પ્રતિજ્ઞાભિરમોઘવિક્રમાઃ । અબુદ્ધચર્યાં ચરિતું યથાતથં સમુદ્રનેમીમભિશાસ્તુમુદ્યતાઃ ।। 27
પાંડવો વિરાટ પાસે એમની પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે, અખૂટ પરાક્રમ સાથે, અજાણ્યા રહીને રહ્યા; જેમ દરિયાની કિનારે પહોંચવા પ્રયત્ન કરે તેમ, એમણે ગુપ્ત જીવન વિતાવ્યું.
તતઃ કૃષ્ણા સુકેશી સા દર્શનીયા શુચિસ્મિતા। વેણીકેશાન્સમુત્ક્ષિપ્ય પીનવૃત્તકુચા શુભા । જુગૂહે દક્ષિણે પાર્શ્વે મૃદૂનસિતલોચના ।। 1
પછી કૃષ્ણા, સુંદર વાળવાળી, મોહક અને શુદ્ધ સ્મિતવાળી, વેણી વાળ અને ગોળ છાતી ઉંચી કરીને, નરમ અને ઠંડા નેત્રો સાથે, પોતાના જ જમણા બાજુએ છુપાઈ ગઈ.
વાસશ્ચ પરિધાયૈકં કૃષ્ણા સુમલિનં મહત્। કૃત્વા વેષં ચ સૈરન્ધ્ર્યાઃ કૃષ્ણા વ્યચરદાર્તવત્ ।। 2
કૃષ્ણાએ એક મોટું, મેલાં કપડું પહેરી, સૈરંધ્રીનું વેશ ધારણ કર્યું અને દુઃખી બનીને ફરવા લાગી.
પ્રવિષ્ટા નગરં ભીરૂઃ સૈરન્ધ્રીવેષસંયુતા। તાં નરાઃ પરિધાવન્તઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમુપાદ્રવન્ ।। 3
ભયભીત કૃષ્ણા, સૈરંધ્રીના વેશમાં, શહેરમાં પ્રવેશી. તેને જોઈને પુરુષો અને સ્ત્રીઓ તેની તરફ દોડી આવ્યા.
અપૃચ્છંસ્તે ચ તાં દૃષ્ટ્વા કા ત્વં કિં ચ ચિકીર્ષસિ। સા તાનુવાચ રાજેન્દ્ર સૈરન્ધ્ર્યહમુપાગતા। કર્મ ચેચ્છામિ વૈ કર્તું તસ્ય યા માં ભરિષ્યતિ ।। 4
એમણે પૂછ્યું: 'તું કોણ છે અને શું કરવા ઈચ્છે છે?' તેણે જવાબ આપ્યો: 'રાજા, હું સૈરંધ્રી બની આવી છું; જે મને રાખશે તેની સેવા કરવા માગું છું.'
તસ્યા રૂપેણ વેષેણ શ્લક્ષ્ણયા ચ ગિરા તથા। ન શ્રદ્દધાનાસ્તાં દેવીમન્નહેતોરુપસ્થિતામ્ ।। 5
કૃષ્ણાના રૂપ, વેશ અને મીઠી વાણી જોઈને, કોઈએ માન્યું નહીં કે એ દેવી અન્ન માટે આવી છે.
વિરાટસ્ય તુ કૈકેયી ભાર્યા પરમસંમતા। આલોકયન્તી દદૃશે પ્રાસાદાદ્દ્રુપદાત્મજામ્ ।। 6
વિરાટની પત્ની કૈકેયી, જે બહુ માન્ય હતી, મહેલમાંથી જોઈને દ્રુપદની દીકરીને ઓળખી ગઈ.
સા સમીક્ષ્ય તથારૂપામનાથામેકવાસસમ્। સ્ત્રીભિશ્ચ પુરુષૈશ્ચાપિ સર્વતઃ પરિવારિતામ્ ।। 7
તે સમયે, એકલા અને અનાથ અવસ્થામાં, માત્ર એક જ વસ્ત્ર પહેરીને, ચારેય બાજુથી સ્ત્રીઓ અને પુરુષો દ્વારા ઘેરાયેલી હતી, તેને સૌએ જોયી.
વિરાટભાર્યા તાં દેવી કારુણ્યાજ્જાતસંભ્રમા। અપ્રેષયત્સમીપસ્થાઃ સ્ત્રિયો વૃદ્ધાશ્ચ તત્પરાઃ ।। 8
વીરાટની રાણી, તે મહાન સ્ત્રી, દયાથી અને ચિંતાથી ભરાઈ, પાસે બેઠેલી વૃદ્ધ સ્ત્રીઓને તરત બોલાવી મોકલ્યા.
અપનીય તતઃ સર્વા આનયધ્વમિહૈવ તામ્। યદા દૃષ્ટા મયા સાધ્વી કમ્પતે મે મનસ્તદા। તસ્માચ્છીઘ્રમિહાનાય દર્શયધ્વં યદીચ્છથ ।। 9
બધાને અહીંથી દૂર કરો અને તેને તરત લઇ આવો; જ્યારે પણ હું એ સારા સ્વભાવની સ્ત્રીને જોઉં છું, ત્યારે મારું મન અશાંત થઈ જાય છે. તેથી, જો તમારે મન હોય તો, ઝડપથી તેને અહીં લાવો અને મને બતાવો.
તાસ્તથોક્તા ઉપાગમ્ય દ્રૌપદીં પરિસંગતાઃ। આનીય સર્વથા ત્વેનામબ્રુવન્મધુરાક્ષરમ્ ।। 10
એવી આજ્ઞા મળતાં, તે સ્ત્રીઓ દ્રૌપદી પાસે આવી, તેને સૌ રીતે ઘેરી, અને મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી.
ભદ્રે ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તી સુદેષ્ણા હર્મ્યભૂતલે। ત્વદર્થં પ્રૈષયચ્ચાસ્માન્દ્રષ્ટું તાં ત્વં યદીચ્છસિ। આયાહ્યસ્માભિરેવાદ્ય રક્ષ્યમાણા યથેષ્ટતઃ ।। 11
સુભદ્રે, રાણી સુદેષ્ના તને મહેલમાં મળવા ઈચ્છે છે; એ માટે અમને તારી પાસે મોકલ્યા છે. જો તારે તેને મળવું હોય, તો આજે અમારે સાથે આવજે, અમે તને ઈચ્છ્યા પ્રમાણે રક્ષીશું.
તચ્છ્રુત્વા દ્રૌપદી તાસાં વચનં વાક્યકોવિદા। ઈપ્સિતર્થાતિલાભેન હૃષ્ટાઽઽયાતા ગૃહોત્તમમ્ ।। 12
એ સ્ત્રીઓના વચન સાંભળી, વાણીમાં નિપુણ દ્રૌપદી, પોતાની ઈચ્છિત વસ્તુ પ્રાપ્ત થતાં આનંદિત થઈ, મહેલ તરફ ગઈ.
રાજવેશ્મ હ્યુપાક્રમ્ય યત્રાગ્ર્યમહિષી સ્થિતા। સુદેષ્ણામગમત્કૃષ્ણા રાજભાર્યાં યશસ્વિનીમ્ ।। 13
પછી, કૃષ્ણા એ રાજમહેલમાં પ્રવેશી, જ્યાં મુખ્ય રાણી સુદેષ્ના હાજર હતી, અને તે યશસ્વિ રાણી પાસે પહોંચી.
કૃષ્ણાન્કેશાન્મૃદૂન્દીર્ઘાન્સમુદ્ગ્રથ્યાસિતેક્ષણા। કુઞ્ચિતાગ્રાંસ્તુ સૂક્ષ્માગ્રાન્દર્શનીયાન્નિબધ્ય ચ। જુગૂહે દક્ષિણે પાર્શ્વે મૃદૂનાયતલોચના ।। 14
કૃષ્ણાએ પોતાના નરમ અને લાંબા વાળ, જે વાળના છેડા વળાંકડિયા અને સૂક્ષ્મ હતા, તેમને ભેગા કરીને, જમણા બાજુ બાંધી, પોતાના વિશાળ અને કોમળ આંખો સાથે છુપાવી દીધા.
સા પ્રવિશ્ય વિરાટસ્ય દ્રૌપદ્યન્તઃપુરં શુભા। હ્રીનિષેવાન્વિતા બાલા કમ્પમાના લતેવ સા ।। 15
એ પવિત્ર અને લજ્જાશીલ યુવતી, વીરાટના આંતરમહેલમાં પ્રવેશી, લતાની જેમ ધ્રૂજતી હતી.
અભિગમ્ય ચ સુશ્રોણી સર્વલક્ષણસંયુતા। દદર્શાવસ્થિતાં હૈમે પીઠે રત્નપરિચ્છદે ।। 16
પછી, સુંદર કટિ ધરાવતી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત એ સ્ત્રીએ આગળ જઈ, સુદેષ્નાને સોના અને રત્નોથી શોભિત આસન પર બેઠેલી જોઈ.
રક્તસૂક્ષ્મામ્બરધરાં મેઘે સૌદામિનીમિવ । નાનાવર્ણવિચિત્રાં ચ સર્વાભરણભૂષિતામ્ ।। 17
લાલ રંગના સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર પહેરેલી, વિવિધ રંગોથી શોભાયમાન અને સર્વ પ્રકારના આભૂષણોથી સજ્જ, એ મેઘ પર વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગી.
સુભ્રૂં સુકેશીં સુશ્રોણીં કુબ્જવામનમધ્યગામ્। બહુપુષ્પોપકીર્ણાયાં ભૂમ્યાં વેદિમિવાધ્વરે ।। 18
સુંદર ભ્રૂ, સુંદર વાળ અને મનોહર કટિ ધરાવતી એ સ્ત્રી, અનેક ફૂલો થી શોભાયમાન જમીન પર, યજ્ઞમાં વેદી જેવી લાગી.