એવં સ લબ્ધ્વા નૃપતિઃ સમાગમં વિરાટરાજેન નરર્ષભસ્તદા। ઉવાસ વીરઃ પરમાર્ચિતઃ સુખી ન ચાસ્ય કશ્ચિચ્ચરિતં બુબોધ તત્ ।। 54
આ રીતે રાજાની સાથે મળીને, એ પુરુષશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને વિશેષ સન્માન મળ્યું અને તેઓ આનંદથી વિરાટરાજ પાસે રહ્યા; તેમનું સાચું રૂપ કોઈએ ઓળખી શક્યું નહીં.
અથાપરસ્યાં દિશિ ભીમદર્શનો વૃકોદરોઽદૃશ્યત સિંહવિક્રમઃ। અસિપ્રવેકે પ્રતિમુચ્ય શાણિતે ખજાં ચ દર્વી ચ કરેણ ધારયન્ ।। 1
એ જ સમયે, બીજી દિશામાં ભીમસેન, વાઘ જેવી ચાલવાળો અને સિંહ જેવી તાકાત ધરાવતો, કમરે તીક્ષ્ણ તલવાર અને હાથમાં દાવડ લઈને દેખાયો.
ત્વચં ચ ગોચર્મમયીં સુમર્દિતાં સમુક્ષિતાં પાનકરાગષાડવૈઃ । કિલાસમાલમ્બ્ય કરેણ ચાયસં સશૃઙ્ગિબેરાર્દ્રકભૂસ્તૃણાઙ્કુરમ્ ।। 2
તેણે સારી રીતે મસળી અને પીણાંના રંગથી રંગાયેલું ગાયનું ચામડું ધારણ કર્યું હતું અને હાથમાં લોખંડની લાઠી, આદુ, તાજું ઘાસ અને અંકુરો પણ રાખ્યા હતા.
ગમ્ભીરરૂપઃ પરમેણ તેજસા રવિર્યથા લોકમિમં પ્રકાશયન્। સ કૃષ્ણવાસા ગિરિરાજસારવાન્ સ મત્સ્યરાજં સમુપેત્ય તસ્થિવાન્ ।। 3
તે ઊંડા સ્વરૂપ અને મહાન તેજવાળો, જેમ સૂર્ય જગતને પ્રકાશિત કરે તેમ, કાળી વસ્ત્રો પહેરી, પહાડ જેવી બાંય ધરાવતો, માછ્યરાજ પાસે આવીને ઊભો રહ્યો.
સભાગતો વારણયૂથપોપમસ્તમિસ્રહા રાત્રિમિવાવભાસયન્। સહસ્રનેત્રાવરજાન્તકોપમસ્ત્રિલોકપાલાધિપતિર્યથા હરિઃ ।। 4
સભામાં પ્રવેશતા, તે હાથીના ટોળાના નેતા જેવો લાગતો, રાત્રિના અંધકારને દૂર કરતો, અને હજારો આંખો ધરાવનારા ઈન્દ્રના નાના ભાઈ કે ત્રણેય લોકના રક્ષક ભગવાન હરિ જેવો દેખાતો હતો.
તમાવ્રજન્તં ગજયૂથપોપમં નિરીક્ષમાણો નવસૂર્યવર્ચસમ્। ભયાત્સમુદ્વિગ્નવિપણ્ણચેતનો દિશશ્ચ સર્વાઃ પ્રસમીક્ષ્ય ચાસકૃત્ ।। 5
તે ગજપતિ જેવો, નવસૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો ભીમને આવતો જોઈ, રાજા ડરીને ચિંતિત થયો અને વારંવાર ચારે બાજુ જોવા લાગ્યો.
તમેકવસ્ત્રં પરસૈન્યવારણં સભાઽવિદૂરાન્નૃપતિર્નૃપાત્મજમ્। સમીક્ષ્ય વૈક્લબ્યમુપેયિવાઞ્શનૈર્જનાશ્ચ ભીતાઃ પરિસર્પિરે ભૃશમ્ ।। 6
એક જ વસ્ત્રમાં, શત્રુઓને હરાવનાર અને સભા પાસે ઉભેલા રાજપુત્રને જોઈ, રાજાને ચિંતા લાગી ગઈ અને લોકો પણ ખૂબ જ ભયભીત થઈને ચારે તરફ ભાગવા લાગ્યા.
અથાબ્રવીન્માત્સ્યપતિઃ સભાગતાન્ ભૃશાતુરોષ્ણં પરિનિશ્વસન્નિવ । કોઽયં યુવા વારણરાજસન્નિભઃ સભામભિપ્રૈતિ હિ મામિકામિમામ્ ।। 7
પછી માછ્યરાજ ખૂબ જ ગભરાઈને, ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસ સાથે સભાસદોને પૂછ્યું: 'આ યુવાન કોણ છે, હાથીના રાજા જેવો દેખાય છે, જે મારી આ સભામાં આવી રહ્યો છે?'
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં મૃગેન્દ્રશાર્દૂલગતિં હિ મામકઃ। વ્યૂઢાન્તરાંસો મૃગરાડિવોત્કટો ય એષ દિવ્યઃ પુરુષઃ પ્રકાશતે ।। 8
આ માણસે ક્યારેક પહેલાં દેખાયો હતો કે કેમ, એ કોણ જાણે? એના ચાલમાં સિંહ કે વાઘ જેવી ગમ્મત છે, મારા પોતાના માણસ જેવો લાગે છે. એના ખભા પહોળા અને મજબૂત છે, જાણે કોઈ જંગલી પ્રાણી હોય તેમ. આવો તેજસ્વી પુરુષ આજે આપણાં સામે ઊભો છે.
રાજશ્રિયા હ્યેષ વિભાતિ રાજવદ્વિરોચતે રુક્મગિરિપ્રભોપમઃ। નાક્ષત્રિયો નૂનમયં ભવિષ્યતિ સહસ્રનેત્રપ્રતિમસ્તથા હ્યસૌ ।। 9
એમાં રાજાશ્રીનો તેજ છે, રાજા જેવો જ દેખાય છે, એની કાંતિ સુવર્ણ પર્વત જેવી છે. એ સામાન્ય માણસ તો બિલકુલ નથી, એ તો જાણે હજારો આંખો ધરાવતો દેવ છે.
રૂપેણ યશ્ચાપ્રતિમો હ્યયં મહાન્મહીમિમાં શત્રઃ ઇવાભિપાલયેત્। નાભૂમિપોઽયં હિ રતિર્મમેતિ ચ ચ્યુતઃ સમૃદ્ધ્યા નભસીવ નાહુષઃ ।। 10
આ મહાન પુરુષ રૂપમાં બેનમૂન છે, એવો લાગે કે આખી ધરતીની રક્ષા કરી શકે. એ રાજા નથી, ને મને એમાં આનંદ પણ નથી; એ તો જાણે નભથી પડેલો નાહુષ છે, સમૃદ્ધિ ગુમાવી બેઠો છે.
વિતર્કમાણસ્ય ચ તસ્ય પાણ્ડવઃ સભામતિક્રમ્ય વૃકોદરોઽબ્રવીત્। જયેતિ રાજાનમભિપ્રમોદયન્સુખેન સભ્યં ચ સભાગતં જનમ્ ।। 11
રાજા આવી રીતે વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે, વ્રુકોદર સભામાં પ્રવેશી, આનંદપૂર્વક 'જય' કહીને રાજાને અને ત્યાં હાજર સૌને ખુશ કરી દીધા.
તતો નૃપં વાક્યમુવાચ પાણ્ડવો યથાઽનુપૂર્વ્યાત્કૃપયાન્વિતોત્તરમ્। ત્વાં જીવિતું શત્રુહન્નાગતોઽહં ત્વમેવ લોકે પરમો હિ સંશ્રયઃ ।। 12
પછી પાંડવે રાજાને ક્રમશઃ અને દયા ભરેલા વચન કહ્યાં: 'હે શત્રુહંત, હું તારી રક્ષા માટે આવ્યો છું, કારણ કે આ દુનિયામાં તું જ મારો સર્વોચ્ચ આશ્રય છે.'
નરેન્દ્ર શૂદ્રોસ્મિ ચતુર્થવર્ણભાગ્ગુરૂપદેશાત્પરિચારકર્મકૃત્। જાનામિ સૂપાંશ્ચ રસાંશ્ચ સંસ્કૃતાન્માંસાન્યપૂપાંશ્ચ પચામિ શોભનાન્ । રાગપ્રકારાશ્ચ બહૂન્ફલાશ્રયાન્મહાનસે મે ન સમોસ્તિ સૂપકૃત્ ।। 13
હે રાજા, હું ચોથા વર્ણનો છું, ગુરુઓના ઉપદેશથી સેવા કરું છું. મને રસ, સૂપ, મીઠાઈ, માંસ વગેરે બનાવવામાં આવડે છે, ફળથી બનેલા અનેક પ્રકારના વ્યંજન પણ હું બનાવી શકું છું. રસોઈમાં મારો સામો કોઈ નથી.
તમબ્રવીન્મત્સ્યપતિઃ પ્રહૃષ્ટવત્પ્રિયં પ્રગલ્ભં મધુરં વિનીતવત્। ન શૂદ્રતાં કાંચન લક્ષયામિ તે કુબેરચન્દ્રેન્દ્રદિવાકરપ્રભ ।। 14
મત્સ્યરાજાએ આનંદપૂર્વક, મીઠા અને નમ્ર શબ્દોમાં કહ્યું: 'તારા રૂપમાં મને શૂદ્રત્વનો લેશ પણ દેખાતો નથી; તું તો કુબેર, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર કે સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો છે.'
હુતાશનાશીવિષતુલ્યતેજસો ન કર્મ તે યોગ્યમિદં મહાનસે । ન સૂપકારો ભવિતું ત્વમર્હસિ સુપર્ણગન્ધર્વમહોરગોપમ ।। 15
તારો તેજ અગ્નિ કે ઝેરી સાપ જેવો છે; રસોડામાં કામ કરવું તારા માટે યોગ્ય નથી. તું સુપર્ણ, ગંધર્વ કે મહાનાગ જેવો છે, રસોઈયાં બનવું તને શોભતું નથી.
અનીકકર્ણાગ્રધરો ધ્વજી રથી ભવાદ્ય મે વારણવાહિનીપતિઃ। ન નીચકર્મા ભવિતું ત્વમર્હસિ પ્રશાસિતું ભૂમિમિમાં ત્વમર્હસિ ।। 16
આજે તું મારા માટે હથિયાર ધારણ કરનાર, ધ્વજાવાળો, રથ પર સવાર અને હાથી દળનો મુખ્ય બન. તું નીચું કામ કરવા યોગ્ય નથી; તું તો આખી ધરતી શાસન કરવા લાયક છે.
ચતુર્થવર્ણોસ્મ્યહમુગ્રશાસન ન વૈ વૃણે ત્વામહમીદૃશં પદમ્। જાત્યાઽસ્મિ શૂદ્રો બલલેતિ નામ્ના જિજીવિષુસ્ત્વદ્વિષયં સમાગતઃ ।। 17
હે કઠોર શાસક, હું ચોથા વર્ણનો છું અને તારી પાસેથી આવું સ્થાન માગતો નથી. જન્મથી હું શૂદ્ર છું, નામ બલ્લવ છે, અને અહીં માત્ર જીવવા આવ્યો છું.
યુધિષ્ઠિરસ્યાસ્મિ મહાનસે પુરા બભૂવ સર્વપ્રભુરન્નપાનદઃ। અથાપિ મામુત્સૃજસે મહીપતે વ્રજામ્યહં યાવદિતો યથાગતમ્ ।। 18
હું પહેલાં યુધિષ્ઠિરના મહાનસમાં મુખ્ય રસોઈયો હતો, બધાને ભોજન-પાન આપતો. પણ જો તું મને નકારશે, તો હું અહીંથી પાછો જઈશ.
ત્વમન્નસંસ્કારવિધૌ પ્રશાધિ માં ભવામિ તેઽહં નરદેવ સૂપકૃત્ । બલેન તુલ્યશ્ચ ન વિદ્યતે મયા નિયુદ્ધશીલોસ્મિ સદા હિ પાર્થિવ ।। 19
હે રાજા, તું મને ભોજન બનાવવાનું કહેજે, હું તારો રસોઈયો બનીશ. બળમાં મારો સામો કોઈ નથી, અને હું હંમેશા મલ્લયુદ્ધમાં નિપુણ છું.
ગજાંશ્ચ સિંહાંશ્ચ સમેયિવાનહં સદા કરિષ્યામિ તવાનઘ પ્રિયમ્। ન નીચકર્મા તવ માદૃશઃ પ્રભો બલસ્ય નેતાઽપ્યબલો ભવેદિતિ ।। 20
હાથી અને સિંહને પણ મેં વશ કર્યા છે, અને હંમેશા તારી ખુશી માટે કામ કરીશ. મારા જેવો માણસ નીચું કામ કરવા યોગ્ય નથી, કારણ કે બળવાનનો નેતા પણ ક્યારેક બળહીન બની જાય છે.
સ્વકર્મતુષ્ટાશ્ચ વયં નરાધિપ પ્રશાધિ માં સૂદપદે યદીચ્છસિ। યે સન્તિ મલ્લા બલવીર્યસંમતાસ્તાનેવ યોત્સ્યામિ તવાભિહર્પયન્ ।। 21
હે રાજા, અમે અમારા કામમાં સંતોષ માનીએ છીએ. જો તારે ઇચ્છા હોય તો મને રસોઈયાં તરીકે રાખજે. તારા દરબારમાં જે મલ્લો બળ અને પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ છે, હું એમની સામે મલ્લયુદ્ધ કરીશ.
તમેવમુક્તે વચને નરાધિપઃ પ્રત્યબ્રવીન્મત્સ્યપતિઃ પ્રહૃષ્ટવત્। સોહં ન મન્યે તવ કર્મ તત્સમં સમુદ્રનેમિં પૃથિવીં ત્વમર્હસિ ।। 22
એમ બોલ્યા પછી, મત્સ્યરાજાએ આનંદપૂર્વક કહ્યું: 'હું એવું કામ તારા માટે યોગ્ય માનતો નથી; તું તો જાણે સમુદ્રની કિનારે જેવો છે, આખી ધરતી શાસન કરવા લાયક છે.'
ત્રિલોકપાલો હિ યથા વિરાજસે તથાઽદ્ય મે વિષ્ણુરિવાતિરોચસે। યથા તુ કામસ્તવ તત્તથા કૃતં મહાનસે મે ભવ મે પુરસ્કૃતઃ । નરાશ્ચ મે તત્ર મયા સદાઽર્ચિતા ભવાદ્ય તેષામધિપો મયા કૃતઃ ।। 23
તમે જેમ ત્રિલોકના રક્ષક તેજસ્વી લાગે છે, એમ જ આજે તું મને વિષ્ણુ જેવો દેખાય છે. પણ તારી ઇચ્છા પ્રમાણે, તું મારા મહાનસનો મુખ્ય બની જા. ત્યાંના માણસો હંમેશા મારા દ્વારા સન્માન પામ્યા છે, આજે હું તને એમનો અધિપતિ બનાવું છું.
તથા સ ભીમો વિહિતો મહાનસે વિરાટરાજસ્ય બભૂવ વૈ પ્રિયઃ। ઉવાસ રાજન્ન ચ તં પૃથગ્જનો બુબોધ તસ્યાનુચરશ્ચ કશ્ચન ।। 24
એ રીતે ભીમને વિરાટરાજાના મહાનસમાં મુખ્ય રસોઈયો બનાવવામાં આવ્યો અને તે રાજાને પ્રિય થયો. એ ત્યાં રહ્યો, અને કોઈએ તેને ઓળખ્યો નહીં, ન તો કોઈ સેવકે શંકા કરી.
અથાપરોઽદૃશ્યત વર્ણવાન્યુવા સ્ત્રીવેષધારી સમલંકૃતો ભૃશમ્। પ્રવાલચિત્રે પ્રવિમુચ્ય કુણ્ડલે ઉભે ચ કમ્બૂ પરિપાતુકે તથા ।। 1
પછી એક બીજો યુવાન દેખાયો, રંગીન અને તેજસ્વી, સ્ત્રીના વેશમાં અને સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ. એના કાનમાં મોતી જેવા લાલ કુંડળ હતા અને બંને હાથમાં શંખના કડાં પહેરેલા હતા.
કૃષ્ણે ચ રક્તે ચ નિબધ્ય વાસસી શરીરવાઞ્શુક્રબૃહસ્પતિપ્રભઃ। બહૂંશ્ચ દીર્ઘાંશ્ચ વિકીર્ય મૂર્ધજાન્મહાભુજો મત્તગજેન્દ્રવિક્રમઃ ।। 2
કાળી અને લાલ વસ્ત્રો પહેરી, શરીર ચમકતું હતું જાણે શુક્ર કે બૃહસ્પતિની જેમ, લાંબા અને ઘણા વાળ વિખેરી, વિશાળ ભુજાવાળો એ પુરુષ ઉગ્ર ગજના મસ્ત ચાલે આગળ વધ્યો.
ક્લૈબ્યેન વેષેણ ન ભતિ ભાતિ ચ ગ્રહાભિપન્નો નભસીવ ચન્દ્રમાઃ । ગતેન ચોર્વી પરિકમ્પયંસ્તદા વિરાટમાસાદ્ય સભાસમીપતઃ ।। 3
યુનુક જેવો વેશ પહેર્યો હોવા છતાં, એ એવો લાગતો નહોતો; પણ જાણે આકાશમાં ગ્રહોથી ઘેરાયેલો ચાંદો ઝળહળતો હોય એમ, એ ચાલતો ત્યારે ધરતી પણ ધ્રૂજી ઉઠતી, અને એ વિરાજના સભાખંડ પાસે પહોંચ્યો.
તં પ્રેક્ષ્ય રાજોપગતં સભાતલે વ્યાજાપ્રતિચ્છન્નમમિત્રમર્દનમ્ । વિરાજમાનં સુરરાજવર્ચસં સુતં સુરેન્દ્રસ્ય ગજેન્દ્રવિક્રમમ્ ।। 4
એને સભામાં આવતો જોઈ, છુપાયેલો હોવા છતાં દુશ્મનોને હરાવનાર, દેવરાજ જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતો, ઇન્દ્રપુત્ર અને ગજરાજ જેવી તાકાત ધરાવતો એ પુરુષને જોઈ—
સર્વાનપૃચ્છચ્ચ સમીપચારિણઃ કુતોઽયમાયાતિ ન મે પુરા શ્રુતઃ। ન ચૈનમૂચુર્વિદિતં નરાસ્તદા સવિસ્મયં વાક્યમિદં નૃપોઽબ્રવીત્ ।। 5
રાજાએ આસપાસના બધાને પૂછ્યું: 'આ કોણ છે? આ પહેલા ક્યારેય સાંભળ્યો નથી.' પણ ત્યાં હાજર કોઈ પુરુષ એના વિશે કશું કહી શક્યા નહીં, અને રાજા આશ્ચર્યથી બોલ્યો—