નિપાતિતા યક્ષવરેણ તે વને મહાહવે વજ્રભૃતેવ દાનવાઃ । મયા ચ ગત્વા વરદો હિ તોષિતો વિવક્ષતા પ્રશ્નસમુચ્ચયં ગુરુઃ ।। 4
જંગલમાં, મહાયુદ્ધમાં, યક્ષે તેમને એ રીતે પછાડ્યા જેમ ઇન્દ્ર દાનવોને પછાડે છે. પછી હું વરદાન આપનાર ગુરુને પ્રસન્ન કરવા ગયો અને તેમણે મારા પ્રશ્નોના જવાબ આપવા ઇચ્છા બતાવી.
સ મે પ્રસન્નો ભગવાન્વરં દદૌ પરિષ્વજંશ્ચાહ તથૈવ સૌહૃદાત્। વૃણીષ્વ યદ્વાઞ્છસિ પાણ્ડુનન્દન સ્થિતોઽન્તરિક્ષે વરદોઽસ્મિ પશ્ય મામ્ ।। 5
એ પ્રસન્ન ભગવાને મને વરદાન આપ્યું અને મિત્રતાથી મને વળગી કહ્યું: 'પાંડુપુત્ર, જે તું ઇચ્છે તે માંગ. હું આકાશમાં વરદાન આપનાર તરીકે ઉભો છું, મને જો.'
સ વૈ મયોક્તો વરદઃ પિતા પ્રભુઃ સદૈવ મે ધર્મરતા મતિર્ભવેત્। ઇમે ચ જીવન્તુ મમાનુજાઃ પ્રભો વયં સ્વરૂપં ચ જયં તથાઽઽપ્નુમઃ ।। 6
પછી મેં વરદાન આપનાર પિતા અને પ્રભુને કહ્યું: 'મારો મન હંમેશા ધર્મમાં લાગેલો રહે, મારા બધા નાના ભાઈઓ જીવતા રહે અને અમને આપણું સ્વરૂપ તથા વિજય પ્રાપ્ત થાય.'
ક્ષમા ચ કીર્તિશ્ચ યથેપ્સિતં ભવેદ્વ્રતં તુ સત્યં ચ સમાપ્તિરેવ ચ। વરો મમૈષોસ્તુ યથાઽનુકીર્તિતો ન તન્મૃષા દેવવૃષો યથાઽબ્રવીત્ ।। 7
મને ક્ષમા અને કીર્તિ મનગમતી મળે, વ્રત અને સત્ય પણ પૂર્ણ થાય – એ જ વરદાન મને મળે, અને દેવોના રાજાએ જે કહ્યું તે ખોટું ન પડે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા ધર્માત્મા ધર્મમેવાનુચિન્તયન્। તદૈવ તત્પ્રસાદેન રૂપમેવાભવત્સ્વયમ્ ।। 8
આ રીતે કહ્યું પછી, ધર્મપ્રેમી એ માત્ર ધર્મનો વિચાર કરતાં, એ જ ક્ષણે એ મહાન કૃપાથી પોતે જ એ રૂપ ધારણ કર્યું.
સ વૈ દ્વિજાતિસ્તરુણસ્ત્રિદણ્ડભૃત્કમણ્ડલૂષ્ણીષધરો વ્યજાયત। સુરક્તમાઞ્જિષ્ઠવરામ્બરઃ શિખી પવિત્રપાણિર્દદૃશે તદાઽદ્ભુતમ્ ।। 9
એ યુવાન દ્વિજ, ત્રણ દંડ, કમંડળુ અને પાગ પહેરેલા, લાલ રંગના વસ્ત્રો અને શિખા સાથે, હાથમાં પવિત્ર ઘાસ ધરાવતો, એ સમયે અદ્ભુત રૂપે દેખાયો.
તથૈવ તેષામપિ ધર્મચારિણાં યથોચિતાર્હાભરણામ્બરસ્રજઃ। ક્ષણેન રાજન્નભવન્મહાત્મનાં પ્રશસ્તધર્માગ્ર્યફલાભિકાઙ્ક્ષિણામ્ ।। 10
એ જ રીતે, ધર્મના માર્ગે ચાલનારા બીજા બધા મહાન આત્માઓ પણ, શ્રેષ્ઠ ફળની ઈચ્છા રાખીને, પળમાં જ યોગ્ય આભૂષણો, વસ્ત્રો અને હારોથી શોભાયમાન થયા.
નવેન રૂપેણ વિશાંપતિર્યુતસ્ત્વથર્વરૂપેણ બભૌ પ્રતાપવાન્। નિબદ્ધવૈડૂર્યસિતાન્સકાઞ્ચનાન્નૃપસ્તથાઽક્ષાન્પરિવેષ્ટ્ય વાસસઃ ।। 11
પછી એ પ્રજાપતિએ નવું રૂપ ધારણ કર્યું, બ્રાહ્મણ જેવું તેજસ્વી રૂપ, વસ્ત્રો પર વજ્ર અને સોનાની પટ્ટીઓથી શોભાયમાન, અને એનું પરાક્રમ સ્પષ્ટ દેખાતું હતું.
તતો વિરાટં પ્રથમં યુધિષ્ઠિરો દદર્શ દૂરાત્સુસમૃદ્ધતેજસમ્। અનન્તતેજોજ્વલિતં હુતાશનં દુરાસદં તીક્ષ્ણવિષં યથોરગમ્ ।। 12
પછી યુધિષ્ઠિરે દૂરથી વિરાટને જોયો, જે અતિ તેજસ્વી અને અનંત ઉર્જાથી પ્રકાશમાન, અગ્નિ જેવો ધગતો અને તીખા ઝેરવાળા સાપ જેવો ભયંકર લાગતો હતો.
સભાસદં પ્રાઞ્જલિભિર્જનૈર્વૃતં વિચિત્રનાનાવિધશસ્ત્રપાણિભિઃ । ઉપાયનૌઘૈઃ પ્રવિશદ્ભિરાચિતં દ્વિજૈશ્ચ શિક્ષાક્ષરમન્ત્રધારિભિઃ ।। 13
એ રાજાને જોડાયેલા હાથવાળા સભાસદો, અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો ધરાવનારા પુરુષો, ઉપહાર લઈને આવતાં બ્રાહ્મણો અને શાસ્ત્ર-મંત્રમાં નિષ્ણાત લોકો ઘેરીને બેઠેલા હતા.
ગજૈરુદીર્મં તુરગૈશ્ચ સઙ્કુલં મૃગદ્વિપૈઃ કુબ્જગણૈઃ સમાવૃતમ્ । સિતોચ્છ્રિતોષ્ણીષનિરુદ્ધમૂર્ધજં વિચિત્રવૈડૂર્યવિકારકુણ્ડલમ્ । વિરાટમાયાચ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્તદા બૃહસ્પતિઃ શક્રમિવ ત્રિવિષ્ટપે ।। 14
એ સભા હાથીઓ, ઘોડાઓ, જંગલી પ્રાણીઓ અને વામન લોકોથી ભરેલી હતી, સફેદ પાગથી માથું બંધાયેલાં, વિવિધ વજ્રના કુંડળોથી શોભાયમાન, અને યુધિષ્ઠિર વિરાટ પાસે એ રીતે પહોંચ્યા જેમ બૃહસ્પતિ ઈન્દ્ર પાસે સ્વર્ગમાં જાય છે.
તમાવ્રજન્તં પ્રસમીક્ષ્ય પાણ્ડવં વિરાટરાજો મુદિતેન ચક્ષુષા । પપ્રચ્છ ચૈનં સ નરાધિપો મુહુર્દ્વિજાશ્ચ યે ચાસ્ય સભાસદસ્તદા ।। 15
પાંડવને આવતાં જોઈને, વિરાટ રાજાએ આનંદભરી નજરે વારંવાર પૂછપરછ કરી, અને સાથે બ્રાહ્મણો તથા સભામાં હાજર બધા લોકોએ પણ એમને પ્રશ્ન કર્યા.
કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં યુવા સભાં યોઽયમુપૈતિ મામિકામ્। રૂપેણ સારેણ વિરાજયન્મહીં શ્રિયા હ્યયં વૈશ્રવણો દ્વિજો યથા ।। 16
આ યુવાન કોણ છે અને ક્યારેક ક્યાંયે જોવામાં આવ્યો છે? આજે એ મારી સભામાં આવીને પોતાની સુંદરતા અને ગુણોથી ધરતીને પ્રકાશિત કરે છે, જાણે બ્રાહ્મણોમાં ધનના દેવ હોય.
મૃગેન્દ્રરાડ્વારણયૂથપોપમઃ પ્રભાત્યયં કાઞ્ચનપર્વતો યથા। વિરાજતે પાવકસૂર્યસન્નિભં સચન્દ્રનક્ષત્ર ઇવાંશુમાન્ગ્રહઃ ।। 17
એ રાજાઓમાં સિંહ જેવો, સોનાના પર્વત જેવો તેજસ્વી, અગ્નિ કે સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન, અને ચંદ્ર-તારાઓ સાથેના ગ્રહ જેવો શોભે છે.
ન દૃશ્યતેઽસ્યાનુચરો ન કુઞ્જરો ન ચોષ્ણરશ્મ્યાવરણં સમુચ્છ્રિતમ્ । ન કુણ્ડલં નાઙ્ગદમસ્ય ન સ્રજો વિચિત્રિતાઙ્ગશ્ચ રથશ્રતુર્યુજઃ ।। 38
એના સાથે કોઈ સહાયક નથી, ન હાથી છે, ન ઊંચું છત્ર છે; એના કાનમાં કુંડળ, હાથમાં કડાં કે ગળામાં હાર નથી, છતાં એના અંગો રથના સારો યોધ્ધા જેવા શોભાયમાન છે.
ક્ષાત્રં ચ રૂપં હિ બિભર્ત્યયં ભૃશં ગજેન્દ્રશાર્દૂલમહર્ષભોપમઃ । અભ્યાગતોઽસ્માનનલંકૃતોપિ સન્ વિરોચતે ભાનુરિવાચિરોદિતઃ ।। 19
એ સાચા ક્ષત્રિય જેવું રૂપ ધરાવે છે, હાથીના રાજા, વાઘ કે મહાન વાછરડા જેવો લાગે છે; અમને કોઈ શણગાર વિના આવ્યો હોવા છતાં, એ ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજ આપે છે.
વિભાત્યયં ક્ષત્રિય એવ સર્વથા વિરાટ ઇત્યેવમુવાચ તં પ્રતિ। સસાગરાન્તામયમદ્ય મેદિનીં પ્રશાસિતું ચાર્હતિ વાસવોપમઃ ।। 20
દરેક રીતે એ ક્ષત્રિય જ લાગે છે, એમ વિરાટે કહ્યું; આજે એ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી આખી ધરતી પર રાજ કરવા યોગ્ય છે, જાણે ઈન્દ્ર સમાન.
નાક્ષત્રિયો નૂનમયં ભવિષ્યતિ મૂર્ધાભિષિક્તઃ પ્રતિભાતિ માં પ્રતિ । તુલ્યં હિ રૂપં પ્રતિદૃશ્યતેઽસ્ય ગજસ્ય સિંહસ્ય તથર્ષભસ્ય ।। 21
આ ચોક્કસપણે ક્ષત્રિય જ છે, કારણ કે એ મારે તો રાજતિલક કરાયેલા જેવો લાગે છે; એનું રૂપ હાથી, સિંહ અને વાછરડા જેવું છે.
યમેષ કામં પરિમાર્ગતે દ્વિજઃ સ ચાસ્ય સર્વઃ ક્રિયતામસંશયમ્ । પ્રિયં ચ મે દર્શનમીદૃશે જને દ્વિજેષુ મુખ્યેષુ તથાઽતિથિષ્વપિ ।। 22
આ બ્રાહ્મણે જે કંઈ ઈચ્છે, એ બધું નિશ્ચયપૂર્વક પૂરૂં પાડો; કેમ કે આવા મહાન પુરુષને જોવા મળવું મને ખૂબ જ પ્રિય છે, ભલે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોમાં હોય કે આદરણીય મહેમાનોમાં.
ધનેષુ રત્નેષ્વથ ગોષુ વેશ્મસુ પ્રકામતો મે વિચરત્વવારિતઃ ।। 23
એ મારા ધન, રત્ન, ગાયો અને ઘરોમાં મનમુકી રીતે, અવરોધ વિના, ફરવા દેવામાં આવે.
એવં બ્રુવાણસ્તમનન્તતેજસં વિરાજમાનં સહસોત્થિતો નૃપઃ। અન્યેન રૂપેણ સમીપમાગતં ત્રિદણ્ડકુણ્ડ્યઙ્કુશશિક્યપાણિનમ્ ।। 24
આ રીતે બોલતાં, રાજાએ તરત જ એ અનંત તેજવાળાને, જે બીજા રૂપમાં, ત્રણ દંડ, કમંડળુ, અંકુશ અને થેલી લઈને નજીક આવ્યો હતો, જોઈને ઊભો રહી ગયો.
સમુત્થિતા સા હિ સભા સપાર્થિવા સવિપ્રરાજન્યવિશા સશૂદ્રકા । સભાગત પ્રેક્ષ્ય તપન્તમર્ચિષાં વિનિઃસૃતં રાહુમુખાદ્યથા રવિમ્ ।। 25
પછી આખી સભા—રાજાઓ, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો—એ blazing પુરુષને જોઈને, જાણે રાહુના મુખમાંથી સૂર્ય નીકળે તેમ, ઊભી રહી ગઈ.
સ તેન પૂર્વં જયતાં ભવાનિહ દ્વિજાતિનોક્તોઽભિમુખઃ કૃતાઞ્જલિઃ । જયં જયાર્હેણ સમેત્ય વર્ધિતો વિરાટરાજો હ્યભિવાદયચ્ચ તમ્ ।। 26
તે વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં દ્વિજાતિ દ્વારા પહેલા સંબોધવામાં આવ્યા; ભેટવા આવ્યા ત્યારે, વિરાજ રાજાએ હાથ જોડીને તેમને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું અને તેમનો આદર કર્યો.
તમબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિરેષ પાર્થિવો વિરાટરાજો મધુરાક્ષરં વચઃ। પ્રાપ્તઃ કુતસ્ત્વં ભગવન્કિમિચ્છસિ ક્વ યાસ્યસે કિં કરવાણિ તે દ્વિજ ।। 27
વિરાજ રાજાએ હાથ જોડીને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'ભગવન, તમે ક્યાંથી આવ્યા છો? તમને શું જોઈએ છે? તમે ક્યાં જશો? હું તમારા માટે શું કરી શકું, કહો.'
શ્રુતં ચ શીલં ચ કુલં ચ શંસ મે ગોત્રં તથા નામ ચ દેશમેવ તે। સત્યપ્રતિજ્ઞા હિ ભવન્તિ સાધવો વિશેષતઃ પ્રવ્રજિતા દ્વિજાતયઃ ।। 28
મહેરબાની કરીને તમારું શિક્ષણ, સ્વભાવ, કુળ, ગોત્ર, નામ અને દેશ કહો; કેમ કે સારા માણસો, ખાસ કરીને સંન્યાસી બ્રાહ્મણો, હંમેશા સાચું બોલે છે.
યથાઽનુરૂપં પ્રચરામિ તે ત્વહં ન ચાવમન્તા ન તવાભિભાષિતમ્ । અપૂજિતા હ્યગ્નિસમા દ્વિજાતયઃ કુલં દહેયુઃ સવિષા ઇવોરગાઃ ।। 29
હું તમારી સાથે યોગ્ય રીતે વર્તીશ; ન તો તમને અવગણું અને ન તો તમારા શબ્દોને. કેમ કે, અનાદર કરેલા બ્રાહ્મણો અગ્નિ સમાન હોય છે અને તેઓ કુટુંબને ઝેરી સાપની જેમ બળી નાખે છે.
સર્વાં ચ ભૂમિં તવ દાતુમુત્સહે સદણ્ડકોશાં વિસૃજામિ તે પુરમ્ । કસ્યાસિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં કર્મ ચાત્રાચરસિ દ્વિજોત્તમ ।। 30
હું તમને આખી જમીન, ખજાનો અને સેના સહિત આપી શકું છું; તમારે ઈચ્છો તો શહેર પણ છોડું. તમે કયા રાજાના પ્રદેશમાંથી અહીં આવ્યા છો? અહીં કયું કામ કરો છો, શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિ?
એવં બ્રુવાણં તમુવાચ પાર્થિવં યુધિષ્ઠિરો ધર્મમવેક્ષ્ય ચાસકૃત્ । સત્યં વચઃ કો ન્વિહ વક્તુમુત્સહેદ્યથાપ્રતિજ્ઞં તુ શૃણુષ્વ પાર્થિવ ।। 31
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, યુધિષ્ઠિરે ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબ આપ્યો: 'અહીં કોણ સાચા શબ્દો, જેમ વચન આપ્યું હોય તેમ, બોલી શકે? પણ, રાજા, હવે તમે મારી સાચી વાત સાંભળો.'
શ્રુતં ચ શીલં ચ કુલં ચ કર્મ ચ શૃણુષ્વ મે જન્મ ચ દેશમેવ ચ । ગુરૂપદેશાન્નિયમાચ્ચ મે વ્રતં કુલક્રમાર્થં પિતૃભિર્નિયોજિતમ્ ।। 32
મારા શિક્ષણ, સ્વભાવ, કુળ, વ્યવસાય, જન્મ અને દેશ વિશે સાંભળો; મારું વ્રત ગુરુઓના ઉપદેશ અને નિયમથી છે, જે પિતૃઓએ કુળની પરંપરા માટે નક્કી કર્યું છે.
દ્વિજો વ્રતેનાસ્મિ ન ચ સ્વતઃ પ્રભો સંમુણ્ડિતઃ પ્રવ્રજિતસ્ત્રિદણ્ડભૃત્ । ઇદં શરીરં મમ પશ્ય માનુષં સમાવૃતં પઞ્ચભિરેવ ધાતુભિઃ ।। 33
હું વ્રત ધરાવતો દ્વિજાતિ છું, સ્વેચ્છાએ નહીં, પણ સંન્યાસી, મુંડન કરેલો અને ત્રિદંડ ધારણ કરતો. આ મારો માનવ શરીર જુઓ, જે પાંચ તત્વોથી બનેલું છે.