મમેહ પઞ્ચેન્દ્રિયગાત્રદર્શિનો વદન્તિ પઞ્ચૈવ પિતૄન્યથા શ્રુતિઃ । મનુષ્યજાતિત્વમચિન્તયન્નહં ન ચાસ્મિ તુલ્યઃ પિતૃભિઃ સ્વભાવતઃ ।। 34
મારા આ શરીરને પાંચ ઇન્દ્રિયો સાથે જોનાર લોકો કહે છે કે મને પાંચ પિતા છે, જેમ શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે. માનવજાતિમાં જન્મ્યો છું, પણ સ્વભાવથી હું પિતૃઓ જેવો નથી માનતો.
કઙ્કો હિ નામ્ના વિષયં તવાગતો વ્રતી દ્વિજાતિઃ સ્વકૃતેન કર્મણા। દ્યૂતપ્રસઙ્ગાદધનોઽસ્મિ રાજન્સત્યપ્રતિજ્ઞા વ્રતિનશ્ચરામઃ ।। 35
મારું નામ કંક છે, હું તમારા રાજ્યમાં આવ્યો છું, વ્રત ધરાવતો દ્વિજાતિ છું, મારા પોતાના કર્મથી. દ્યુતપ્રેમને કારણે હું ગરીબ થયો છું, રાજા; વ્રતવાળા લોકો હંમેશા સાચું વર્તે છે.
યુધિષ્ઠિરસ્યાપિ સખાઽભવં પુરા ગૃહપ્રવેશી ચ શરીરમેવ ચ। ગૃહે ચ તસ્યોપિતવાનહં સુખં રાજાઽસ્મિ તસ્ય સ્વપુરેઽભવં પુરા ।। 36
અગાઉ, હું યુધિષ્ઠિરનો મિત્ર હતો, તેના ઘરમાં જતો અને તેની નજીક રહેતો. મેં તેના ઘરમાં સુખથી નિવાસ કર્યો, અને ક્યારેક તેના પોતાના શહેરમાં રાજા હતો.
મમાજ્ઞયા તત્ર વિચેરુરઙ્ગના મમ પ્રિયાર્થં દમયન્તિ વાજિનઃ । મયા કૃતં તસ્ય પુરે તુ યત્પુરા ન તત્કદાચિત્કૃતવાઞ્જનોઽન્યથા ।। 37
મારા આજ્ઞાથી ત્યાંની સ્ત્રીઓ મારા આનંદ માટે ફરતી, અને દમયંતીએ મારા માટે ઘોડાઓ વશમાં કર્યા. મેં તેના શહેરમાં જે કર્યું, તે ક્યારેય બીજું કોઈએ કર્યું નથી.
સોહં પુરા તસ્ય વયસ્સમઃ સખા ચરામિ સર્વાં વસુધાં સુદુઃખિતઃ । ન તુ પ્રશાન્તિં ક્વચિદાપ્તવાનહં વ્રતોપદેશાન્નિયમેન ભારિકઃ ।। 38
હું પહેલા તેની ઉંમરનો મિત્ર હતો, પણ હવે આખી ધરતી પર દુઃખી થઈને ફરું છું. વ્રતના નિયમથી ભારે થઈને, ક્યાંય શાંતિ નથી મળી.
વૈયાઘ્રપદ્યોસ્મિ નરેન્દ્ર ગોત્રતસ્તદેવ સૌખ્યં મૃગયામહે વયમ્। કૃતજ્ઞભાવેન મયાઽનુકીર્તિતં યુધિષ્ઠિરસ્યાત્મસમસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।। 39
રાજા, હું વૈયાઘ્રપદ્ય ગોત્રનો છું; શિકાર કરવું એ જ અમારો આનંદ છે. કૃતજ્ઞતા રાખીને, મેં યુધિષ્ઠિરના, જે મારા સમાન છે, કાર્યો વર્ણવ્યા છે.
ઇમં હિ મોક્ષાશ્રમમાસ્થિતસ્ય મે યુધિષ્ઠિરસ્તુલ્યગુણો ભવાનપિ । ન મેઽસ્તિ માતા ન પિતા ન બાન્ધવા ન મેઽસ્તિ રૂપં ન રતિર્ન સન્તતિઃ ।। 40
હવે, સંન્યાસ માર્ગ અપનાવ્યો છે, રાજા, તમે પણ ગુણમાં યુધિષ્ઠિર સમાન છો. મને માતા, પિતા, સગા, રૂપ, આનંદ કે સંતાન કંઈ નથી.
સુખં ચ દુઃખં ચ હિ તુલ્યમદ્ય મે પ્રિયાપ્રિયે તુલ્યગતે ગતાગતે। મુક્તોસ્મિ કામાચ્ચ ધનાચ્ચ સાંપ્રતં ત્વદાશ્રયે વસ્તુમિહાભ્યુપાગતઃ ।। 41
હવે મારા માટે સુખ અને દુઃખ, પ્રિય અને અપ્રિય, આવવું અને જવું બધું સમાન છે. હું કામના અને ધનથી મુક્ત છું અને તમારા આશ્રયે અહીં રહેવા આવ્યો છું.
સંવત્સરેણેહ સમાપ્યતે ત્વિદં મમ વ્રતં દુષ્કરકર્મકારિણઃ। તતો ભવન્તં પરિતોષ્ય કર્મભિઃ પુનર્વ્રજિષ્યે ચ કુતૂહલં યતઃ ।। 42
અહીં એક વર્ષમાં મારું વ્રત, જે કરવું મુશ્કેલ છે, પૂર્ણ થશે. પછી, તમને સેવા કરીને પ્રસન્ન કરી, હું ફરીથી જ્યાં મન થાય ત્યાં જઈશ.
અક્ષાન્નિવપ્તું કુશલોસ્મ્વહં સદા પરાજિતઃ શકુનિરુતાનિ ચિન્તયન્ । મૃગદ્વિજાનાં ચ રુતાનિ ચિન્તયન્નિરાશ્રયઃ પ્રવ્રજિતોસ્મિ ભિક્ષુકઃ ।। 43
હું હંમેશા પાશા રમવામાં કુશળ છું, પણ હંમેશા હારું છું, પક્ષીઓના અવાજોનું ધ્યાન કરું છું. પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓના અવાજો વિચારતો, ઘરવિહોણો, ભિક્ષુક બની સંન્યાસી તરીકે ફરું છું.
તેનૈવમુક્તે વચને નરાધિપઃ કૃતાઞ્જલિઃ પ્રવ્રજિતં વિલોક્ય ચ । અથાબ્રવીદ્ધૃષ્ટમનાઃ શુભાક્ષરં મનોનુગં સર્વસભાગતં વચઃ ।। 44
આવી રીતે તે વચન બોલાતા, રાજાએ હાથ જોડીને તે સંન્યાસીને જોયો અને આનંદિત મનથી, સૌ સભાસદોને યોગ્ય અને પોતાના હૃદયને ભળતા, શુભ શબ્દો કહ્યા.
દદામિ તે હન્ત વરં યદીપ્સિતં પ્રશાધિ મત્સ્યાન્યદિ મન્યતે ભવાન્। પ્રિયા હિ ધૂર્તા મમ ચાક્ષકોવિદાસ્ત્વં ચાપિ દેવો મમ રાજ્યમર્હસિ ।। 45
હું તને જે ઇચ્છે તે વરદાન આપું છું; જો તને મન હોય તો માછ્ય દેશનું રાજ પણ સંભાળી લે. મારા માટે તો મારા પ્રિય પાંસાવિદો ખૂબ જ પ્રિય છે, અને તું પણ મારા રાજ્ય માટે યોગ્ય છે.
સમાનયાનાસનવસ્ત્રભોજનં પ્રભ્રૂતમાલ્યાભરણાનુલેપનમ્। સ સાર્વભૌમોપમ સર્વદાઽર્હસિ પ્રિયં હિ મન્યે તવ નિત્યદર્શનમ્ ।। 46
તારા માટે ઘણાં આસન, વસ્ત્ર, ભોજન, ફૂલોની માળા, આભૂષણો અને સુગંધિત તેલ લાવવામાં આવે. તું હંમેશા સર્વરાજા જેવો સન્માન પામવા યોગ્ય છે, કેમ કે તારો સતત સાથ મને ખૂબ જ પ્રિય છે.
યે ત્વાઽભિધાવેયુરનર્થપીડિતા દ્વિજાતિમુખ્યા યદિ વેતરે જનાઃ। સર્વાણિ કાર્યાણ્યહમર્થિતસ્ત્વયા તેષાં કરિષ્યામિ ન મેઽત્ર સંશયઃ ।। 47
જો કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કે બીજો કોઈ દુઃખી માણસ તારી પાસે આવે અને તારા દ્વારા મારી પાસે કંઈ માંગે, તો હું તેમનાં બધાં કામ નિશ્ચિતપણે કરીશ—આમાં તને કોઈ શંકા ન રાખ.
મમાન્તિકે યશ્ચ તવાપ્રિયં ચરેત્પ્રવાસયે તં પરિચિન્ત્ય માનવમ્ । યચ્ચાપિ કિંચિદ્વસુ વિદ્યતે મમ પ્રભુર્ભવાંસ્તસ્ય વશી વસેહ ચ ।। 48
મારા દરબારમાં જો કોઈ તને નાપસંદ હોય તેવું વર્તન કરે, તો હું યોગ્ય રીતે વિચાર કરીને તેને દૂર કરી દઈશ. અને મારું જે કંઈ ધન છે, તું તેનો સ્વામી છે—અહીં રહીને તારે જે રીતે ઇચ્છે તેમ રાજકાજ ચલાવ.
અતોઽભિલાષઃ પરમો ન વિદ્યતે ન મે જિતં કિંચન ધારયે ધનમ્। ન ભોજનં કિંચન સંસ્પૃશેયં હવિષ્યભોજી નિશિ ચ ક્ષિતીશયઃ ।। 49
આ સિવાય મને બીજું કોઈ મહાન ઇચ્છા નથી; મેં કોઈ જીતેલું ધન રાખ્યું નથી. હું તો સામાન્ય ભોજન પણ સ્પર્શતો નથી, હવનના અન્નથી જીવન યાપું છું, રાજા, અને રાત્રે જમીન પર સુઈશ.
વ્રતોપદેશાત્સમયો હિ નૈષ્ઠિકો ન ક્રોધિતવ્યં નરદેવ કસ્યચિત્। એવંપ્રતિજ્ઞસ્ય મમેહ ભૂપતે નિવાસબુદ્ધિર્ભવિતા તુ નાન્યથા ।। 50
મારા વ્રત અને ઉપદેશ મુજબ, મારી પ્રતિજ્ઞા પક્કી છે—હું કોઈ પર ગુસ્સો કરતો નથી, રાજા. આવી પ્રતિજ્ઞા કર્યા પછી, રાજન, અહીં રહેવાનો જ મારો નિશ્ચય છે—બીજું કંઈ શક્ય નથી.
એવં વરં માત્સ્ય વૃણે પ્રદાપિતં કૃતિ ભવિષ્યામિ વરેણ તેઽનઘ ।। 51
હું તારા દ્વારા આપેલું વરદાન સ્વીકારું છું, માછ્યરાજ. હવે તારી ઈચ્છા પ્રમાણે જ હું વર્તીશ, નિર્દોષ રાજા.
એવં તુ રાજ્ઞઃ પ્રથમઃ સમાગમો બભૂવ માત્સ્યસ્ય યુધિષ્ઠિરસ્ય ચ। વિરાટરાજસ્ય હિ તેન સઙ્ગમો બભૂવ વિષ્ણોરિવ વજ્રપાણિના ।। 52
આ રીતે માછ્યરાજ અને યુધિષ્ઠિરનું પ્રથમ મુલાકાત થયું; વિરાટરાજ અને તેમનો એ સંવાદ એ રીતે થયો જેમ વિષ્ણુ અને વજ્રધારી ઈન્દ્રનું મળવું.
તમાસનસ્થં પ્રિયરૂપદર્શનં નિરીક્ષમાણો ન તતર્પ ભૂમિપઃ। સભાં ચ તાં પ્રજ્વલયન્યુધિષ્ઠિરઃ શ્રિયા યથા શક્રઇવ ત્રિવિષ્ટપમ્ ।। 53
રાજા, તેને આસન પર બેઠેલો જોઈને, તેની સુંદરતા જોઈ તૃપ્ત ન થયો; અને યુધિષ્ઠિર પોતાની તેજસ્વિતા વડે એ સભાને એ રીતે પ્રકાશિત કરતા હતા જેમ ઈન્દ્ર પોતાના સ્વર્ગને તેજથી ઉજળી દે.
એવં સ લબ્ધ્વા નૃપતિઃ સમાગમં વિરાટરાજેન નરર્ષભસ્તદા। ઉવાસ વીરઃ પરમાર્ચિતઃ સુખી ન ચાસ્ય કશ્ચિચ્ચરિતં બુબોધ તત્ ।। 54
આ રીતે રાજાની સાથે મળીને, એ પુરુષશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને વિશેષ સન્માન મળ્યું અને તેઓ આનંદથી વિરાટરાજ પાસે રહ્યા; તેમનું સાચું રૂપ કોઈએ ઓળખી શક્યું નહીં.
અથાપરસ્યાં દિશિ ભીમદર્શનો વૃકોદરોઽદૃશ્યત સિંહવિક્રમઃ। અસિપ્રવેકે પ્રતિમુચ્ય શાણિતે ખજાં ચ દર્વી ચ કરેણ ધારયન્ ।। 1
એ જ સમયે, બીજી દિશામાં ભીમસેન, વાઘ જેવી ચાલવાળો અને સિંહ જેવી તાકાત ધરાવતો, કમરે તીક્ષ્ણ તલવાર અને હાથમાં દાવડ લઈને દેખાયો.
ત્વચં ચ ગોચર્મમયીં સુમર્દિતાં સમુક્ષિતાં પાનકરાગષાડવૈઃ । કિલાસમાલમ્બ્ય કરેણ ચાયસં સશૃઙ્ગિબેરાર્દ્રકભૂસ્તૃણાઙ્કુરમ્ ।। 2
તેણે સારી રીતે મસળી અને પીણાંના રંગથી રંગાયેલું ગાયનું ચામડું ધારણ કર્યું હતું અને હાથમાં લોખંડની લાઠી, આદુ, તાજું ઘાસ અને અંકુરો પણ રાખ્યા હતા.
ગમ્ભીરરૂપઃ પરમેણ તેજસા રવિર્યથા લોકમિમં પ્રકાશયન્। સ કૃષ્ણવાસા ગિરિરાજસારવાન્ સ મત્સ્યરાજં સમુપેત્ય તસ્થિવાન્ ।। 3
તે ઊંડા સ્વરૂપ અને મહાન તેજવાળો, જેમ સૂર્ય જગતને પ્રકાશિત કરે તેમ, કાળી વસ્ત્રો પહેરી, પહાડ જેવી બાંય ધરાવતો, માછ્યરાજ પાસે આવીને ઊભો રહ્યો.
સભાગતો વારણયૂથપોપમસ્તમિસ્રહા રાત્રિમિવાવભાસયન્। સહસ્રનેત્રાવરજાન્તકોપમસ્ત્રિલોકપાલાધિપતિર્યથા હરિઃ ।। 4
સભામાં પ્રવેશતા, તે હાથીના ટોળાના નેતા જેવો લાગતો, રાત્રિના અંધકારને દૂર કરતો, અને હજારો આંખો ધરાવનારા ઈન્દ્રના નાના ભાઈ કે ત્રણેય લોકના રક્ષક ભગવાન હરિ જેવો દેખાતો હતો.
તમાવ્રજન્તં ગજયૂથપોપમં નિરીક્ષમાણો નવસૂર્યવર્ચસમ્। ભયાત્સમુદ્વિગ્નવિપણ્ણચેતનો દિશશ્ચ સર્વાઃ પ્રસમીક્ષ્ય ચાસકૃત્ ।। 5
તે ગજપતિ જેવો, નવસૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો ભીમને આવતો જોઈ, રાજા ડરીને ચિંતિત થયો અને વારંવાર ચારે બાજુ જોવા લાગ્યો.
તમેકવસ્ત્રં પરસૈન્યવારણં સભાઽવિદૂરાન્નૃપતિર્નૃપાત્મજમ્। સમીક્ષ્ય વૈક્લબ્યમુપેયિવાઞ્શનૈર્જનાશ્ચ ભીતાઃ પરિસર્પિરે ભૃશમ્ ।। 6
એક જ વસ્ત્રમાં, શત્રુઓને હરાવનાર અને સભા પાસે ઉભેલા રાજપુત્રને જોઈ, રાજાને ચિંતા લાગી ગઈ અને લોકો પણ ખૂબ જ ભયભીત થઈને ચારે તરફ ભાગવા લાગ્યા.
અથાબ્રવીન્માત્સ્યપતિઃ સભાગતાન્ ભૃશાતુરોષ્ણં પરિનિશ્વસન્નિવ । કોઽયં યુવા વારણરાજસન્નિભઃ સભામભિપ્રૈતિ હિ મામિકામિમામ્ ।। 7
પછી માછ્યરાજ ખૂબ જ ગભરાઈને, ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસ સાથે સભાસદોને પૂછ્યું: 'આ યુવાન કોણ છે, હાથીના રાજા જેવો દેખાય છે, જે મારી આ સભામાં આવી રહ્યો છે?'
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં મૃગેન્દ્રશાર્દૂલગતિં હિ મામકઃ। વ્યૂઢાન્તરાંસો મૃગરાડિવોત્કટો ય એષ દિવ્યઃ પુરુષઃ પ્રકાશતે ।। 8
આ માણસે ક્યારેક પહેલાં દેખાયો હતો કે કેમ, એ કોણ જાણે? એના ચાલમાં સિંહ કે વાઘ જેવી ગમ્મત છે, મારા પોતાના માણસ જેવો લાગે છે. એના ખભા પહોળા અને મજબૂત છે, જાણે કોઈ જંગલી પ્રાણી હોય તેમ. આવો તેજસ્વી પુરુષ આજે આપણાં સામે ઊભો છે.
રાજશ્રિયા હ્યેષ વિભાતિ રાજવદ્વિરોચતે રુક્મગિરિપ્રભોપમઃ। નાક્ષત્રિયો નૂનમયં ભવિષ્યતિ સહસ્રનેત્રપ્રતિમસ્તથા હ્યસૌ ।। 9
એમાં રાજાશ્રીનો તેજ છે, રાજા જેવો જ દેખાય છે, એની કાંતિ સુવર્ણ પર્વત જેવી છે. એ સામાન્ય માણસ તો બિલકુલ નથી, એ તો જાણે હજારો આંખો ધરાવતો દેવ છે.