નિશમ્ય રાજા સહદેવભાષિતં નિરીક્ષ્ય માદ્રીસુતમભ્યનન્દત્। ઉવાચ હૃષ્ટો મુદિતેન ચેતસા ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વીર લક્ષયે ।। 6
સહદેવના શબ્દો સાંભળી અને માદ્રીપુત્રને જોઈને રાજાએ આનંદપૂર્વક તેનું સ્વાગત કર્યું અને ખુશીથી કહ્યું: 'વીર, તારી અંદર ગવાળાની લાક્ષણિકતાઓ મને દેખાતી નથી.'
ધૈર્યાદ્વપુઃ ક્ષાત્રમિવેહ તે દૃઢં પ્રકાશતે કૌરવવંશજસ્ય વા। નાપણ્ડિતેયં તવ દૃશ્યતે તનુર્ભવેહ રાજ્યે મમ મન્ત્રધર્મભૃત્ ।। 7
તારી સ્થિરતા અને રૂપ અહીં ક્ષત્રિય જેવું જ પ્રભાવી લાગે છે, જેમ કે કૌરવોના વંશજને યોગ્ય હોય. તારો દેહ અજ્ઞાન જણાતો નથી. મારા રાજ્યમાં તું મારો સલાહકાર અને ધર્મનિષ્ઠ બનીને રહે.
પ્રશાધિ મત્સ્યાન્સહરાજકાનિમાન્બૃહસ્પતિઃ શત્રુયુતાનિવામરાન્। બલં ચ મે રક્ષ સુવેષ સર્વશો ગૃહાણ ખઙ્ગં પ્રતિરૂપમાત્મઃ ।। 8
માછ્ય દેશ અને તેમના સહયોગી રાજાઓ પર તું શાસન કર, જેમ બૃહસ્પતિ દેવતાઓ પર કરે છે. મારા સેનાનું તું સારી રીતે રક્ષણ કર અને પોતાને યોગ્ય એવી તલવાર ધારણ કર.
અનીકકર્ણાગ્રધરો બલસ્ય મે પ્રભુર્ભવાનસ્તુ ગૃહાણ કાર્મુકમ્ ।। 9
મારી સેના માટે તું મુખ્ય સેનાપતિ બન, અને મારો સેનાધ્યક્ષ બની ધનુષ્ય સંભાળ.
વિરાટરાજ્ઞાઽભિહિતઃ કુરૂત્તમઃ પ્રશસ્ય રાજાનમભિપ્રણમ્ય ચ। ઉવાચ મત્સ્યપ્રવરં મહાપતિઃ શૃણુષ્વ રાજન્મમ વાક્યમુત્તમમ્ ।। 10
વિરાટ રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠએ રાજાની પ્રશંસા કરી અને નમન કર્યું, પછી તે મહાન પુરુષે રાજાને કહ્યું: 'રાજા, હવે મારા શ્રેષ્ઠ વચન સાંભળો.'
બાલો હ્યહં જાતિવિશેષદૂષિતઃ કુતોઽદ્ય મે નીતિષુ યુક્તમન્ત્રતા । સ્વકર્મતુષ્ટાશ્ચ વયં નરાધિપ પ્રશાધિ માં ગોપરિરક્ષણેઽનઘ ।। 11
'હું તો યુવાન છું અને મારા જન્મથી સામાન્ય માનવામાં આવ્યો છું. આજે હું રાજનીતિમાં સલાહ આપવા યોગ્ય કેમ થઈ શકું? રાજા, અમને આપણા કામમાં સંતોષ છે; મને ગાયો રાખવાનું જ કામ સોંપો, નિર્દોષ.'
વૈશ્યોસ્મિ નામ્નાઽહમરિષ્ટનેમિર્ગોસઙ્ખ્ય આસં કુરુપુઙ્ગવાનામ્ । વસ્તું ત્વયીચ્છામિ વિશાંવરિષ્ઠ તાન્રાજસિંહાન્ન હિ વેદ્મિ પાર્થાન્ ।। 12
'હું નામે વૈશ્ય છું, અરીષ્ઠનેમિ કહાય છું, ગાયો સંભાળવામાં નિપુણ છું, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી પાસે રહેવા ઈચ્છું છું; પાંડવો કોણ છે એ મને ખબર નથી.'
ન જીવિતું શક્યમતોઽન્યકર્મણા ન ચ ત્વદન્યો મમ રોચતે વિભો ।। 13
'મારે બીજું કોઈ કામ કરીને જીવવું શક્ય નથી, અને તમારી સિવાય બીજું કોઈ મને પસંદ નથી, પ્રભુ.'
ત્વં બ્રાહ્મણો વા યદિ વાઽપિ ભૂમિપઃ સમુદ્રનેમીશ્વરરૂપવાનસિ। આચક્ષ્વ તત્વં ત્વમમિત્રકર્શન ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વિદ્યતે સમમ્ ।। 14
'તમે બ્રાહ્મણ હોવ કે રાજા, તમે તો જાણે સમુદ્રની કિનારે રાજા જેવું રૂપ ધરાવો છો. દુશ્મનોના વિનાશક, તમારું સાચું સ્વરૂપ જણાવો, કેમ કે ગવાળાનું કામ તમને યોગ્ય લાગતું નથી.'
કસ્યામિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં ચાપિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે કૃતમ્। કથં ત્વમસ્માસુ નિવત્સ્યસે સદા વદસ્વ કિં ચાપિ તવેહ વેતનમ્ ।। 15
'કયા રાજાના રાજ્યમાંથી તમે અહીં આવ્યા છો? કઈ કળા કે હુન્નર તમે જાણો છો અને અમારામાં કેવી રીતે હંમેશા રહેશો? અને અહીં તમારો વેતન કેટલુ હશે, એ પણ કહો.'
પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। તસ્યાષ્ટૌ શતસાહસ્રં ગવાં વર્ગાઃ શતંશતમ્ ।। 16
પાંચ પાંડવોમાં યૂધિષ્ઠિર સૌથી મોટા અને રાજા હતા. તેમના પાસે આઠ લાખ ગાયોના સો જૂથો હતા.
અપરે દશસાહસ્રા દ્વિસ્તાવન્તસ્તથા પરે। તેષાં ગોસઙ્ખ્ય આસં વૈ તન્ત્રીપાલેતિ માં વિદુઃ ।। 17
બીજા કેટલાક જૂથોમાં દસ હજાર ગાયો હતી અને બીજા સ્થળે એના બે ગણી વધુ હતી. લોકો મને તંત્રિપાલા તરીકે ઓળખતા, કારણ કે હું ગાયોનું રક્ષણ કરતો હતો.
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ યચ્ચાન્યદ્ગોગતં ક્વચિત્। ન મેઽસ્ત્યવિદિતં કિંચિત્સમન્તાદ્દશયોજનમ્ ।। 18
દસ યોજનની આજુબાજુમાં ગાયોથી સંબંધિત જે કંઈક છે – ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય – એ બધું મને જાણીતું છે, કંઈ પણ અજાણ નથી.
ગુણાઃ સુવિદિતા હ્યાસન્મયા તસ્ય મહાત્મનઃ। આસીચ્ચ સ મયા તુષ્ટઃ કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।। 19
મને એ મહાન આત્મા યૂધિષ્ઠિરના ગુણો સારી રીતે ખબર હતા. કુરુ રાજા યૂધિષ્ઠિર મારા પર પ્રસન્ન હતા.
અનેન ગણિતા ગાવો દુર્વિજ્ઞેયા મહત્તરાઃ। બહુક્ષીરતરાસ્તા વૈ બહ્વ્યઃ સત્યઃ સપુત્રિકાઃ ।। 20
આ રીતે ગણતરી કરતાં ગાયો બહુ મોટી સંખ્યામાં અને સમજવા મુશ્કેલ છે. એમાં ઘણી દૂધાળ, ઘણી, સાચી અને વાછરડાવાળી ગાયો છે.
ક્ષિપ્રં ચ ગાવો બહુલા ભવન્તિ ન તાસુ રોગો ભવતીહ કશ્ચિત્। તૈસ્તૈરુપયૈર્વિદિતં મયૈતદેતાનિ શિલ્પાનિ મયિ સ્થિતાનિ ।। 21
ગાયો ઝડપથી વધે છે અને એમાં કોઈ રોગ પડતો નથી. વિવિધ રીતોથી મને આ બધું ખબર પડે છે અને એ કળાઓ મારા અંદર છે.
ઋષભાનપિ જાનામિ રાજન્પૂજિતલક્ષણાન્। યેષાં મૂત્રમુપાઘ્રાય વન્ધ્યા અપિ પ્રસૂયતે ।। 22
હું એ સારા ગુણવાળા વાછરડા પણ ઓળખું છું, રાજા, જેમનું મૂત્ર સુઘી લેતાં પણ વાંઝિયા ગાયોએ વાછરડાં આપે છે.
મત્સ્યાધિપો હર્ષકલેન ચેતસા માદ્રીસુતં પાણ્ડવમભ્યભાષત। નૈવાનુમન્યે તવ કર્મ કુત્સિતં મહીં સમગ્રામભિપાતુમર્હસિ ।। 23
મત્સ્ય દેશના રાજાએ આનંદભેર માદ્રીપુત્ર પાંડવને કહ્યું: 'હું તારો નાની નોકરી કરવો યોગ્ય માનતો નથી; તું આખી ધરતી પર રાજ કરવાને લાયક છે.'
અથ ત્વિદાનીં તવ રોચતે વિભો યથેષ્ટતો ગવ્યમવેક્ષ મામકમ્। ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્તુ વૈ પશૂન્સપાલાન્ભવતે દદામ્યહમ્ ।। 24
પણ હવે, મહાનુભાવ, જો તને ઇચ્છા હોય તો મારી ગાયો તારા મનગમતા રીતે જોઈ લે. મારા પશુ અને ગવાળાઓ તારી સંભાળમાં રહે, હું તને એ બધું સોંપું છું.
શતં સહસ્રાણિ ગવાં હિ સન્તિ વર્ણસ્યવર્ણસ્ય પૃથગ્ગણાનામ્। દદામિ તેઽહં વરમીપ્સિતં ચ યત્ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્ત્વિતિ ।। 25
અહીં લાખો ગાયો છે, દરેક જૂથ અલગ છે. તને જે ઈચ્છિત વર માંગવો હોય તે હું આપું છું; મારા પશુ તારી દેખરેખમાં રહે.
એવં વિરાટેન સમેત્ય પાણ્ડવો લબ્ધ્વા ચ ગોબલ્લવતાં યથેષ્ટતઃ। અજ્ઞાતચર્યામવસન્મહાત્મા યથા રવિશ્ચાસ્તગિરિં પ્રવિષ્ટઃ ।। 26
આ રીતે વિરાટ સાથે મળીને પાંડવે મનગમતી રીતે ગાયોનું મુખ્ય પાલનકર્તા પદ મેળવ્યું. એ મહાન આત્મા અજાણ્યા રહીને, જેમ રવિ પર્વતની પાછળ જાય છે તેમ, ત્યાં વસ્યા.
એવં વિરાટે ન્યવસંશ્ચ પાણ્ડવા યથા પ્રતિજ્ઞાભિરમોઘવિક્રમાઃ । અબુદ્ધચર્યાં ચરિતું યથાતથં સમુદ્રનેમીમભિશાસ્તુમુદ્યતાઃ ।। 27
પાંડવો વિરાટ પાસે એમની પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે, અખૂટ પરાક્રમ સાથે, અજાણ્યા રહીને રહ્યા; જેમ દરિયાની કિનારે પહોંચવા પ્રયત્ન કરે તેમ, એમણે ગુપ્ત જીવન વિતાવ્યું.
તતઃ કૃષ્ણા સુકેશી સા દર્શનીયા શુચિસ્મિતા। વેણીકેશાન્સમુત્ક્ષિપ્ય પીનવૃત્તકુચા શુભા । જુગૂહે દક્ષિણે પાર્શ્વે મૃદૂનસિતલોચના ।। 1
પછી કૃષ્ણા, સુંદર વાળવાળી, મોહક અને શુદ્ધ સ્મિતવાળી, વેણી વાળ અને ગોળ છાતી ઉંચી કરીને, નરમ અને ઠંડા નેત્રો સાથે, પોતાના જ જમણા બાજુએ છુપાઈ ગઈ.
વાસશ્ચ પરિધાયૈકં કૃષ્ણા સુમલિનં મહત્। કૃત્વા વેષં ચ સૈરન્ધ્ર્યાઃ કૃષ્ણા વ્યચરદાર્તવત્ ।। 2
કૃષ્ણાએ એક મોટું, મેલાં કપડું પહેરી, સૈરંધ્રીનું વેશ ધારણ કર્યું અને દુઃખી બનીને ફરવા લાગી.
પ્રવિષ્ટા નગરં ભીરૂઃ સૈરન્ધ્રીવેષસંયુતા। તાં નરાઃ પરિધાવન્તઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમુપાદ્રવન્ ।। 3
ભયભીત કૃષ્ણા, સૈરંધ્રીના વેશમાં, શહેરમાં પ્રવેશી. તેને જોઈને પુરુષો અને સ્ત્રીઓ તેની તરફ દોડી આવ્યા.
અપૃચ્છંસ્તે ચ તાં દૃષ્ટ્વા કા ત્વં કિં ચ ચિકીર્ષસિ। સા તાનુવાચ રાજેન્દ્ર સૈરન્ધ્ર્યહમુપાગતા। કર્મ ચેચ્છામિ વૈ કર્તું તસ્ય યા માં ભરિષ્યતિ ।। 4
એમણે પૂછ્યું: 'તું કોણ છે અને શું કરવા ઈચ્છે છે?' તેણે જવાબ આપ્યો: 'રાજા, હું સૈરંધ્રી બની આવી છું; જે મને રાખશે તેની સેવા કરવા માગું છું.'
તસ્યા રૂપેણ વેષેણ શ્લક્ષ્ણયા ચ ગિરા તથા। ન શ્રદ્દધાનાસ્તાં દેવીમન્નહેતોરુપસ્થિતામ્ ।। 5
કૃષ્ણાના રૂપ, વેશ અને મીઠી વાણી જોઈને, કોઈએ માન્યું નહીં કે એ દેવી અન્ન માટે આવી છે.
વિરાટસ્ય તુ કૈકેયી ભાર્યા પરમસંમતા। આલોકયન્તી દદૃશે પ્રાસાદાદ્દ્રુપદાત્મજામ્ ।। 6
વિરાટની પત્ની કૈકેયી, જે બહુ માન્ય હતી, મહેલમાંથી જોઈને દ્રુપદની દીકરીને ઓળખી ગઈ.
સા સમીક્ષ્ય તથારૂપામનાથામેકવાસસમ્। સ્ત્રીભિશ્ચ પુરુષૈશ્ચાપિ સર્વતઃ પરિવારિતામ્ ।। 7
તે સમયે, એકલા અને અનાથ અવસ્થામાં, માત્ર એક જ વસ્ત્ર પહેરીને, ચારેય બાજુથી સ્ત્રીઓ અને પુરુષો દ્વારા ઘેરાયેલી હતી, તેને સૌએ જોયી.
વિરાટભાર્યા તાં દેવી કારુણ્યાજ્જાતસંભ્રમા। અપ્રેષયત્સમીપસ્થાઃ સ્ત્રિયો વૃદ્ધાશ્ચ તત્પરાઃ ।। 8
વીરાટની રાણી, તે મહાન સ્ત્રી, દયાથી અને ચિંતાથી ભરાઈ, પાસે બેઠેલી વૃદ્ધ સ્ત્રીઓને તરત બોલાવી મોકલ્યા.