ગજેન્દ્રલીલો મૃગરાજગામી વૃષેક્ષણો દેવસુતોગ્રતેજાઃ। પીનાંસબાહુઃ કનકાવદાતઃ કોઽયં નરો મે નગરં પ્રવિષ્ટઃ ।। 6
ગજ જેવી ચાલ, સિંહ જેવી દોડ, વાછરડા જેવી આંખો, દૈવી તેજ, પહોળા ખભા અને હાથ, સોનાની જેમ ચમકતો—આ પુરુષ કોણ છે જે મારા શહેરમાં પ્રવેશ્યો છે?
કિમેષ દેવેન્દ્રસુતઃ કિમેષ બ્રહ્માત્મજો વા કિમયં સ્વયંભૂઃ। ઉમાસુતો વૈશ્રવણાત્મજો વા પ્રેક્ષ્યૈનમાસીદિતિ મે વિતર્કઃ ।। 7
શું આ ઇન્દ્રપુત્ર છે? કે બ્રહ્માજીનો પુત્ર છે? કે પોતે જ જન્મેલો છે? શું ઉમાપુત્ર છે કે વૈશ્વરવણનો પુત્ર છે? એને જોઈને મારા મનમાં આવા વિચારો આવે છે.
સભામતિક્રમ્ય સ વાસવોપમો નિરીક્ષમાણો બહુભિઃ સભાગતૈઃ। સ તત્ર રાજનમમિત્રહાઽબ્રવીદ્બૃહન્નલાહં નરદેવ નર્તકી ।। 8
પછી એ સભાને પાર કરી, જાણે ઇન્દ્ર જેવો તેજ ધરાવતો, ત્યાં ભેગા થયેલા અનેક લોકોની નજરે, એ રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, હું બૃહન્નલા છું, નૃત્યકલા જાણું છું.'
વેણીં પ્રકુર્યાં રુચિરે ચ કુણ્ડલે ગ્રથે સ્રજઃ પ્રાવરણાનિ સંહરે। સ્નાનં ચરેયં વિમૃજે ચ દર્પણં વિશેષકેષ્વેવ ચ કૌશલં મમ ।। 9
હું વાળ ગૂંધી શકું, સુંદર કાનના કુંડળ પહેરાવી શકું, હાર ગૂંધી શકું, વસ્ત્રો ગોઠવી શકું; સ્નાન કરાવી શકું, દર્પણ ચમકાવી શકું અને શૃંગારના બધા કામમાં nipુણ છું.
ક્લીબેષુ બાલેષુ જનેષુ નર્તને શિક્ષાપ્રદાનેષુ ચ યોગ્યતા મમ। કરોમિ વેણીષુ ચ પુષ્પપૂરકં ન મે સ્ત્રિયઃ કર્મણિ કૌશલાધિકાઃ ।। 10
યુનુક, બાળકો અને સામાન્ય લોકોમાં, હું નૃત્ય શીખવવામાં nipુણ છું; વાળમાં ફૂલો ગૂંધી શકું, અને સ્ત્રીઓના કામમાં મારી જેટલી કુશળતા કોઈની નથી.
ઇત્યર્જુનસ્તં નરદેવમોજસા વિજ્ઞાપ્ય તસ્થૌ વિધિનાઽઽત્મનઃ ક્રિયામ્। તમબ્રવીત્પ્રાંશુમુદીક્ષ્ય વિસ્મિતો વિરાટરાજોપસૃતં મહાયશાઃ ।। 11
આ રીતે અર્જુને રાજાને પોતાની કળાઓ ઉત્સાહપૂર્વક જણાવી અને નિયમ પ્રમાણે ઊભો રહ્યો; ત્યારે વિરાજ રાજાએ આશ્ચર્યથી એને જોઈને કહ્યું—
નાર્હસ્તુ વેષોઽયમનૂર્જિતસ્તે નાપુંસ્ત્વમર્હં નરદેવસિંહ । તવૈવ વેષઃ શુભવેષભૂષણૈર્વિભૂષિતો ભૂતપતેરિવ પ્રભો ।। 12
આ વેશ તને યોગ્ય નથી, ને નપુંસકતા પણ તને શોભતી નથી, હે રાજાઓના સિંહ; તારો વેશ અને શુભ આભૂષણો તને જાણે સર્વપ્રાણીઓના સ્વામી જેવો બનાવે છે.
વિભાતિ ભાનોરિવ રશ્મિમાલિનો ઘનાવરુદ્ધે ગગને ઘનૈરિવ। ધનુર્હિ મન્યે તવ શોભયેદ્ભુજૌ તથાહિ પીનાવતિમાત્રમાયતૌ ।। 13
તુ જાણે કિરણોથી ઘેરાયેલો સૂર્ય ઘનઘોર વાદળ વચ્ચે પણ ઝળહળે છે એમ તેજ આપે છે; મને લાગે છે કે તારા ઘણા અને લાંબા હાથમાં ધનુષ્ય જ શોભે, કારણ કે એ બહુ જ મજબૂત અને લાંબા છે.
પ્રગૃહ્ય ચાપં ત્વનુરૂપમાત્મનો રક્ષસ્વ દેશં પુરમદ્ય સુસ્થિરઃ। પુત્રેણ તુલ્યો ભવ મે બૃહન્નલે વૃદ્ધોસ્મિ વિત્તં પ્રતિપાદયામિ તે ।। 14
તું તારા લાયક ધનુષ્ય લઈ આ દેશ અને શહેરને મજબૂતીથી રક્ષા કર; હે બૃહન્નલા, તું મને પુત્ર સમાન થા, હું વૃદ્ધ છું, તને ધન પણ આપું છું.
ત્વં રક્ષ મે સર્વમિદં પુરં પ્રભો ન ષણ્ડતાં કાંચન લક્ષયામિ તે। પ્રશાધિ મત્સ્યાંસ્તરસા વિવર્ધયન્દદામિ રાજ્યં તવ સત્યવાગહમ્ ।। 15
હે પ્રભુ, તું મારા સમગ્ર શહેરની રક્ષા કર; તારી અંદર હું નપુંસકતાનો લેશ પણ નથી જોતો. તું માછલવંશના શાસન સંભાળ અને ઝડપથી તેમનું કલ્યાણ વધાર; હું વચન આપું છું કે તને રાજ્ય પણ આપીશ.
તસ્યાગ્રતઃ સ્વાનિ ધનૂંષિ પાર્થિવો બહૂનિ દીર્ઘાણિ ચ વર્ણવન્તિ ચ। દદૌ સ સજ્યાનિ બલાન્વિતાનિ જિજ્ઞાસમાનઃ કિમયં કરિષ્યતિ ।। 16
પછી રાજાએ એના આગળ અનેક સુંદર, લાંબા અને રંગીન, તણાયેલા અને મજબૂત ધનુષ્યો મૂકી દીધા, એ જોવા માંગતો હતો કે આ પુરુષ શું કરશે.
તતોઽર્જુનઃ ક્લીબતરં વચોઽબ્રવીન્ન મે ધનુર્ધારિતમીદૃશં વિભો। ન ચાપિ દૃષ્ટં ધનુરીદૃશં ક્વચિન્ન માદૃશાઃ સન્તિ ધનુર્ધરા ભુવિ ।। 17
પછી અર્જુને વધુ નમ્ર અવાજે કહ્યું: 'હે પ્રભુ, મેં ક્યારેય આવું ધનુષ્ય પકડ્યું નથી, ને આવું ક્યારેય જોયું પણ નથી; મારા જેવો ધનુર્ધર ધરતી પર બીજો નથી.'
નૃત્યામ ગાયામિ ચ વાદયામ્યહં પ્રાનર્તને કૌશલનૈપુણં મમ। તદુત્તરાયાઃ પરિધત્સ્વ નર્તને ભવામિ દેવ્યા નરદેવ નર્તકી ।। 18
હું નૃત્ય કરું છું, ગીત ગાઉં છું, વાદ્ય વગાડું છું; નૃત્યકલા માં હું nipુણ અને કુશળ છું. એટલે ઉત્તરા ઉપરવસ્ત્ર પહેરે, હું રાણીની નૃત્યાંગના બનીશ, હે રાજા.
દદામિ તે તં હિ વરં બૃહન્નલે સુતાં હિ મે નર્તય યાશ્ચ તાદૃશીઃ । તતો વિરાટઃ સ્વયમાહ્વયત્સુતાં નરાધિપસ્તાં ચ સુમધ્યસુન્દરીમ્ ।। 19
હું તને આ વર આપું છું, બૃહન્નલા: મારી દીકરીને અને એવી બીજી કન્યાઓને નૃત્ય શીખવાડ. પછી રાજા વિરાજે પોતે જ પોતાની કમરપટલી સુંદર દીકરીને બોલાવી.
ઉવાચ ચૈનાં મુદિતેન ચેતસા બૃહન્નલા નામ સખી ભવત્વિયમ્। સુગાત્રિ સંપ્રીતિસુબદ્ધસૌહૃદા તવાઙ્ગને પ્રાણસમા ચ નિત્યદા ।। 20
આ વખતે, આનંદથી ભરેલા મનથી, એક સખી બોલી: 'આ સ્ત્રીનું નામ બૃહન્નલા રાખો, હે સુંદરાંગી. એ તારી ઘનિષ્ઠ સખી છે, તને જીવ જેટલી પ્રિય છે અને હંમેશા તારી સેવા માટે તૈયાર છે.'
પ્રકામભક્ષ્યાભરણામ્બરા શુભા ચરત્વિયં સર્વજનેષ્વવારિતા। ન દુષ્કુલાનામિયમાકૃતિર્ભવેન્ન વૃત્તભેદી ભવતીદૃશો જનઃ ।। 21
આ સ્ત્રીને ભરપૂર ખોરાક, આભૂષણો અને સુંદર વસ્ત્રો મળ્યા છે અને એ બધાના વચ્ચે નિર્ભયતાથી ફરતી રહે છે. આવી ચાલ-ચાલન નીચ કુળની સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતી નથી, અને તારી જેવી સ્ત્રીઓ કદી અયોગ્ય વર્તન કરતી નથી.
સંમન્ત્ર્ય રાજા વિવિધૈઃ સ્વમન્ત્રિભિઃ પરીક્ષ્ય ચૈનં પ્રમદાભિરાશુ વૈ। અપુંસ્ત્વમપ્યસ્ય નિશમ્ય ચ સ્થિરં તતઃ કુમારીપુરમુત્સસર્જ તમ્ ।। 22
પછી રાજાએ પોતાના વિવિધ મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરી અને સ્ત્રીઓ દ્વારા તેની તાત્કાલિક તપાસ કરાવી. જ્યારે એના નિપુંસક હોવાની ખાતરી થઈ, ત્યારે રાજાએ તેને સ્ત્રીઓના મહેલમાં મોકલી આપી.
સ શિક્ષયામાસ ચ ગીતવદનં સુતાં વિરાટસ્ય ધનંજયઃ પ્રભુઃ । સખીશ્ચ તસ્યાઃ પરિચારિકાસ્તથા પ્રિયશ્ચ તસ્યાઃ સ બભૂવ પાણ્ડવઃ ।। 23
ત્યાં ધનંજયે, એટલે અર્જુને, વિરાટની પુત્રીને ગીત અને સંગીતની કળા શીખવી. એ તેની સખીઓ અને દાસીઓની પણ પ્રિય બની ગયો અને સૌના માટે સ્નેહી મિત્ર રહ્યો.
તથા સ તત્રૈવ ધનંજયોઽવસત્પ્રિયાણિ કુર્વન્ત્સહ તાભિરાત્મવાન્। તથા ગતં તત્ર ન જઝિરે જના બહિશ્ચરા વાઽપ્યથવેતરે જનાઃ ।। 24
એ રીતે ધનંજય ત્યાં રહીને, પોતાનું મન સંયમમાં રાખી, સૌને આનંદ આપતો રહ્યો. એના વિશે અંદર કે બહારના કોઈને પણ શંકા આવી નહીં.
અથાપરોઽદૃશ્યત પાણ્ડવઃ પ્રભુર્વિરાટરાજે તુરગાન્સમીક્ષતિ। તમાપતન્તં દદૃશુઃ પૃથગ્જનાઃ પ્રમુક્તમભ્રાદિવ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।। 1
પછી બીજો પાંડવ, શક્તિશાળી, વિરાટ રાજાના ઘોડાંઓને નિહાળી રહ્યો હતો. જ્યારે એ આગળ આવ્યો, ત્યારે લોકો એણે જાણે વાદળમાંથી નીકળતો પૂર્ણચંદ્ર જોયો હોય એમ જોયો.
સ વૈ હયાનૈક્ષત તાનિતસ્તતઃ સમીક્ષમાણં ચ દદર્શ મત્સ્યરાટ્। દૃષ્ટ્વા તથૈનં સ કુરૂત્તમં તમઃ પપ્રચ્છ તાન્સર્બસભાસદસ્તદા ।। 2
એ ઘોડાં અહીં-ત્યાં જોઈ રહ્યો હતો. એ સમયે મચ્છરાજે તેને નજર કરી. એ કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુવાનને જોઈ, રાજાએ સભામાં બેઠેલા સૌને તેની ઓળખ વિશે પૂછ્યું.
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં યોઽયં યુવાઽભ્યેતિ હિ માસિકાં સભામ્ પ્રિયો હિ મે દર્શનતોપિ સંમતો બ્રવીતુ કશ્ચિદ્યદિ દૃષ્ટવાનિમમ્ ।। 3
'આ યુવાન કોણ છે, જે પ્રથમવાર અમારી માસિક સભામાં આવ્યો છે? એ મને જોઈને જ ગમ્યો છે. જો કોઈએ તેને અગાઉ જોયો હોય તો કહો.'
અયં હયાન્પશ્યતિ મામકાન્મુહુર્ધ્રુવં હયજ્ઞો ભવિતા વિચક્ષણઃ। પ્રવેશ્યતામેષ સમીપમાશુ વૈ વિભાતિ વીરો હિ યથાઽમરસ્તથા ।। 4
'આ વારંવાર મારા ઘોડાંઓને જોઈ રહ્યો છે; નિશ્ચયે એ ઘોડાંઓના વિષયમાં નિષ્ણાત છે. એને તરત જ મારી પાસે લાવો, કારણ કે એ વીર પુરુષની જેમ તેજસ્વી લાગે છે, જાણે દેવતાની જેમ.'
વિતર્કયત્યેવ હિ મત્સ્યરાજનિ ત્વરન્કુરૂણામૃષભઃ સભામગાત્। તતઃ પ્રણમ્યોપનતઃ કુરૂત્તમો વિરાટરાજાનમુવાચ પાર્થિવમ્ ।। 5
મચ્છરાજ એ વિશે વિચારતો હતો, ત્યાં કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એ યુવાન ઝડપથી સભામાં પ્રવેશ્યો. પછી એ રાજાને વંદન કરીને નજીક ગયો અને રાજાને સંબોધન કર્યું.
તવાગતોઽહં પુરમદ્ય ભૂપતે જિજીવિષુર્વેતનભોજનાર્થિકઃ। તવાશ્વબન્ધઃ સુભૃતો ભવામ્યહં કુરુષ્વ મામશ્વપતિં યદીચ્છસિ ।। 6
'હે રાજા, આજે હું તારી નગરીમાં આવ્યો છું, જીવન, મહેનતાણું અને ભોજનની આશા લઈને. જો તું ઈચ્છે તો હું તારા ઘોડાંઓની સારી રીતે દેખરેખ રાખીશ, મને ઘોડાંઓનો મુખ્ય રાખીશ.'
દદાનિ યાનાનિ ધનાનિ વેતનં ન ચાશ્વસૂતો ભવિતું ત્વમર્હસિ। કુતોસિ કસ્યામિ કથં ત્વમાગતો બ્રવીહિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે ચ યત્ ।। 7
'હું તને વાહનો, ધન અને મહેનતાણું બધું આપું, પણ તું માત્ર ઘોડાંઓનો સેવક ન રહે. કહો, તું ક્યાંનો છે, કોણનો છે, અહીં કેમ આવ્યો અને તને કઈ કળા આવડે છે?'
પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ। તેનાહમશ્વેષુ પુરા પ્રકૃતઃ શત્રુકર્શન ।। 8
'હું પહેલા પાંચ પાંડવોમાં મોટો, રાજા યુધિષ્ઠિરના ઘોડાંઓની દેખરેખ કરતો હતો, હે શત્રુવિજયી.'
અશ્વાનાં પ્રકૃતિં વેદ્મિ વિનયં ચાપિ સર્વશઃ । દુષ્ટાનાં પ્રતિપત્તિં ચ કૃત્સ્નં ચૈવ ચિકિત્સિતમ્ ।। 9
'મને ઘોડાંઓની પ્રકૃતિ અને તેમનું સંપૂર્ણ તાલીમ આપવું આવે છે; દુશ્ટ ઘોડાંઓને કેવી રીતે વશ કરવાં અને તેમની સારવાર કેવી રીતે કરવી, એ બધું મને ખબર છે.'
ન કાતરં સ્યાન્મમ વાજિવાહનં ન મેઽસ્તિ દુષ્ટા બડવા કુતો હયઃ। જાનંસ્તુ મામાહ સ ચાપિ પાણ્ડવો યુધિષ્ઠિરો ગ્રન્થિકમેવ નામતઃ ।। 10
'મારા સંભાળમાં રહેલા કોઈ પણ ઘોડો કે ઘોડી ક્યારેય ડરપોક કે દુશ્મનાવટવાળી થતી નથી; યુધિષ્ઠિર પાંડવ મને માત્ર ગ્રંથિક નામથી ઓળખે છે.'
માતલિરિવ દેવપતેર્દશરથનૃપતેઃ સુમત્ર ઇવ યન્તા। સુમહ ઇવ જામદગ્રેસ્તથૈવ તવ શિક્ષયામ્યશ્વાન્ ।। 11
'જેમ માતલિ દેવરાજના રથ ચાલક છે, સુમંત્ર દશરથના, અને જેમ જમદગ્નિપુત્રના સુમહા હતા, એ જ રીતે હું તારા ઘોડાંઓને તાલીમ આપીશ.'