તસ્યાગ્રતઃ સ્વાનિ ધનૂંષિ પાર્થિવો બહૂનિ દીર્ઘાણિ ચ વર્ણવન્તિ ચ। દદૌ સ સજ્યાનિ બલાન્વિતાનિ જિજ્ઞાસમાનઃ કિમયં કરિષ્યતિ ।। 16
પછી રાજાએ એના આગળ અનેક સુંદર, લાંબા અને રંગીન, તણાયેલા અને મજબૂત ધનુષ્યો મૂકી દીધા, એ જોવા માંગતો હતો કે આ પુરુષ શું કરશે.
તતોઽર્જુનઃ ક્લીબતરં વચોઽબ્રવીન્ન મે ધનુર્ધારિતમીદૃશં વિભો। ન ચાપિ દૃષ્ટં ધનુરીદૃશં ક્વચિન્ન માદૃશાઃ સન્તિ ધનુર્ધરા ભુવિ ।। 17
પછી અર્જુને વધુ નમ્ર અવાજે કહ્યું: 'હે પ્રભુ, મેં ક્યારેય આવું ધનુષ્ય પકડ્યું નથી, ને આવું ક્યારેય જોયું પણ નથી; મારા જેવો ધનુર્ધર ધરતી પર બીજો નથી.'
નૃત્યામ ગાયામિ ચ વાદયામ્યહં પ્રાનર્તને કૌશલનૈપુણં મમ। તદુત્તરાયાઃ પરિધત્સ્વ નર્તને ભવામિ દેવ્યા નરદેવ નર્તકી ।। 18
હું નૃત્ય કરું છું, ગીત ગાઉં છું, વાદ્ય વગાડું છું; નૃત્યકલા માં હું nipુણ અને કુશળ છું. એટલે ઉત્તરા ઉપરવસ્ત્ર પહેરે, હું રાણીની નૃત્યાંગના બનીશ, હે રાજા.
દદામિ તે તં હિ વરં બૃહન્નલે સુતાં હિ મે નર્તય યાશ્ચ તાદૃશીઃ । તતો વિરાટઃ સ્વયમાહ્વયત્સુતાં નરાધિપસ્તાં ચ સુમધ્યસુન્દરીમ્ ।। 19
હું તને આ વર આપું છું, બૃહન્નલા: મારી દીકરીને અને એવી બીજી કન્યાઓને નૃત્ય શીખવાડ. પછી રાજા વિરાજે પોતે જ પોતાની કમરપટલી સુંદર દીકરીને બોલાવી.
ઉવાચ ચૈનાં મુદિતેન ચેતસા બૃહન્નલા નામ સખી ભવત્વિયમ્। સુગાત્રિ સંપ્રીતિસુબદ્ધસૌહૃદા તવાઙ્ગને પ્રાણસમા ચ નિત્યદા ।। 20
આ વખતે, આનંદથી ભરેલા મનથી, એક સખી બોલી: 'આ સ્ત્રીનું નામ બૃહન્નલા રાખો, હે સુંદરાંગી. એ તારી ઘનિષ્ઠ સખી છે, તને જીવ જેટલી પ્રિય છે અને હંમેશા તારી સેવા માટે તૈયાર છે.'
પ્રકામભક્ષ્યાભરણામ્બરા શુભા ચરત્વિયં સર્વજનેષ્વવારિતા। ન દુષ્કુલાનામિયમાકૃતિર્ભવેન્ન વૃત્તભેદી ભવતીદૃશો જનઃ ।। 21
આ સ્ત્રીને ભરપૂર ખોરાક, આભૂષણો અને સુંદર વસ્ત્રો મળ્યા છે અને એ બધાના વચ્ચે નિર્ભયતાથી ફરતી રહે છે. આવી ચાલ-ચાલન નીચ કુળની સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતી નથી, અને તારી જેવી સ્ત્રીઓ કદી અયોગ્ય વર્તન કરતી નથી.
સંમન્ત્ર્ય રાજા વિવિધૈઃ સ્વમન્ત્રિભિઃ પરીક્ષ્ય ચૈનં પ્રમદાભિરાશુ વૈ। અપુંસ્ત્વમપ્યસ્ય નિશમ્ય ચ સ્થિરં તતઃ કુમારીપુરમુત્સસર્જ તમ્ ।। 22
પછી રાજાએ પોતાના વિવિધ મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરી અને સ્ત્રીઓ દ્વારા તેની તાત્કાલિક તપાસ કરાવી. જ્યારે એના નિપુંસક હોવાની ખાતરી થઈ, ત્યારે રાજાએ તેને સ્ત્રીઓના મહેલમાં મોકલી આપી.
સ શિક્ષયામાસ ચ ગીતવદનં સુતાં વિરાટસ્ય ધનંજયઃ પ્રભુઃ । સખીશ્ચ તસ્યાઃ પરિચારિકાસ્તથા પ્રિયશ્ચ તસ્યાઃ સ બભૂવ પાણ્ડવઃ ।। 23
ત્યાં ધનંજયે, એટલે અર્જુને, વિરાટની પુત્રીને ગીત અને સંગીતની કળા શીખવી. એ તેની સખીઓ અને દાસીઓની પણ પ્રિય બની ગયો અને સૌના માટે સ્નેહી મિત્ર રહ્યો.
તથા સ તત્રૈવ ધનંજયોઽવસત્પ્રિયાણિ કુર્વન્ત્સહ તાભિરાત્મવાન્। તથા ગતં તત્ર ન જઝિરે જના બહિશ્ચરા વાઽપ્યથવેતરે જનાઃ ।। 24
એ રીતે ધનંજય ત્યાં રહીને, પોતાનું મન સંયમમાં રાખી, સૌને આનંદ આપતો રહ્યો. એના વિશે અંદર કે બહારના કોઈને પણ શંકા આવી નહીં.
અથાપરોઽદૃશ્યત પાણ્ડવઃ પ્રભુર્વિરાટરાજે તુરગાન્સમીક્ષતિ। તમાપતન્તં દદૃશુઃ પૃથગ્જનાઃ પ્રમુક્તમભ્રાદિવ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।। 1
પછી બીજો પાંડવ, શક્તિશાળી, વિરાટ રાજાના ઘોડાંઓને નિહાળી રહ્યો હતો. જ્યારે એ આગળ આવ્યો, ત્યારે લોકો એણે જાણે વાદળમાંથી નીકળતો પૂર્ણચંદ્ર જોયો હોય એમ જોયો.
સ વૈ હયાનૈક્ષત તાનિતસ્તતઃ સમીક્ષમાણં ચ દદર્શ મત્સ્યરાટ્। દૃષ્ટ્વા તથૈનં સ કુરૂત્તમં તમઃ પપ્રચ્છ તાન્સર્બસભાસદસ્તદા ।। 2
એ ઘોડાં અહીં-ત્યાં જોઈ રહ્યો હતો. એ સમયે મચ્છરાજે તેને નજર કરી. એ કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુવાનને જોઈ, રાજાએ સભામાં બેઠેલા સૌને તેની ઓળખ વિશે પૂછ્યું.
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં યોઽયં યુવાઽભ્યેતિ હિ માસિકાં સભામ્ પ્રિયો હિ મે દર્શનતોપિ સંમતો બ્રવીતુ કશ્ચિદ્યદિ દૃષ્ટવાનિમમ્ ।। 3
'આ યુવાન કોણ છે, જે પ્રથમવાર અમારી માસિક સભામાં આવ્યો છે? એ મને જોઈને જ ગમ્યો છે. જો કોઈએ તેને અગાઉ જોયો હોય તો કહો.'
અયં હયાન્પશ્યતિ મામકાન્મુહુર્ધ્રુવં હયજ્ઞો ભવિતા વિચક્ષણઃ। પ્રવેશ્યતામેષ સમીપમાશુ વૈ વિભાતિ વીરો હિ યથાઽમરસ્તથા ।। 4
'આ વારંવાર મારા ઘોડાંઓને જોઈ રહ્યો છે; નિશ્ચયે એ ઘોડાંઓના વિષયમાં નિષ્ણાત છે. એને તરત જ મારી પાસે લાવો, કારણ કે એ વીર પુરુષની જેમ તેજસ્વી લાગે છે, જાણે દેવતાની જેમ.'
વિતર્કયત્યેવ હિ મત્સ્યરાજનિ ત્વરન્કુરૂણામૃષભઃ સભામગાત્। તતઃ પ્રણમ્યોપનતઃ કુરૂત્તમો વિરાટરાજાનમુવાચ પાર્થિવમ્ ।। 5
મચ્છરાજ એ વિશે વિચારતો હતો, ત્યાં કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એ યુવાન ઝડપથી સભામાં પ્રવેશ્યો. પછી એ રાજાને વંદન કરીને નજીક ગયો અને રાજાને સંબોધન કર્યું.
તવાગતોઽહં પુરમદ્ય ભૂપતે જિજીવિષુર્વેતનભોજનાર્થિકઃ। તવાશ્વબન્ધઃ સુભૃતો ભવામ્યહં કુરુષ્વ મામશ્વપતિં યદીચ્છસિ ।। 6
'હે રાજા, આજે હું તારી નગરીમાં આવ્યો છું, જીવન, મહેનતાણું અને ભોજનની આશા લઈને. જો તું ઈચ્છે તો હું તારા ઘોડાંઓની સારી રીતે દેખરેખ રાખીશ, મને ઘોડાંઓનો મુખ્ય રાખીશ.'
દદાનિ યાનાનિ ધનાનિ વેતનં ન ચાશ્વસૂતો ભવિતું ત્વમર્હસિ। કુતોસિ કસ્યામિ કથં ત્વમાગતો બ્રવીહિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે ચ યત્ ।। 7
'હું તને વાહનો, ધન અને મહેનતાણું બધું આપું, પણ તું માત્ર ઘોડાંઓનો સેવક ન રહે. કહો, તું ક્યાંનો છે, કોણનો છે, અહીં કેમ આવ્યો અને તને કઈ કળા આવડે છે?'
પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। તેનાહમશ્વેષુ પુરા પ્રકૃતઃ શત્રુકર્શન ।। 8
'હું પહેલા પાંચ પાંડવોમાં મોટો, રાજા યુધિષ્ઠિરના ઘોડાંઓની દેખરેખ કરતો હતો, હે શત્રુવિજયી.'
અશ્વાનાં પ્રકૃતિં વેદ્મિ વિનયં ચાપિ સર્વશઃ । દુષ્ટાનાં પ્રતિપત્તિં ચ કૃત્સ્નં ચૈવ ચિકિત્સિતમ્ ।। 9
'મને ઘોડાંઓની પ્રકૃતિ અને તેમનું સંપૂર્ણ તાલીમ આપવું આવે છે; દુશ્ટ ઘોડાંઓને કેવી રીતે વશ કરવાં અને તેમની સારવાર કેવી રીતે કરવી, એ બધું મને ખબર છે.'
ન કાતરં સ્યાન્મમ વાજિવાહનં ન મેઽસ્તિ દુષ્ટા બડવા કુતો હયઃ। જાનંસ્તુ મામાહ સ ચાપિ પાણ્ડવો યુધિષ્ઠિરો ગ્રન્થિકમેવ નામતઃ ।। 10
'મારા સંભાળમાં રહેલા કોઈ પણ ઘોડો કે ઘોડી ક્યારેય ડરપોક કે દુશ્મનાવટવાળી થતી નથી; યુધિષ્ઠિર પાંડવ મને માત્ર ગ્રંથિક નામથી ઓળખે છે.'
માતલિરિવ દેવપતેર્દશરથનૃપતેઃ સુમત્ર ઇવ યન્તા। સુમહ ઇવ જામદગ્રેસ્તથૈવ તવ શિક્ષયામ્યશ્વાન્ ।। 11
'જેમ માતલિ દેવરાજના રથ ચાલક છે, સુમંત્ર દશરથના, અને જેમ જમદગ્નિપુત્રના સુમહા હતા, એ જ રીતે હું તારા ઘોડાંઓને તાલીમ આપીશ.'
યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજેન્દ્ર નરરાજસ્ય શાસનાત્। શતસાહસ્રકોટીનામશ્વાનામસ્મિ રક્ષિતા ।। 12
'રાજા યુધિષ્ઠિરના આદેશથી, હું લાખો કરોડો ઘોડાંઓની રક્ષા કરતો હતો.'
યદસ્તિ કિંચિન્મમ વાજિવાહનં તદસ્તુ સર્વં ત્વદધીનમદ્ય વૈ। યે ચાપિ કેચિન્મમ વાજિયોધાસ્ત્વદાશ્રયાઃ સારથયશ્ચ સન્તુ મે ।। 13
'મારા પાસે જે પણ ઘોડાંઓ છે, આજે એ બધાં તારા અધિકારમાં છે; અને મારા ઘોડાંઓના સેવકો કે રથચાલકો પણ હવે તારા આશ્રયમાં રહેશે.'
ઇદં તવેષ્ટં વિહિતં સુરોપમ ...હિ યત્તે પ્રસમીક્ષિતં વરમ્। ...ઽનુરૂપં હયકર્મ દૃશ્યતે વિભાતિ રાજેવ ન કર્મ વાજિનામ્ ।। 14
હું જાણું છું કે આ તમારો ઇચ્છિત નિર્ણય છે, દેવસમાન, અને તમે જે વિચાર્યું છે તે ખરેખર એક આશીર્વાદ છે. પણ ઘોડા-યજ્ઞ યોગ્ય લાગતો નથી; તે રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે, પણ એ ખરેખર ઘોડાઓનું કાર્ય નથી.
યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ હિ દર્શનેન મે સમં તવેદં પ્રિયદર્શ દર્શનમ્ । કથં નુ ભૃત્યૈઃ સ વિનાકૃતો વને ચરત્યનિન્દ્યો રમતે ચ પાણ્ડવઃ ।। 15
મારે માટે, તને જોવું એ જ એટલું આનંદદાયક છે જેટલું યુધિષ્ઠિરને જોવું, પ્રિય. પાપરહિત પાંડવ પોતાના દાસો વિના જંગલમાં કેવી રીતે રહે છે અને આનંદ પામે છે?
તથા સ ગન્ધર્વવરોપમો યુવા વિરાટરાજ્ઞા મુદિતેન પૂજિતઃ। ન ચૈવમન્યેઽપિ વિદુઃ કથંચન પ્રિયાભિરામં વિચરન્તમન્તરા ।। 16
એ યુવાન, જે ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ જેવો દેખાય છે, વિરાટ રાજાએ આનંદપૂર્વક તેની પૂજા કરી છે. પણ બીજા કોઈએ તેને જાણ્યો નથી, જ્યારે તે પોતાના પ્રિયજનો વચ્ચે આનંદથી ફરતો રહે છે.
અથાપરોઽદૃશ્યત વૈ શશી યથા હુતો હવિર્ભિર્હિ યથાઽધ્વરે શિખી। તથા સમાલક્ષ્યત ચારુદર્શનઃ પ્રકાશયન્સૂર્ય ઇવાચિરોદિતઃ ।। 1
પછી બીજો યુવાન દેખાયો, જે ચાંદની જેવો, યજ્ઞમાં ઘીથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો અને તાજા ઉગેલા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને સુંદર દેખાતો હતો.
તમાવ્રજન્તં સહદેવમગ્રણીર્નૃપો વિરાટો નચિરાત્સમૈક્ષત। પ્રૈક્ષન્ત તં તત્ર પૃથક્સમાગતાઃ સભાગતાઃ સર્વમનોહરપ્રભમ્। યુવાનમાયાન્તમમિત્રકર્શનં પ્રમુક્તમભ્રાદિવ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।। 2
જ્યારે સહદેવ આગળ આવતો હતો, ત્યારે વિરાટ રાજાએ તરત જ તેને જોયો. ત્યાં ભેગા થયેલા બધા લોકોએ પણ, જુદા જુદા, તેને જોયો, કારણ કે તે સૌને આકર્ષક અને તેજસ્વી લાગતો હતો. એ યુવાન, દુશ્મનોના વિનાશક, જાણે વાદળમાંથી મુક્ત થયેલો ચાંદ્રમંડળ હોય એમ આવતો હતો.
યષ્ટ્યા પ્રમાણાન્વિતયા સુદર્શનં દામાનિ પાશં ચ નિબદ્ધ્ય પૃષ્ઠતઃ। મૌર્વી ચ તન્ત્રીં મહતીં સુસંહિતાં બાલૈશ્ચ તારૈર્બહુભિઃ સમાવૃતામ્ ।। 3
તેના હાથમાં યોગ્ય માપની લાકડી હતી, સુંદર દેખાતો હતો, પાછળ દોરડા અને ફાંસ બાંધેલા હતા, અને મજબૂત મૌર્વીથી બનેલી મોટી ધનુષ્યની ડોરી હતી, જે અનેક નાજુક તારોથી ઘેરાયેલી હતી.
સ ચાપિ રાજાનમુવાચ વીર્યવાન્કુરુષ્વ માં પાર્થિવ ગોષ્વવસ્થિતમ્। મયા હિ ગુપ્તાઃ પશવો ભવન્તુ તે પ્રસન્નનિદ્રાઃ પ્રભવોસ્મિ વલ્લવઃ ।। 4
પછી તેણે રાજાને કહ્યું: 'મને તમારી ગાયો વચ્ચે રાખો, રાજા. હું તમારી ગાયોનું રક્ષણ કરીશ. મારી દેખરેખમાં, તમારી ગાયો નિર્ભયતાથી ઊંઘશે, કારણ કે હું ગાયો રાખવામાં કુશળ છું.'
ન શ્વાપદેભ્યો ન ચ રોગતો ભયં ન ચાપિ દાવાન્ન ચ તસ્કરાદ્ભયમ્। પયઃપ્રભૂતા બહુલા નિરામયા ભવન્તિ ગાવઃ સુભૃતા નરાધિપ ।। 5
જંગલી પ્રાણીઓથી, રોગથી, આગથી કે ચોરોથી કોઈ ભય નહીં રહે. સારી રીતે રાખેલી ગાયો, રાજા, દૂધથી ભરપૂર, તંદુરસ્ત અને વધુ સંખ્યામાં રહેશે.