સ વૈ હયાનૈક્ષત તાનિતસ્તતઃ સમીક્ષમાણં ચ દદર્શ મત્સ્યરાટ્। દૃષ્ટ્વા તથૈનં સ કુરૂત્તમં તમઃ પપ્રચ્છ તાન્સર્બસભાસદસ્તદા ।। 2
એ ઘોડાં અહીં-ત્યાં જોઈ રહ્યો હતો. એ સમયે મચ્છરાજે તેને નજર કરી. એ કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુવાનને જોઈ, રાજાએ સભામાં બેઠેલા સૌને તેની ઓળખ વિશે પૂછ્યું.
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં યોઽયં યુવાઽભ્યેતિ હિ માસિકાં સભામ્ પ્રિયો હિ મે દર્શનતોપિ સંમતો બ્રવીતુ કશ્ચિદ્યદિ દૃષ્ટવાનિમમ્ ।। 3
'આ યુવાન કોણ છે, જે પ્રથમવાર અમારી માસિક સભામાં આવ્યો છે? એ મને જોઈને જ ગમ્યો છે. જો કોઈએ તેને અગાઉ જોયો હોય તો કહો.'
અયં હયાન્પશ્યતિ મામકાન્મુહુર્ધ્રુવં હયજ્ઞો ભવિતા વિચક્ષણઃ। પ્રવેશ્યતામેષ સમીપમાશુ વૈ વિભાતિ વીરો હિ યથાઽમરસ્તથા ।। 4
'આ વારંવાર મારા ઘોડાંઓને જોઈ રહ્યો છે; નિશ્ચયે એ ઘોડાંઓના વિષયમાં નિષ્ણાત છે. એને તરત જ મારી પાસે લાવો, કારણ કે એ વીર પુરુષની જેમ તેજસ્વી લાગે છે, જાણે દેવતાની જેમ.'
વિતર્કયત્યેવ હિ મત્સ્યરાજનિ ત્વરન્કુરૂણામૃષભઃ સભામગાત્। તતઃ પ્રણમ્યોપનતઃ કુરૂત્તમો વિરાટરાજાનમુવાચ પાર્થિવમ્ ।। 5
મચ્છરાજ એ વિશે વિચારતો હતો, ત્યાં કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એ યુવાન ઝડપથી સભામાં પ્રવેશ્યો. પછી એ રાજાને વંદન કરીને નજીક ગયો અને રાજાને સંબોધન કર્યું.
તવાગતોઽહં પુરમદ્ય ભૂપતે જિજીવિષુર્વેતનભોજનાર્થિકઃ। તવાશ્વબન્ધઃ સુભૃતો ભવામ્યહં કુરુષ્વ મામશ્વપતિં યદીચ્છસિ ।। 6
'હે રાજા, આજે હું તારી નગરીમાં આવ્યો છું, જીવન, મહેનતાણું અને ભોજનની આશા લઈને. જો તું ઈચ્છે તો હું તારા ઘોડાંઓની સારી રીતે દેખરેખ રાખીશ, મને ઘોડાંઓનો મુખ્ય રાખીશ.'
દદાનિ યાનાનિ ધનાનિ વેતનં ન ચાશ્વસૂતો ભવિતું ત્વમર્હસિ। કુતોસિ કસ્યામિ કથં ત્વમાગતો બ્રવીહિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે ચ યત્ ।। 7
'હું તને વાહનો, ધન અને મહેનતાણું બધું આપું, પણ તું માત્ર ઘોડાંઓનો સેવક ન રહે. કહો, તું ક્યાંનો છે, કોણનો છે, અહીં કેમ આવ્યો અને તને કઈ કળા આવડે છે?'
પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। તેનાહમશ્વેષુ પુરા પ્રકૃતઃ શત્રુકર્શન ।। 8
'હું પહેલા પાંચ પાંડવોમાં મોટો, રાજા યુધિષ્ઠિરના ઘોડાંઓની દેખરેખ કરતો હતો, હે શત્રુવિજયી.'
અશ્વાનાં પ્રકૃતિં વેદ્મિ વિનયં ચાપિ સર્વશઃ । દુષ્ટાનાં પ્રતિપત્તિં ચ કૃત્સ્નં ચૈવ ચિકિત્સિતમ્ ।। 9
'મને ઘોડાંઓની પ્રકૃતિ અને તેમનું સંપૂર્ણ તાલીમ આપવું આવે છે; દુશ્ટ ઘોડાંઓને કેવી રીતે વશ કરવાં અને તેમની સારવાર કેવી રીતે કરવી, એ બધું મને ખબર છે.'
ન કાતરં સ્યાન્મમ વાજિવાહનં ન મેઽસ્તિ દુષ્ટા બડવા કુતો હયઃ। જાનંસ્તુ મામાહ સ ચાપિ પાણ્ડવો યુધિષ્ઠિરો ગ્રન્થિકમેવ નામતઃ ।। 10
'મારા સંભાળમાં રહેલા કોઈ પણ ઘોડો કે ઘોડી ક્યારેય ડરપોક કે દુશ્મનાવટવાળી થતી નથી; યુધિષ્ઠિર પાંડવ મને માત્ર ગ્રંથિક નામથી ઓળખે છે.'
માતલિરિવ દેવપતેર્દશરથનૃપતેઃ સુમત્ર ઇવ યન્તા। સુમહ ઇવ જામદગ્રેસ્તથૈવ તવ શિક્ષયામ્યશ્વાન્ ।। 11
'જેમ માતલિ દેવરાજના રથ ચાલક છે, સુમંત્ર દશરથના, અને જેમ જમદગ્નિપુત્રના સુમહા હતા, એ જ રીતે હું તારા ઘોડાંઓને તાલીમ આપીશ.'
યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજેન્દ્ર નરરાજસ્ય શાસનાત્। શતસાહસ્રકોટીનામશ્વાનામસ્મિ રક્ષિતા ।। 12
'રાજા યુધિષ્ઠિરના આદેશથી, હું લાખો કરોડો ઘોડાંઓની રક્ષા કરતો હતો.'
યદસ્તિ કિંચિન્મમ વાજિવાહનં તદસ્તુ સર્વં ત્વદધીનમદ્ય વૈ। યે ચાપિ કેચિન્મમ વાજિયોધાસ્ત્વદાશ્રયાઃ સારથયશ્ચ સન્તુ મે ।। 13
'મારા પાસે જે પણ ઘોડાંઓ છે, આજે એ બધાં તારા અધિકારમાં છે; અને મારા ઘોડાંઓના સેવકો કે રથચાલકો પણ હવે તારા આશ્રયમાં રહેશે.'
ઇદં તવેષ્ટં વિહિતં સુરોપમ ...હિ યત્તે પ્રસમીક્ષિતં વરમ્। ...ઽનુરૂપં હયકર્મ દૃશ્યતે વિભાતિ રાજેવ ન કર્મ વાજિનામ્ ।। 14
હું જાણું છું કે આ તમારો ઇચ્છિત નિર્ણય છે, દેવસમાન, અને તમે જે વિચાર્યું છે તે ખરેખર એક આશીર્વાદ છે. પણ ઘોડા-યજ્ઞ યોગ્ય લાગતો નથી; તે રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે, પણ એ ખરેખર ઘોડાઓનું કાર્ય નથી.
યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ હિ દર્શનેન મે સમં તવેદં પ્રિયદર્શ દર્શનમ્ । કથં નુ ભૃત્યૈઃ સ વિનાકૃતો વને ચરત્યનિન્દ્યો રમતે ચ પાણ્ડવઃ ।। 15
મારે માટે, તને જોવું એ જ એટલું આનંદદાયક છે જેટલું યુધિષ્ઠિરને જોવું, પ્રિય. પાપરહિત પાંડવ પોતાના દાસો વિના જંગલમાં કેવી રીતે રહે છે અને આનંદ પામે છે?
તથા સ ગન્ધર્વવરોપમો યુવા વિરાટરાજ્ઞા મુદિતેન પૂજિતઃ। ન ચૈવમન્યેઽપિ વિદુઃ કથંચન પ્રિયાભિરામં વિચરન્તમન્તરા ।। 16
એ યુવાન, જે ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ જેવો દેખાય છે, વિરાટ રાજાએ આનંદપૂર્વક તેની પૂજા કરી છે. પણ બીજા કોઈએ તેને જાણ્યો નથી, જ્યારે તે પોતાના પ્રિયજનો વચ્ચે આનંદથી ફરતો રહે છે.
અથાપરોઽદૃશ્યત વૈ શશી યથા હુતો હવિર્ભિર્હિ યથાઽધ્વરે શિખી। તથા સમાલક્ષ્યત ચારુદર્શનઃ પ્રકાશયન્સૂર્ય ઇવાચિરોદિતઃ ।। 1
પછી બીજો યુવાન દેખાયો, જે ચાંદની જેવો, યજ્ઞમાં ઘીથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો અને તાજા ઉગેલા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને સુંદર દેખાતો હતો.
તમાવ્રજન્તં સહદેવમગ્રણીર્નૃપો વિરાટો નચિરાત્સમૈક્ષત। પ્રૈક્ષન્ત તં તત્ર પૃથક્સમાગતાઃ સભાગતાઃ સર્વમનોહરપ્રભમ્। યુવાનમાયાન્તમમિત્રકર્શનં પ્રમુક્તમભ્રાદિવ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।। 2
જ્યારે સહદેવ આગળ આવતો હતો, ત્યારે વિરાટ રાજાએ તરત જ તેને જોયો. ત્યાં ભેગા થયેલા બધા લોકોએ પણ, જુદા જુદા, તેને જોયો, કારણ કે તે સૌને આકર્ષક અને તેજસ્વી લાગતો હતો. એ યુવાન, દુશ્મનોના વિનાશક, જાણે વાદળમાંથી મુક્ત થયેલો ચાંદ્રમંડળ હોય એમ આવતો હતો.
યષ્ટ્યા પ્રમાણાન્વિતયા સુદર્શનં દામાનિ પાશં ચ નિબદ્ધ્ય પૃષ્ઠતઃ। મૌર્વી ચ તન્ત્રીં મહતીં સુસંહિતાં બાલૈશ્ચ તારૈર્બહુભિઃ સમાવૃતામ્ ।। 3
તેના હાથમાં યોગ્ય માપની લાકડી હતી, સુંદર દેખાતો હતો, પાછળ દોરડા અને ફાંસ બાંધેલા હતા, અને મજબૂત મૌર્વીથી બનેલી મોટી ધનુષ્યની ડોરી હતી, જે અનેક નાજુક તારોથી ઘેરાયેલી હતી.
સ ચાપિ રાજાનમુવાચ વીર્યવાન્કુરુષ્વ માં પાર્થિવ ગોષ્વવસ્થિતમ્। મયા હિ ગુપ્તાઃ પશવો ભવન્તુ તે પ્રસન્નનિદ્રાઃ પ્રભવોસ્મિ વલ્લવઃ ।। 4
પછી તેણે રાજાને કહ્યું: 'મને તમારી ગાયો વચ્ચે રાખો, રાજા. હું તમારી ગાયોનું રક્ષણ કરીશ. મારી દેખરેખમાં, તમારી ગાયો નિર્ભયતાથી ઊંઘશે, કારણ કે હું ગાયો રાખવામાં કુશળ છું.'
ન શ્વાપદેભ્યો ન ચ રોગતો ભયં ન ચાપિ દાવાન્ન ચ તસ્કરાદ્ભયમ્। પયઃપ્રભૂતા બહુલા નિરામયા ભવન્તિ ગાવઃ સુભૃતા નરાધિપ ।। 5
જંગલી પ્રાણીઓથી, રોગથી, આગથી કે ચોરોથી કોઈ ભય નહીં રહે. સારી રીતે રાખેલી ગાયો, રાજા, દૂધથી ભરપૂર, તંદુરસ્ત અને વધુ સંખ્યામાં રહેશે.
નિશમ્ય રાજા સહદેવભાષિતં નિરીક્ષ્ય માદ્રીસુતમભ્યનન્દત્। ઉવાચ હૃષ્ટો મુદિતેન ચેતસા ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વીર લક્ષયે ।। 6
સહદેવના શબ્દો સાંભળી અને માદ્રીપુત્રને જોઈને રાજાએ આનંદપૂર્વક તેનું સ્વાગત કર્યું અને ખુશીથી કહ્યું: 'વીર, તારી અંદર ગવાળાની લાક્ષણિકતાઓ મને દેખાતી નથી.'
ધૈર્યાદ્વપુઃ ક્ષાત્રમિવેહ તે દૃઢં પ્રકાશતે કૌરવવંશજસ્ય વા। નાપણ્ડિતેયં તવ દૃશ્યતે તનુર્ભવેહ રાજ્યે મમ મન્ત્રધર્મભૃત્ ।। 7
તારી સ્થિરતા અને રૂપ અહીં ક્ષત્રિય જેવું જ પ્રભાવી લાગે છે, જેમ કે કૌરવોના વંશજને યોગ્ય હોય. તારો દેહ અજ્ઞાન જણાતો નથી. મારા રાજ્યમાં તું મારો સલાહકાર અને ધર્મનિષ્ઠ બનીને રહે.
પ્રશાધિ મત્સ્યાન્સહરાજકાનિમાન્બૃહસ્પતિઃ શત્રુયુતાનિવામરાન્। બલં ચ મે રક્ષ સુવેષ સર્વશો ગૃહાણ ખઙ્ગં પ્રતિરૂપમાત્મઃ ।। 8
માછ્ય દેશ અને તેમના સહયોગી રાજાઓ પર તું શાસન કર, જેમ બૃહસ્પતિ દેવતાઓ પર કરે છે. મારા સેનાનું તું સારી રીતે રક્ષણ કર અને પોતાને યોગ્ય એવી તલવાર ધારણ કર.
અનીકકર્ણાગ્રધરો બલસ્ય મે પ્રભુર્ભવાનસ્તુ ગૃહાણ કાર્મુકમ્ ।। 9
મારી સેના માટે તું મુખ્ય સેનાપતિ બન, અને મારો સેનાધ્યક્ષ બની ધનુષ્ય સંભાળ.
વિરાટરાજ્ઞાઽભિહિતઃ કુરૂત્તમઃ પ્રશસ્ય રાજાનમભિપ્રણમ્ય ચ। ઉવાચ મત્સ્યપ્રવરં મહાપતિઃ શૃણુષ્વ રાજન્મમ વાક્યમુત્તમમ્ ।। 10
વિરાટ રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠએ રાજાની પ્રશંસા કરી અને નમન કર્યું, પછી તે મહાન પુરુષે રાજાને કહ્યું: 'રાજા, હવે મારા શ્રેષ્ઠ વચન સાંભળો.'
બાલો હ્યહં જાતિવિશેષદૂષિતઃ કુતોઽદ્ય મે નીતિષુ યુક્તમન્ત્રતા । સ્વકર્મતુષ્ટાશ્ચ વયં નરાધિપ પ્રશાધિ માં ગોપરિરક્ષણેઽનઘ ।। 11
'હું તો યુવાન છું અને મારા જન્મથી સામાન્ય માનવામાં આવ્યો છું. આજે હું રાજનીતિમાં સલાહ આપવા યોગ્ય કેમ થઈ શકું? રાજા, અમને આપણા કામમાં સંતોષ છે; મને ગાયો રાખવાનું જ કામ સોંપો, નિર્દોષ.'
વૈશ્યોસ્મિ નામ્નાઽહમરિષ્ટનેમિર્ગોસઙ્ખ્ય આસં કુરુપુઙ્ગવાનામ્ । વસ્તું ત્વયીચ્છામિ વિશાંવરિષ્ઠ તાન્રાજસિંહાન્ન હિ વેદ્મિ પાર્થાન્ ।। 12
'હું નામે વૈશ્ય છું, અરીષ્ઠનેમિ કહાય છું, ગાયો સંભાળવામાં નિપુણ છું, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તમારી પાસે રહેવા ઈચ્છું છું; પાંડવો કોણ છે એ મને ખબર નથી.'
ન જીવિતું શક્યમતોઽન્યકર્મણા ન ચ ત્વદન્યો મમ રોચતે વિભો ।। 13
'મારે બીજું કોઈ કામ કરીને જીવવું શક્ય નથી, અને તમારી સિવાય બીજું કોઈ મને પસંદ નથી, પ્રભુ.'
ત્વં બ્રાહ્મણો વા યદિ વાઽપિ ભૂમિપઃ સમુદ્રનેમીશ્વરરૂપવાનસિ। આચક્ષ્વ તત્વં ત્વમમિત્રકર્શન ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વિદ્યતે સમમ્ ।। 14
'તમે બ્રાહ્મણ હોવ કે રાજા, તમે તો જાણે સમુદ્રની કિનારે રાજા જેવું રૂપ ધરાવો છો. દુશ્મનોના વિનાશક, તમારું સાચું સ્વરૂપ જણાવો, કેમ કે ગવાળાનું કામ તમને યોગ્ય લાગતું નથી.'
કસ્યામિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં ચાપિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે કૃતમ્। કથં ત્વમસ્માસુ નિવત્સ્યસે સદા વદસ્વ કિં ચાપિ તવેહ વેતનમ્ ।। 15
'કયા રાજાના રાજ્યમાંથી તમે અહીં આવ્યા છો? કઈ કળા કે હુન્નર તમે જાણો છો અને અમારામાં કેવી રીતે હંમેશા રહેશો? અને અહીં તમારો વેતન કેટલુ હશે, એ પણ કહો.'