ગજૈરુદીર્મં તુરગૈશ્ચ સઙ્કુલં મૃગદ્વિપૈઃ કુબ્જગણૈઃ સમાવૃતમ્ । સિતોચ્છ્રિતોષ્ણીષનિરુદ્ધમૂર્ધજં વિચિત્રવૈડૂર્યવિકારકુણ્ડલમ્ । વિરાટમાયાચ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્તદા બૃહસ્પતિઃ શક્રમિવ ત્રિવિષ્ટપે ।। 14
એ સભા હાથીઓ, ઘોડાઓ, જંગલી પ્રાણીઓ અને વામન લોકોથી ભરેલી હતી, સફેદ પાગથી માથું બંધાયેલાં, વિવિધ વજ્રના કુંડળોથી શોભાયમાન, અને યુધિષ્ઠિર વિરાટ પાસે એ રીતે પહોંચ્યા જેમ બૃહસ્પતિ ઈન્દ્ર પાસે સ્વર્ગમાં જાય છે.
તમાવ્રજન્તં પ્રસમીક્ષ્ય પાણ્ડવં વિરાટરાજો મુદિતેન ચક્ષુષા । પપ્રચ્છ ચૈનં સ નરાધિપો મુહુર્દ્વિજાશ્ચ યે ચાસ્ય સભાસદસ્તદા ।। 15
પાંડવને આવતાં જોઈને, વિરાટ રાજાએ આનંદભરી નજરે વારંવાર પૂછપરછ કરી, અને સાથે બ્રાહ્મણો તથા સભામાં હાજર બધા લોકોએ પણ એમને પ્રશ્ન કર્યા.
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં યુવા સભાં યોઽયમુપૈતિ મામિકામ્। રૂપેણ સારેણ વિરાજયન્મહીં શ્રિયા હ્યયં વૈશ્રવણો દ્વિજો યથા ।। 16
આ યુવાન કોણ છે અને ક્યારેક ક્યાંયે જોવામાં આવ્યો છે? આજે એ મારી સભામાં આવીને પોતાની સુંદરતા અને ગુણોથી ધરતીને પ્રકાશિત કરે છે, જાણે બ્રાહ્મણોમાં ધનના દેવ હોય.
મૃગેન્દ્રરાડ્વારણયૂથપોપમઃ પ્રભાત્યયં કાઞ્ચનપર્વતો યથા। વિરાજતે પાવકસૂર્યસન્નિભં સચન્દ્રનક્ષત્ર ઇવાંશુમાન્ગ્રહઃ ।। 17
એ રાજાઓમાં સિંહ જેવો, સોનાના પર્વત જેવો તેજસ્વી, અગ્નિ કે સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન, અને ચંદ્ર-તારાઓ સાથેના ગ્રહ જેવો શોભે છે.
ન દૃશ્યતેઽસ્યાનુચરો ન કુઞ્જરો ન ચોષ્ણરશ્મ્યાવરણં સમુચ્છ્રિતમ્ । ન કુણ્ડલં નાઙ્ગદમસ્ય ન સ્રજો વિચિત્રિતાઙ્ગશ્ચ રથશ્રતુર્યુજઃ ।। 38
એના સાથે કોઈ સહાયક નથી, ન હાથી છે, ન ઊંચું છત્ર છે; એના કાનમાં કુંડળ, હાથમાં કડાં કે ગળામાં હાર નથી, છતાં એના અંગો રથના સારો યોધ્ધા જેવા શોભાયમાન છે.
ક્ષાત્રં ચ રૂપં હિ બિભર્ત્યયં ભૃશં ગજેન્દ્રશાર્દૂલમહર્ષભોપમઃ । અભ્યાગતોઽસ્માનનલંકૃતોપિ સન્ વિરોચતે ભાનુરિવાચિરોદિતઃ ।। 19
એ સાચા ક્ષત્રિય જેવું રૂપ ધરાવે છે, હાથીના રાજા, વાઘ કે મહાન વાછરડા જેવો લાગે છે; અમને કોઈ શણગાર વિના આવ્યો હોવા છતાં, એ ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજ આપે છે.
વિભાત્યયં ક્ષત્રિય એવ સર્વથા વિરાટ ઇત્યેવમુવાચ તં પ્રતિ। સસાગરાન્તામયમદ્ય મેદિનીં પ્રશાસિતું ચાર્હતિ વાસવોપમઃ ।। 20
દરેક રીતે એ ક્ષત્રિય જ લાગે છે, એમ વિરાટે કહ્યું; આજે એ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી આખી ધરતી પર રાજ કરવા યોગ્ય છે, જાણે ઈન્દ્ર સમાન.
નાક્ષત્રિયો નૂનમયં ભવિષ્યતિ મૂર્ધાભિષિક્તઃ પ્રતિભાતિ માં પ્રતિ । તુલ્યં હિ રૂપં પ્રતિદૃશ્યતેઽસ્ય ગજસ્ય સિંહસ્ય તથર્ષભસ્ય ।। 21
આ ચોક્કસપણે ક્ષત્રિય જ છે, કારણ કે એ મારે તો રાજતિલક કરાયેલા જેવો લાગે છે; એનું રૂપ હાથી, સિંહ અને વાછરડા જેવું છે.
યમેષ કામં પરિમાર્ગતે દ્વિજઃ સ ચાસ્ય સર્વઃ ક્રિયતામસંશયમ્ । પ્રિયં ચ મે દર્શનમીદૃશે જને દ્વિજેષુ મુખ્યેષુ તથાઽતિથિષ્વપિ ।। 22
આ બ્રાહ્મણે જે કંઈ ઈચ્છે, એ બધું નિશ્ચયપૂર્વક પૂરૂં પાડો; કેમ કે આવા મહાન પુરુષને જોવા મળવું મને ખૂબ જ પ્રિય છે, ભલે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોમાં હોય કે આદરણીય મહેમાનોમાં.
ધનેષુ રત્નેષ્વથ ગોષુ વેશ્મસુ પ્રકામતો મે વિચરત્વવારિતઃ ।। 23
એ મારા ધન, રત્ન, ગાયો અને ઘરોમાં મનમુકી રીતે, અવરોધ વિના, ફરવા દેવામાં આવે.
એવં બ્રુવાણસ્તમનન્તતેજસં વિરાજમાનં સહસોત્થિતો નૃપઃ। અન્યેન રૂપેણ સમીપમાગતં ત્રિદણ્ડકુણ્ડ્યઙ્કુશશિક્યપાણિનમ્ ।। 24
આ રીતે બોલતાં, રાજાએ તરત જ એ અનંત તેજવાળાને, જે બીજા રૂપમાં, ત્રણ દંડ, કમંડળુ, અંકુશ અને થેલી લઈને નજીક આવ્યો હતો, જોઈને ઊભો રહી ગયો.
સમુત્થિતા સા હિ સભા સપાર્થિવા સવિપ્રરાજન્યવિશા સશૂદ્રકા । સભાગત પ્રેક્ષ્ય તપન્તમર્ચિષાં વિનિઃસૃતં રાહુમુખાદ્યથા રવિમ્ ।। 25
પછી આખી સભા—રાજાઓ, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો—એ blazing પુરુષને જોઈને, જાણે રાહુના મુખમાંથી સૂર્ય નીકળે તેમ, ઊભી રહી ગઈ.
સ તેન પૂર્વં જયતાં ભવાનિહ દ્વિજાતિનોક્તોઽભિમુખઃ કૃતાઞ્જલિઃ । જયં જયાર્હેણ સમેત્ય વર્ધિતો વિરાટરાજો હ્યભિવાદયચ્ચ તમ્ ।। 26
તે વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં દ્વિજાતિ દ્વારા પહેલા સંબોધવામાં આવ્યા; ભેટવા આવ્યા ત્યારે, વિરાજ રાજાએ હાથ જોડીને તેમને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને તેમનો આદર કર્યો.
તમબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિરેષ પાર્થિવો વિરાટરાજો મધુરાક્ષરં વચઃ। પ્રાપ્તઃ કુતસ્ત્વં ભગવન્કિમિચ્છસિ ક્વ યાસ્યસે કિં કરવાણિ તે દ્વિજ ।। 27
વિરાજ રાજાએ હાથ જોડીને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'ભગવન, તમે ક્યાંથી આવ્યા છો? તમને શું જોઈએ છે? તમે ક્યાં જશો? હું તમારા માટે શું કરી શકું, કહો.'
શ્રુતં ચ શીલં ચ કુલં ચ શંસ મે ગોત્રં તથા નામ ચ દેશમેવ તે। સત્યપ્રતિજ્ઞા હિ ભવન્તિ સાધવો વિશેષતઃ પ્રવ્રજિતા દ્વિજાતયઃ ।। 28
મહેરબાની કરીને તમારું શિક્ષણ, સ્વભાવ, કુળ, ગોત્ર, નામ અને દેશ કહો; કેમ કે સારા માણસો, ખાસ કરીને સંન્યાસી બ્રાહ્મણો, હંમેશા સાચું બોલે છે.
યથાઽનુરૂપં પ્રચરામિ તે ત્વહં ન ચાવમન્તા ન તવાભિભાષિતમ્ । અપૂજિતા હ્યગ્નિસમા દ્વિજાતયઃ કુલં દહેયુઃ સવિષા ઇવોરગાઃ ।। 29
હું તમારી સાથે યોગ્ય રીતે વર્તીશ; ન તો તમને અવગણું અને ન તો તમારા શબ્દોને. કેમ કે, અનાદર કરેલા બ્રાહ્મણો અગ્નિ સમાન હોય છે અને તેઓ કુટુંબને ઝેરી સાપની જેમ બળી નાખે છે.
સર્વાં ચ ભૂમિં તવ દાતુમુત્સહે સદણ્ડકોશાં વિસૃજામિ તે પુરમ્ । કસ્યાસિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં કર્મ ચાત્રાચરસિ દ્વિજોત્તમ ।। 30
હું તમને આખી જમીન, ખજાનો અને સેના સહિત આપી શકું છું; તમારે ઈચ્છો તો શહેર પણ છોડું. તમે કયા રાજાના પ્રદેશમાંથી અહીં આવ્યા છો? અહીં કયું કામ કરો છો, શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિ?
એવં બ્રુવાણં તમુવાચ પાર્થિવં યુધિષ્ઠિરો ધર્મમવેક્ષ્ય ચાસકૃત્ । સત્યં વચઃ કો ન્વિહ વક્તુમુત્સહેદ્યથાપ્રતિજ્ઞં તુ શૃણુષ્વ પાર્થિવ ।। 31
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, યુધિષ્ઠિરે ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબ આપ્યો: 'અહીં કોણ સાચા શબ્દો, જેમ વચન આપ્યું હોય તેમ, બોલી શકે? પણ, રાજા, હવે તમે મારી સાચી વાત સાંભળો.'
શ્રુતં ચ શીલં ચ કુલં ચ કર્મ ચ શૃણુષ્વ મે જન્મ ચ દેશમેવ ચ । ગુરૂપદેશાન્નિયમાચ્ચ મે વ્રતં કુલક્રમાર્થં પિતૃભિર્નિયોજિતમ્ ।। 32
મારા શિક્ષણ, સ્વભાવ, કુળ, વ્યવસાય, જન્મ અને દેશ વિશે સાંભળો; મારું વ્રત ગુરુઓના ઉપદેશ અને નિયમથી છે, જે પિતૃઓએ કુળની પરંપરા માટે નક્કી કર્યું છે.
દ્વિજો વ્રતેનાસ્મિ ન ચ સ્વતઃ પ્રભો સંમુણ્ડિતઃ પ્રવ્રજિતસ્ત્રિદણ્ડભૃત્ । ઇદં શરીરં મમ પશ્ય માનુષં સમાવૃતં પઞ્ચભિરેવ ધાતુભિઃ ।। 33
હું વ્રત ધરાવતો દ્વિજાતિ છું, સ્વેચ્છાએ નહીં, પણ સંન્યાસી, મુંડન કરેલો અને ત્રિદંડ ધારણ કરતો. આ મારો માનવ શરીર જુઓ, જે પાંચ તત્વોથી બનેલું છે.
મમેહ પઞ્ચેન્દ્રિયગાત્રદર્શિનો વદન્તિ પઞ્ચૈવ પિતૄન્યથા શ્રુતિઃ । મનુષ્યજાતિત્વમચિન્તયન્નહં ન ચાસ્મિ તુલ્યઃ પિતૃભિઃ સ્વભાવતઃ ।। 34
મારા આ શરીરને પાંચ ઇન્દ્રિયો સાથે જોનાર લોકો કહે છે કે મને પાંચ પિતા છે, જેમ શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે. માનવજાતિમાં જન્મ્યો છું, પણ સ્વભાવથી હું પિતૃઓ જેવો નથી માનતો.
કઙ્કો હિ નામ્ના વિષયં તવાગતો વ્રતી દ્વિજાતિઃ સ્વકૃતેન કર્મણા। દ્યૂતપ્રસઙ્ગાદધનોઽસ્મિ રાજન્સત્યપ્રતિજ્ઞા વ્રતિનશ્ચરામઃ ।। 35
મારું નામ કંક છે, હું તમારા રાજ્યમાં આવ્યો છું, વ્રત ધરાવતો દ્વિજાતિ છું, મારા પોતાના કર્મથી. દ્યુતપ્રેમને કારણે હું ગરીબ થયો છું, રાજા; વ્રતવાળા લોકો હંમેશા સાચું વર્તે છે.
યુધિષ્ઠિરસ્યાપિ સખાઽભવં પુરા ગૃહપ્રવેશી ચ શરીરમેવ ચ। ગૃહે ચ તસ્યોપિતવાનહં સુખં રાજાઽસ્મિ તસ્ય સ્વપુરેઽભવં પુરા ।। 36
અગાઉ, હું યુધિષ્ઠિરનો મિત્ર હતો, તેના ઘરમાં જતો અને તેની નજીક રહેતો. મેં તેના ઘરમાં સુખથી નિવાસ કર્યો, અને ક્યારેક તેના પોતાના શહેરમાં રાજા હતો.
મમાજ્ઞયા તત્ર વિચેરુરઙ્ગના મમ પ્રિયાર્થં દમયન્તિ વાજિનઃ । મયા કૃતં તસ્ય પુરે તુ યત્પુરા ન તત્કદાચિત્કૃતવાઞ્જનોઽન્યથા ।। 37
મારા આજ્ઞાથી ત્યાંની સ્ત્રીઓ મારા આનંદ માટે ફરતી, અને દમયંતીએ મારા માટે ઘોડાઓ વશમાં કર્યા. મેં તેના શહેરમાં જે કર્યું, તે ક્યારેય બીજું કોઈએ કર્યું નથી.
સોહં પુરા તસ્ય વયસ્સમઃ સખા ચરામિ સર્વાં વસુધાં સુદુઃખિતઃ । ન તુ પ્રશાન્તિં ક્વચિદાપ્તવાનહં વ્રતોપદેશાન્નિયમેન ભારિકઃ ।। 38
હું પહેલા તેની ઉંમરનો મિત્ર હતો, પણ હવે આખી ધરતી પર દુઃખી થઈને ફરું છું. વ્રતના નિયમથી ભારે થઈને, ક્યાંય શાંતિ નથી મળી.
વૈયાઘ્રપદ્યોસ્મિ નરેન્દ્ર ગોત્રતસ્તદેવ સૌખ્યં મૃગયામહે વયમ્। કૃતજ્ઞભાવેન મયાઽનુકીર્તિતં યુધિષ્ઠિરસ્યાત્મસમસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।। 39
રાજા, હું વૈયાઘ્રપદ્ય ગોત્રનો છું; શિકાર કરવું એ જ અમારો આનંદ છે. કૃતજ્ઞતા રાખીને, મેં યુધિષ્ઠિરના, જે મારા સમાન છે, કાર્યો વર્ણવ્યા છે.
ઇમં હિ મોક્ષાશ્રમમાસ્થિતસ્ય મે યુધિષ્ઠિરસ્તુલ્યગુણો ભવાનપિ । ન મેઽસ્તિ માતા ન પિતા ન બાન્ધવા ન મેઽસ્તિ રૂપં ન રતિર્ન સન્તતિઃ ।। 40
હવે, સંન્યાસ માર્ગ અપનાવ્યો છે, રાજા, તમે પણ ગુણમાં યુધિષ્ઠિર સમાન છો. મને માતા, પિતા, સગા, રૂપ, આનંદ કે સંતાન કંઈ નથી.
સુખં ચ દુઃખં ચ હિ તુલ્યમદ્ય મે પ્રિયાપ્રિયે તુલ્યગતે ગતાગતે। મુક્તોસ્મિ કામાચ્ચ ધનાચ્ચ સાંપ્રતં ત્વદાશ્રયે વસ્તુમિહાભ્યુપાગતઃ ।। 41
હવે મારા માટે સુખ અને દુઃખ, પ્રિય અને અપ્રિય, આવવું અને જવું બધું સમાન છે. હું કામના અને ધનથી મુક્ત છું અને તમારા આશ્રયે અહીં રહેવા આવ્યો છું.
સંવત્સરેણેહ સમાપ્યતે ત્વિદં મમ વ્રતં દુષ્કરકર્મકારિણઃ। તતો ભવન્તં પરિતોષ્ય કર્મભિઃ પુનર્વ્રજિષ્યે ચ કુતૂહલં યતઃ ।। 42
અહીં એક વર્ષમાં મારું વ્રત, જે કરવું મુશ્કેલ છે, પૂર્ણ થશે. પછી, તમને સેવા કરીને પ્રસન્ન કરી, હું ફરીથી જ્યાં મન થાય ત્યાં જઈશ.
અક્ષાન્નિવપ્તું કુશલોસ્મ્વહં સદા પરાજિતઃ શકુનિરુતાનિ ચિન્તયન્ । મૃગદ્વિજાનાં ચ રુતાનિ ચિન્તયન્નિરાશ્રયઃ પ્રવ્રજિતોસ્મિ ભિક્ષુકઃ ।। 43
હું હંમેશા પાશા રમવામાં કુશળ છું, પણ હંમેશા હારું છું, પક્ષીઓના અવાજોનું ધ્યાન કરું છું. પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓના અવાજો વિચારતો, ઘરવિહોણો, ભિક્ષુક બની સંન્યાસી તરીકે ફરું છું.