યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજેન્દ્ર નરરાજસ્ય શાસનાત્। શતસાહસ્રકોટીનામશ્વાનામસ્મિ રક્ષિતા ।। 12
'રાજા યુધિષ્ઠિરના આદેશથી, હું લાખો કરોડો ઘોડાંઓની રક્ષા કરતો હતો.'
યદસ્તિ કિંચિન્મમ વાજિવાહનં તદસ્તુ સર્વં ત્વદધીનમદ્ય વૈ। યે ચાપિ કેચિન્મમ વાજિયોધાસ્ત્વદાશ્રયાઃ સારથયશ્ચ સન્તુ મે ।। 13
'મારા પાસે જે પણ ઘોડાંઓ છે, આજે એ બધાં તારા અધિકારમાં છે; અને મારા ઘોડાંઓના સેવકો કે રથચાલકો પણ હવે તારા આશ્રયમાં રહેશે.'
ઇદં તવેષ્ટં વિહિતં સુરોપમ ...હિ યત્તે પ્રસમીક્ષિતં વરમ્। ...ઽનુરૂપં હયકર્મ દૃશ્યતે વિભાતિ રાજેવ ન કર્મ વાજિનામ્ ।। 14
હું જાણું છું કે આ તમારો ઇચ્છિત નિર્ણય છે, દેવસમાન, અને તમે જે વિચાર્યું છે તે ખરેખર એક આશીર્વાદ છે. પણ ઘોડા-યજ્ઞ યોગ્ય લાગતો નથી; તે રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે, પણ એ ખરેખર ઘોડાઓનું કાર્ય નથી.
યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ હિ દર્શનેન મે સમં તવેદં પ્રિયદર્શ દર્શનમ્ । કથં નુ ભૃત્યૈઃ સ વિનાકૃતો વને ચરત્યનિન્દ્યો રમતે ચ પાણ્ડવઃ ।। 15
મારે માટે, તને જોવું એ જ એટલું આનંદદાયક છે જેટલું યુધિષ્ઠિરને જોવું, પ્રિય. પાપરહિત પાંડવ પોતાના દાસો વિના જંગલમાં કેવી રીતે રહે છે અને આનંદ પામે છે?
તથા સ ગન્ધર્વવરોપમો યુવા વિરાટરાજ્ઞા મુદિતેન પૂજિતઃ। ન ચૈવમન્યેઽપિ વિદુઃ કથંચન પ્રિયાભિરામં વિચરન્તમન્તરા ।। 16
એ યુવાન, જે ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ જેવો દેખાય છે, વિરાટ રાજાએ આનંદપૂર્વક તેની પૂજા કરી છે. પણ બીજા કોઈએ તેને જાણ્યો નથી, જ્યારે તે પોતાના પ્રિયજનો વચ્ચે આનંદથી ફરતો રહે છે.
અથાપરોઽદૃશ્યત વૈ શશી યથા હુતો હવિર્ભિર્હિ યથાઽધ્વરે શિખી। તથા સમાલક્ષ્યત ચારુદર્શનઃ પ્રકાશયન્સૂર્ય ઇવાચિરોદિતઃ ।। 1
પછી બીજો યુવાન દેખાયો, જે ચાંદની જેવો, યજ્ઞમાં ઘીથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો અને તાજા ઉગેલા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને સુંદર દેખાતો હતો.
તમાવ્રજન્તં સહદેવમગ્રણીર્નૃપો વિરાટો નચિરાત્સમૈક્ષત। પ્રૈક્ષન્ત તં તત્ર પૃથક્સમાગતાઃ સભાગતાઃ સર્વમનોહરપ્રભમ્। યુવાનમાયાન્તમમિત્રકર્શનં પ્રમુક્તમભ્રાદિવ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।। 2
જ્યારે સહદેવ આગળ આવતો હતો, ત્યારે વિરાટ રાજાએ તરત જ તેને જોયો. ત્યાં ભેગા થયેલા બધા લોકોએ પણ, જુદા જુદા, તેને જોયો, કારણ કે તે સૌને આકર્ષક અને તેજસ્વી લાગતો હતો. એ યુવાન, દુશ્મનોના વિનાશક, જાણે વાદળમાંથી મુક્ત થયેલો ચાંદ્રમંડળ હોય એમ આવતો હતો.
યષ્ટ્યા પ્રમાણાન્વિતયા સુદર્શનં દામાનિ પાશં ચ નિબદ્ધ્ય પૃષ્ઠતઃ। મૌર્વી ચ તન્ત્રીં મહતીં સુસંહિતાં બાલૈશ્ચ તારૈર્બહુભિઃ સમાવૃતામ્ ।। 3
તેના હાથમાં યોગ્ય માપની લાકડી હતી, સુંદર દેખાતો હતો, પાછળ દોરડા અને ફાંસ બાંધેલા હતા, અને મજબૂત મૌર્વીથી બનેલી મોટી ધનુષ્યની ડોરી હતી, જે અનેક નાજુક તારોથી ઘેરાયેલી હતી.
સ ચાપિ રાજાનમુવાચ વીર્યવાન્કુરુષ્વ માં પાર્થિવ ગોષ્વવસ્થિતમ્। મયા હિ ગુપ્તાઃ પશવો ભવન્તુ તે પ્રસન્નનિદ્રાઃ પ્રભવોસ્મિ વલ્લવઃ ।। 4
પછી તેણે રાજાને કહ્યું: 'મને તમારી ગાયો વચ્ચે રાખો, રાજા. હું તમારી ગાયોનું રક્ષણ કરીશ. મારી દેખરેખમાં, તમારી ગાયો નિર્ભયતાથી ઊંઘશે, કારણ કે હું ગાયો રાખવામાં કુશળ છું.'
ન શ્વાપદેભ્યો ન ચ રોગતો ભયં ન ચાપિ દાવાન્ન ચ તસ્કરાદ્ભયમ્। પયઃપ્રભૂતા બહુલા નિરામયા ભવન્તિ ગાવઃ સુભૃતા નરાધિપ ।। 5
જંગલી પ્રાણીઓથી, રોગથી, આગથી કે ચોરોથી કોઈ ભય નહીં રહે. સારી રીતે રાખેલી ગાયો, રાજા, દૂધથી ભરપૂર, તંદુરસ્ત અને વધુ સંખ્યામાં રહેશે.
નિશમ્ય રાજા સહદેવભાષિતં નિરીક્ષ્ય માદ્રીસુતમભ્યનન્દત્। ઉવાચ હૃષ્ટો મુદિતેન ચેતસા ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વીર લક્ષયે ।। 6
સહદેવના શબ્દો સાંભળી અને માદ્રીપુત્રને જોઈને રાજાએ આનંદપૂર્વક તેનું સ્વાગત કર્યું અને ખુશીથી કહ્યું: 'વીર, તારી અંદર ગવાળાની લાક્ષણિકતાઓ મને દેખાતી નથી.'
ધૈર્યાદ્વપુઃ ક્ષાત્રમિવેહ તે દૃઢં પ્રકાશતે કૌરવવંશજસ્ય વા। નાપણ્ડિતેયં તવ દૃશ્યતે તનુર્ભવેહ રાજ્યે મમ મન્ત્રધર્મભૃત્ ।। 7
તારી સ્થિરતા અને રૂપ અહીં ક્ષત્રિય જેવું જ પ્રભાવી લાગે છે, જેમ કે કૌરવોના વંશજને યોગ્ય હોય. તારો દેહ અજ્ઞાન જણાતો નથી. મારા રાજ્યમાં તું મારો સલાહકાર અને ધર્મનિષ્ઠ બનીને રહે.
પ્રશાધિ મત્સ્યાન્સહરાજકાનિમાન્બૃહસ્પતિઃ શત્રુયુતાનિવામરાન્। બલં ચ મે રક્ષ સુવેષ સર્વશો ગૃહાણ ખઙ્ગં પ્રતિરૂપમાત્મઃ ।। 8
માછ્ય દેશ અને તેમના સહયોગી રાજાઓ પર તું શાસન કર, જેમ બૃહસ્પતિ દેવતાઓ પર કરે છે. મારા સેનાનું તું સારી રીતે રક્ષણ કર અને પોતાને યોગ્ય એવી તલવાર ધારણ કર.
અનીકકર્ણાગ્રધરો બલસ્ય મે પ્રભુર્ભવાનસ્તુ ગૃહાણ કાર્મુકમ્ ।। 9
મારી સેના માટે તું મુખ્ય સેનાપતિ બન, અને મારો સેનાધ્યક્ષ બની ધનુષ્ય સંભાળ.
વિરાટરાજ્ઞાઽભિહિતઃ કુરૂત્તમઃ પ્રશસ્ય રાજાનમભિપ્રણમ્ય ચ। ઉવાચ મત્સ્યપ્રવરં મહાપતિઃ શૃણુષ્વ રાજન્મમ વાક્યમુત્તમમ્ ।। 10
વિરાટ રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠએ રાજાની પ્રશંસા કરી અને નમન કર્યું, પછી તે મહાન પુરુષે રાજાને કહ્યું: 'રાજા, હવે મારા શ્રેષ્ઠ વચન સાંભળો.'
બાલો હ્યહં જાતિવિશેષદૂષિતઃ કુતોઽદ્ય મે નીતિષુ યુક્તમન્ત્રતા । સ્વકર્મતુષ્ટાશ્ચ વયં નરાધિપ પ્રશાધિ માં ગોપરિરક્ષણેઽનઘ ।। 11
'હું તો યુવાન છું અને મારા જન્મથી સામાન્ય માનવામાં આવ્યો છું. આજે હું રાજનીતિમાં સલાહ આપવા યોગ્ય કેમ થઈ શકું? રાજા, અમને આપણા કામમાં સંતોષ છે; મને ગાયો રાખવાનું જ કામ સોંપો, નિર્દોષ.'
વૈશ્યોસ્મિ નામ્નાઽહમરિષ્ટનેમિર્ગોસઙ્ખ્ય આસં કુરુપુઙ્ગવાનામ્ । વસ્તું ત્વયીચ્છામિ વિશાંવરિષ્ઠ તાન્રાજસિંહાન્ન હિ વેદ્મિ પાર્થાન્ ।। 12
'હું નામે વૈશ્ય છું, અરીષ્ઠનેમિ કહાય છું, ગાયો સંભાળવામાં નિપુણ છું, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી પાસે રહેવા ઈચ્છું છું; પાંડવો કોણ છે એ મને ખબર નથી.'
ન જીવિતું શક્યમતોઽન્યકર્મણા ન ચ ત્વદન્યો મમ રોચતે વિભો ।। 13
'મારે બીજું કોઈ કામ કરીને જીવવું શક્ય નથી, અને તમારી સિવાય બીજું કોઈ મને પસંદ નથી, પ્રભુ.'
ત્વં બ્રાહ્મણો વા યદિ વાઽપિ ભૂમિપઃ સમુદ્રનેમીશ્વરરૂપવાનસિ। આચક્ષ્વ તત્વં ત્વમમિત્રકર્શન ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વિદ્યતે સમમ્ ।। 14
'તમે બ્રાહ્મણ હોવ કે રાજા, તમે તો જાણે સમુદ્રની કિનારે રાજા જેવું રૂપ ધરાવો છો. દુશ્મનોના વિનાશક, તમારું સાચું સ્વરૂપ જણાવો, કેમ કે ગવાળાનું કામ તમને યોગ્ય લાગતું નથી.'
કસ્યામિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં ચાપિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે કૃતમ્। કથં ત્વમસ્માસુ નિવત્સ્યસે સદા વદસ્વ કિં ચાપિ તવેહ વેતનમ્ ।। 15
'કયા રાજાના રાજ્યમાંથી તમે અહીં આવ્યા છો? કઈ કળા કે હુન્નર તમે જાણો છો અને અમારામાં કેવી રીતે હંમેશા રહેશો? અને અહીં તમારો વેતન કેટલુ હશે, એ પણ કહો.'
પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। તસ્યાષ્ટૌ શતસાહસ્રં ગવાં વર્ગાઃ શતંશતમ્ ।। 16
પાંચ પાંડવોમાં યૂધિષ્ઠિર સૌથી મોટા અને રાજા હતા. તેમના પાસે આઠ લાખ ગાયોના સો જૂથો હતા.
અપરે દશસાહસ્રા દ્વિસ્તાવન્તસ્તથા પરે। તેષાં ગોસઙ્ખ્ય આસં વૈ તન્ત્રીપાલેતિ માં વિદુઃ ।। 17
બીજા કેટલાક જૂથોમાં દસ હજાર ગાયો હતી અને બીજા સ્થળે એના બે ગણી વધુ હતી. લોકો મને તંત્રિપાલા તરીકે ઓળખતા, કારણ કે હું ગાયોનું રક્ષણ કરતો હતો.
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ યચ્ચાન્યદ્ગોગતં ક્વચિત્। ન મેઽસ્ત્યવિદિતં કિંચિત્સમન્તાદ્દશયોજનમ્ ।। 18
દસ યોજનની આજુબાજુમાં ગાયોથી સંબંધિત જે કંઈક છે – ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્ય – એ બધું મને જાણીતું છે, કંઈ પણ અજાણ નથી.
ગુણાઃ સુવિદિતા હ્યાસન્મયા તસ્ય મહાત્મનઃ। આસીચ્ચ સ મયા તુષ્ટઃ કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।। 19
મને એ મહાન આત્મા યૂધિષ્ઠિરના ગુણો સારી રીતે ખબર હતા. કુરુ રાજા યૂધિષ્ઠિર મારા પર પ્રસન્ન હતા.
અનેન ગણિતા ગાવો દુર્વિજ્ઞેયા મહત્તરાઃ। બહુક્ષીરતરાસ્તા વૈ બહ્વ્યઃ સત્યઃ સપુત્રિકાઃ ।। 20
આ રીતે ગણતરી કરતાં ગાયો બહુ મોટી સંખ્યામાં અને સમજવા મુશ્કેલ છે. એમાં ઘણી દૂધાળ, ઘણી, સાચી અને વાછરડાવાળી ગાયો છે.
ક્ષિપ્રં ચ ગાવો બહુલા ભવન્તિ ન તાસુ રોગો ભવતીહ કશ્ચિત્। તૈસ્તૈરુપયૈર્વિદિતં મયૈતદેતાનિ શિલ્પાનિ મયિ સ્થિતાનિ ।। 21
ગાયો ઝડપથી વધે છે અને એમાં કોઈ રોગ પડતો નથી. વિવિધ રીતોથી મને આ બધું ખબર પડે છે અને એ કળાઓ મારા અંદર છે.
ઋષભાનપિ જાનામિ રાજન્પૂજિતલક્ષણાન્। યેષાં મૂત્રમુપાઘ્રાય વન્ધ્યા અપિ પ્રસૂયતે ।। 22
હું એ સારા ગુણવાળા વાછરડા પણ ઓળખું છું, રાજા, જેમનું મૂત્ર સુઘી લેતાં પણ વાંઝિયા ગાયોએ વાછરડાં આપે છે.
મત્સ્યાધિપો હર્ષકલેન ચેતસા માદ્રીસુતં પાણ્ડવમભ્યભાષત। નૈવાનુમન્યે તવ કર્મ કુત્સિતં મહીં સમગ્રામભિપાતુમર્હસિ ।। 23
મત્સ્ય દેશના રાજાએ આનંદભેર માદ્રીપુત્ર પાંડવને કહ્યું: 'હું તારો નાની નોકરી કરવો યોગ્ય માનતો નથી; તું આખી ધરતી પર રાજ કરવાને લાયક છે.'
અથ ત્વિદાનીં તવ રોચતે વિભો યથેષ્ટતો ગવ્યમવેક્ષ મામકમ્। ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્તુ વૈ પશૂન્સપાલાન્ભવતે દદામ્યહમ્ ।। 24
પણ હવે, મહાનુભાવ, જો તને ઇચ્છા હોય તો મારી ગાયો તારા મનગમતા રીતે જોઈ લે. મારા પશુ અને ગવાળાઓ તારી સંભાળમાં રહે, હું તને એ બધું સોંપું છું.
શતં સહસ્રાણિ ગવાં હિ સન્તિ વર્ણસ્યવર્ણસ્ય પૃથગ્ગણાનામ્। દદામિ તેઽહં વરમીપ્સિતં ચ યત્ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્ત્વિતિ ।। 25
અહીં લાખો ગાયો છે, દરેક જૂથ અલગ છે. તને જે ઈચ્છિત વર માંગવો હોય તે હું આપું છું; મારા પશુ તારી દેખરેખમાં રહે.