રૂપેણ યશ્ચાપ્રતિમો હ્યયં મહાન્મહીમિમાં શત્રઃ ઇવાભિપાલયેત્। નાભૂમિપોઽયં હિ રતિર્મમેતિ ચ ચ્યુતઃ સમૃદ્ધ્યા નભસીવ નાહુષઃ ।। 10
આ મહાન પુરુષ રૂપમાં બેનમૂન છે, એવો લાગે કે આખી ધરતીની રક્ષા કરી શકે. એ રાજા નથી, ને મને એમાં આનંદ પણ નથી; એ તો જાણે નભથી પડેલો નાહુષ છે, સમૃદ્ધિ ગુમાવી બેઠો છે.
વિતર્કમાણસ્ય ચ તસ્ય પાણ્ડવઃ સભામતિક્રમ્ય વૃકોદરોઽબ્રવીત્। જયેતિ રાજાનમભિપ્રમોદયન્સુખેન સભ્યં ચ સભાગતં જનમ્ ।। 11
રાજા આવી રીતે વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે, વ્રુકોદર સભામાં પ્રવેશી, આનંદપૂર્વક 'જય' કહીને રાજાને અને ત્યાં હાજર સૌને ખુશ કરી દીધા.
તતો નૃપં વાક્યમુવાચ પાણ્ડવો યથાઽનુપૂર્વ્યાત્કૃપયાન્વિતોત્તરમ્। ત્વાં જીવિતું શત્રુહન્નાગતોઽહં ત્વમેવ લોકે પરમો હિ સંશ્રયઃ ।। 12
પછી પાંડવે રાજાને ક્રમશઃ અને દયા ભરેલા વચન કહ્યાં: 'હે શત્રુહંત, હું તારી રક્ષા માટે આવ્યો છું, કારણ કે આ દુનિયામાં તું જ મારો સર્વોચ્ચ આશ્રય છે.'
નરેન્દ્ર શૂદ્રોસ્મિ ચતુર્થવર્ણભાગ્ગુરૂપદેશાત્પરિચારકર્મકૃત્। જાનામિ સૂપાંશ્ચ રસાંશ્ચ સંસ્કૃતાન્માંસાન્યપૂપાંશ્ચ પચામિ શોભનાન્ । રાગપ્રકારાશ્ચ બહૂન્ફલાશ્રયાન્મહાનસે મે ન સમોસ્તિ સૂપકૃત્ ।। 13
હે રાજા, હું ચોથા વર્ણનો છું, ગુરુઓના ઉપદેશથી સેવા કરું છું. મને રસ, સૂપ, મીઠાઈ, માંસ વગેરે બનાવવામાં આવડે છે, ફળથી બનેલા અનેક પ્રકારના વ્યંજન પણ હું બનાવી શકું છું. રસોઈમાં મારો સામો કોઈ નથી.
તમબ્રવીન્મત્સ્યપતિઃ પ્રહૃષ્ટવત્પ્રિયં પ્રગલ્ભં મધુરં વિનીતવત્। ન શૂદ્રતાં કાંચન લક્ષયામિ તે કુબેરચન્દ્રેન્દ્રદિવાકરપ્રભ ।। 14
મત્સ્યરાજાએ આનંદપૂર્વક, મીઠા અને નમ્ર શબ્દોમાં કહ્યું: 'તારા રૂપમાં મને શૂદ્રત્વનો લેશ પણ દેખાતો નથી; તું તો કુબેર, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર કે સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો છે.'
હુતાશનાશીવિષતુલ્યતેજસો ન કર્મ તે યોગ્યમિદં મહાનસે । ન સૂપકારો ભવિતું ત્વમર્હસિ સુપર્ણગન્ધર્વમહોરગોપમ ।। 15
તારો તેજ અગ્નિ કે ઝેરી સાપ જેવો છે; રસોડામાં કામ કરવું તારા માટે યોગ્ય નથી. તું સુપર્ણ, ગંધર્વ કે મહાનાગ જેવો છે, રસોઈયાં બનવું તને શોભતું નથી.
અનીકકર્ણાગ્રધરો ધ્વજી રથી ભવાદ્ય મે વારણવાહિનીપતિઃ। ન નીચકર્મા ભવિતું ત્વમર્હસિ પ્રશાસિતું ભૂમિમિમાં ત્વમર્હસિ ।। 16
આજે તું મારા માટે હથિયાર ધારણ કરનાર, ધ્વજાવાળો, રથ પર સવાર અને હાથી દળનો મુખ્ય બન. તું નીચું કામ કરવા યોગ્ય નથી; તું તો આખી ધરતી શાસન કરવા લાયક છે.
ચતુર્થવર્ણોસ્મ્યહમુગ્રશાસન ન વૈ વૃણે ત્વામહમીદૃશં પદમ્। જાત્યાઽસ્મિ શૂદ્રો બલલેતિ નામ્ના જિજીવિષુસ્ત્વદ્વિષયં સમાગતઃ ।। 17
હે કઠોર શાસક, હું ચોથા વર્ણનો છું અને તારી પાસેથી આવું સ્થાન માગતો નથી. જન્મથી હું શૂદ્ર છું, નામ બલ્લવ છે, અને અહીં માત્ર જીવવા આવ્યો છું.
યુધિષ્ઠિરસ્યાસ્મિ મહાનસે પુરા બભૂવ સર્વપ્રભુરન્નપાનદઃ। અથાપિ મામુત્સૃજસે મહીપતે વ્રજામ્યહં યાવદિતો યથાગતમ્ ।। 18
હું પહેલાં યુધિષ્ઠિરના મહાનસમાં મુખ્ય રસોઈયો હતો, બધાને ભોજન-પાન આપતો. પણ જો તું મને નકારશે, તો હું અહીંથી પાછો જઈશ.
ત્વમન્નસંસ્કારવિધૌ પ્રશાધિ માં ભવામિ તેઽહં નરદેવ સૂપકૃત્ । બલેન તુલ્યશ્ચ ન વિદ્યતે મયા નિયુદ્ધશીલોસ્મિ સદા હિ પાર્થિવ ।। 19
હે રાજા, તું મને ભોજન બનાવવાનું કહેજે, હું તારો રસોઈયો બનીશ. બળમાં મારો સામો કોઈ નથી, અને હું હંમેશા મલ્લયુદ્ધમાં નિપુણ છું.
ગજાંશ્ચ સિંહાંશ્ચ સમેયિવાનહં સદા કરિષ્યામિ તવાનઘ પ્રિયમ્। ન નીચકર્મા તવ માદૃશઃ પ્રભો બલસ્ય નેતાઽપ્યબલો ભવેદિતિ ।। 20
હાથી અને સિંહને પણ મેં વશ કર્યા છે, અને હંમેશા તારી ખુશી માટે કામ કરીશ. મારા જેવો માણસ નીચું કામ કરવા યોગ્ય નથી, કારણ કે બળવાનનો નેતા પણ ક્યારેક બળહીન બની જાય છે.
સ્વકર્મતુષ્ટાશ્ચ વયં નરાધિપ પ્રશાધિ માં સૂદપદે યદીચ્છસિ। યે સન્તિ મલ્લા બલવીર્યસંમતાસ્તાનેવ યોત્સ્યામિ તવાભિહર્પયન્ ।। 21
હે રાજા, અમે અમારા કામમાં સંતોષ માનીએ છીએ. જો તારે ઇચ્છા હોય તો મને રસોઈયાં તરીકે રાખજે. તારા દરબારમાં જે મલ્લો બળ અને પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ છે, હું એમની સામે મલ્લયુદ્ધ કરીશ.
તમેવમુક્તે વચને નરાધિપઃ પ્રત્યબ્રવીન્મત્સ્યપતિઃ પ્રહૃષ્ટવત્। સોહં ન મન્યે તવ કર્મ તત્સમં સમુદ્રનેમિં પૃથિવીં ત્વમર્હસિ ।। 22
એમ બોલ્યા પછી, મત્સ્યરાજાએ આનંદપૂર્વક કહ્યું: 'હું એવું કામ તારા માટે યોગ્ય માનતો નથી; તું તો જાણે સમુદ્રની કિનારે જેવો છે, આખી ધરતી શાસન કરવા લાયક છે.'
ત્રિલોકપાલો હિ યથા વિરાજસે તથાઽદ્ય મે વિષ્ણુરિવાતિરોચસે। યથા તુ કામસ્તવ તત્તથા કૃતં મહાનસે મે ભવ મે પુરસ્કૃતઃ । નરાશ્ચ મે તત્ર મયા સદાઽર્ચિતા ભવાદ્ય તેષામધિપો મયા કૃતઃ ।। 23
તમે જેમ ત્રિલોકના રક્ષક તેજસ્વી લાગે છે, એમ જ આજે તું મને વિષ્ણુ જેવો દેખાય છે. પણ તારી ઇચ્છા પ્રમાણે, તું મારા મહાનસનો મુખ્ય બની જા. ત્યાંના માણસો હંમેશા મારા દ્વારા સન્માન પામ્યા છે, આજે હું તને એમનો અધિપતિ બનાવું છું.
તથા સ ભીમો વિહિતો મહાનસે વિરાટરાજસ્ય બભૂવ વૈ પ્રિયઃ। ઉવાસ રાજન્ન ચ તં પૃથગ્જનો બુબોધ તસ્યાનુચરશ્ચ કશ્ચન ।। 24
એ રીતે ભીમને વિરાટરાજાના મહાનસમાં મુખ્ય રસોઈયો બનાવવામાં આવ્યો અને તે રાજાને પ્રિય થયો. એ ત્યાં રહ્યો, અને કોઈએ તેને ઓળખ્યો નહીં, ન તો કોઈ સેવકે શંકા કરી.
અથાપરોઽદૃશ્યત વર્ણવાન્યુવા સ્ત્રીવેષધારી સમલંકૃતો ભૃશમ્। પ્રવાલચિત્રે પ્રવિમુચ્ય કુણ્ડલે ઉભે ચ કમ્બૂ પરિપાતુકે તથા ।। 1
પછી એક બીજો યુવાન દેખાયો, રંગીન અને તેજસ્વી, સ્ત્રીના વેશમાં અને સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ. એના કાનમાં મોતી જેવા લાલ કુંડળ હતા અને બંને હાથમાં શંખના કડાં પહેરેલા હતા.
કૃષ્ણે ચ રક્તે ચ નિબધ્ય વાસસી શરીરવાઞ્શુક્રબૃહસ્પતિપ્રભઃ। બહૂંશ્ચ દીર્ઘાંશ્ચ વિકીર્ય મૂર્ધજાન્મહાભુજો મત્તગજેન્દ્રવિક્રમઃ ।। 2
કાળી અને લાલ વસ્ત્રો પહેરી, શરીર ચમકતું હતું જાણે શુક્ર કે બૃહસ્પતિની જેમ, લાંબા અને ઘણા વાળ વિખેરી, વિશાળ ભુજાવાળો એ પુરુષ ઉગ્ર ગજના મસ્ત ચાલે આગળ વધ્યો.
ક્લૈબ્યેન વેષેણ ન ભતિ ભાતિ ચ ગ્રહાભિપન્નો નભસીવ ચન્દ્રમાઃ । ગતેન ચોર્વી પરિકમ્પયંસ્તદા વિરાટમાસાદ્ય સભાસમીપતઃ ।। 3
યુનુક જેવો વેશ પહેર્યો હોવા છતાં, એ એવો લાગતો નહોતો; પણ જાણે આકાશમાં ગ્રહોથી ઘેરાયેલો ચાંદો ઝળહળતો હોય એમ, એ ચાલતો ત્યારે ધરતી પણ ધ્રૂજી ઉઠતી, અને એ વિરાજના સભાખંડ પાસે પહોંચ્યો.
તં પ્રેક્ષ્ય રાજોપગતં સભાતલે વ્યાજાપ્રતિચ્છન્નમમિત્રમર્દનમ્ । વિરાજમાનં સુરરાજવર્ચસં સુતં સુરેન્દ્રસ્ય ગજેન્દ્રવિક્રમમ્ ।। 4
એને સભામાં આવતો જોઈ, છુપાયેલો હોવા છતાં દુશ્મનોને હરાવનાર, દેવરાજ જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતો, ઇન્દ્રપુત્ર અને ગજરાજ જેવી તાકાત ધરાવતો એ પુરુષને જોઈ—
સર્વાનપૃચ્છચ્ચ સમીપચારિણઃ કુતોઽયમાયાતિ ન મે પુરા શ્રુતઃ। ન ચૈનમૂચુર્વિદિતં નરાસ્તદા સવિસ્મયં વાક્યમિદં નૃપોઽબ્રવીત્ ।। 5
રાજાએ આસપાસના બધાને પૂછ્યું: 'આ કોણ છે? આ પહેલા ક્યારેય સાંભળ્યો નથી.' પણ ત્યાં હાજર કોઈ પુરુષ એના વિશે કશું કહી શક્યા નહીં, અને રાજા આશ્ચર્યથી બોલ્યો—
ગજેન્દ્રલીલો મૃગરાજગામી વૃષેક્ષણો દેવસુતોગ્રતેજાઃ। પીનાંસબાહુઃ કનકાવદાતઃ કોઽયં નરો મે નગરં પ્રવિષ્ટઃ ।। 6
ગજ જેવી ચાલ, સિંહ જેવી દોડ, વાછરડા જેવી આંખો, દૈવી તેજ, પહોળા ખભા અને હાથ, સોનાની જેમ ચમકતો—આ પુરુષ કોણ છે જે મારા શહેરમાં પ્રવેશ્યો છે?
કિમેષ દેવેન્દ્રસુતઃ કિમેષ બ્રહ્માત્મજો વા કિમયં સ્વયંભૂઃ। ઉમાસુતો વૈશ્રવણાત્મજો વા પ્રેક્ષ્યૈનમાસીદિતિ મે વિતર્કઃ ।। 7
શું આ ઇન્દ્રપુત્ર છે? કે બ્રહ્માજીનો પુત્ર છે? કે પોતે જ જન્મેલો છે? શું ઉમાપુત્ર છે કે વૈશ્વરવણનો પુત્ર છે? એને જોઈને મારા મનમાં આવા વિચારો આવે છે.
સભામતિક્રમ્ય સ વાસવોપમો નિરીક્ષમાણો બહુભિઃ સભાગતૈઃ। સ તત્ર રાજનમમિત્રહાઽબ્રવીદ્બૃહન્નલાહં નરદેવ નર્તકી ।। 8
પછી એ સભાને પાર કરી, જાણે ઇન્દ્ર જેવો તેજ ધરાવતો, ત્યાં ભેગા થયેલા અનેક લોકોની નજરે, એ રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, હું બૃહન્નલા છું, નૃત્યકલા જાણું છું.'
વેણીં પ્રકુર્યાં રુચિરે ચ કુણ્ડલે ગ્રથે સ્રજઃ પ્રાવરણાનિ સંહરે। સ્નાનં ચરેયં વિમૃજે ચ દર્પણં વિશેષકેષ્વેવ ચ કૌશલં મમ ।। 9
હું વાળ ગૂંધી શકું, સુંદર કાનના કુંડળ પહેરાવી શકું, હાર ગૂંધી શકું, વસ્ત્રો ગોઠવી શકું; સ્નાન કરાવી શકું, દર્પણ ચમકાવી શકું અને શૃંગારના બધા કામમાં nipુણ છું.
ક્લીબેષુ બાલેષુ જનેષુ નર્તને શિક્ષાપ્રદાનેષુ ચ યોગ્યતા મમ। કરોમિ વેણીષુ ચ પુષ્પપૂરકં ન મે સ્ત્રિયઃ કર્મણિ કૌશલાધિકાઃ ।। 10
યુનુક, બાળકો અને સામાન્ય લોકોમાં, હું નૃત્ય શીખવવામાં nipુણ છું; વાળમાં ફૂલો ગૂંધી શકું, અને સ્ત્રીઓના કામમાં મારી જેટલી કુશળતા કોઈની નથી.
ઇત્યર્જુનસ્તં નરદેવમોજસા વિજ્ઞાપ્ય તસ્થૌ વિધિનાઽઽત્મનઃ ક્રિયામ્। તમબ્રવીત્પ્રાંશુમુદીક્ષ્ય વિસ્મિતો વિરાટરાજોપસૃતં મહાયશાઃ ।। 11
આ રીતે અર્જુને રાજાને પોતાની કળાઓ ઉત્સાહપૂર્વક જણાવી અને નિયમ પ્રમાણે ઊભો રહ્યો; ત્યારે વિરાજ રાજાએ આશ્ચર્યથી એને જોઈને કહ્યું—
નાર્હસ્તુ વેષોઽયમનૂર્જિતસ્તે નાપુંસ્ત્વમર્હં નરદેવસિંહ । તવૈવ વેષઃ શુભવેષભૂષણૈર્વિભૂષિતો ભૂતપતેરિવ પ્રભો ।। 12
આ વેશ તને યોગ્ય નથી, ને નપુંસકતા પણ તને શોભતી નથી, હે રાજાઓના સિંહ; તારો વેશ અને શુભ આભૂષણો તને જાણે સર્વપ્રાણીઓના સ્વામી જેવો બનાવે છે.
વિભાતિ ભાનોરિવ રશ્મિમાલિનો ઘનાવરુદ્ધે ગગને ઘનૈરિવ। ધનુર્હિ મન્યે તવ શોભયેદ્ભુજૌ તથાહિ પીનાવતિમાત્રમાયતૌ ।। 13
તુ જાણે કિરણોથી ઘેરાયેલો સૂર્ય ઘનઘોર વાદળ વચ્ચે પણ ઝળહળે છે એમ તેજ આપે છે; મને લાગે છે કે તારા ઘણા અને લાંબા હાથમાં ધનુષ્ય જ શોભે, કારણ કે એ બહુ જ મજબૂત અને લાંબા છે.
પ્રગૃહ્ય ચાપં ત્વનુરૂપમાત્મનો રક્ષસ્વ દેશં પુરમદ્ય સુસ્થિરઃ। પુત્રેણ તુલ્યો ભવ મે બૃહન્નલે વૃદ્ધોસ્મિ વિત્તં પ્રતિપાદયામિ તે ।। 14
તું તારા લાયક ધનુષ્ય લઈ આ દેશ અને શહેરને મજબૂતીથી રક્ષા કર; હે બૃહન્નલા, તું મને પુત્ર સમાન થા, હું વૃદ્ધ છું, તને ધન પણ આપું છું.
ત્વં રક્ષ મે સર્વમિદં પુરં પ્રભો ન ષણ્ડતાં કાંચન લક્ષયામિ તે। પ્રશાધિ મત્સ્યાંસ્તરસા વિવર્ધયન્દદામિ રાજ્યં તવ સત્યવાગહમ્ ।। 15
હે પ્રભુ, તું મારા સમગ્ર શહેરની રક્ષા કર; તારી અંદર હું નપુંસકતાનો લેશ પણ નથી જોતો. તું માછલવંશના શાસન સંભાળ અને ઝડપથી તેમનું કલ્યાણ વધાર; હું વચન આપું છું કે તને રાજ્ય પણ આપીશ.