સ શાશ્વતીઃ સમા રાજન્પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્। જરામાર્ચ્છન્મહાઘોરાં નાહુષો રૂપનાશિનીમ્
હે રાજા, યયાતિએ વર્ષો સુધી ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કર્યું; પછી નહુષપુત્ર યયાતિને રૂપનો નાશ કરતી ભયાનક વૃદ્ધાવસ્થા આવી.
જરાઽભિભૂતઃ પુત્રાન્સ રાજા વચનમબ્રવીત્। યદું પૂરું તુર્વસું ચ દ્રુહ્યું ચાનું ચ ભારત
વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલી રાજાએ પોતાના પુત્રો યદુ, પુરુ, તુર્વસુ, દુર્હ્યુ અને અનુને બોલાવીને કહ્યું.
યૌવનેન ચરન્કામાન્યુવા યુવતિભિઃ સહ। બિહર્તુમહમિચ્છામિ સાહ્યં કુરુત પુત્રકાઃ
હું હજી યુવાન છું અને યુવતીઓ સાથે ઇચ્છાઓ ભોગવી રહ્યો છું; મને હજી આનંદ માણવો છે, બેટાઓ, તમે મને એ સુવિધા આપો.
તં પુત્રો દૈવયાનેયઃ પૂર્વજો વાક્યમબ્રવીત્। કિં કાર્યં ભવતઃ કાર્યમસ્માકં યૌવનેન તે
ત્યારે દેવયાનીના મોટા પુત્રએ કહ્યું: પિતાજી, તમારું યુવાની અમારે કે તમને શું કામની?
યયાતિરબ્રવીત્તં વૈ જરા મે પ્રતિગૃહ્યતામ્। યૌવનેન ત્વદીયેન ચરેયં વિષયાનહમ્
યયાતીએ કહ્યું: મારી વૃદ્ધાવસ્થા તું સ્વીકાર, અને તારા યુવાનપણાથી હું ઇન્દ્રિયસુખો માણી શકું.
યજતો દીર્ઘસત્રૈર્મે શાપાચ્ચોશનસો મુનેઃ। કામાર્થઃ પરિહીણોઽયં તપ્યેયં તેન પુત્રકાઃ
દીર્ઘકાળ યજ્ઞ અને ઉશનસ ઋષિના શાપને કારણે, મારા મનની ઇચ્છાઓ ઘટી ગઈ છે; એથી, મારા પુત્રો, હું દુઃખી છું.
મામકેન શરીરેણ રાજ્યમેકઃ પ્રશાસ્તુ વઃ। અહં તન્વાઽભિનવયા યુવા કામમવાપ્નુયામ્
તમામાંથી કોઈ એક મારા શરીરથી રાજ્ય સંભાળે, અને હું નવયુવાન રૂપથી મારા મનની ઇચ્છાઓ પૂરી કરી શકું.
તે ન તસ્ય પ્રત્યગૃહ્ણન્યદુપ્રભૃતયો જરામ્। તમબ્રવીત્તતઃ પૂરુઃ કનીયાન્સત્યવિક્રમઃ
પુત્રોમાંથી કોઈએ પણ તેમની વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી નહીં; ત્યારે સૌથી નાનો અને વચનનિષ્ઠ પુરૂએ કહ્યું.
રાજંશ્ચરાભિનવયા તન્વા યૌવનગોચરઃ। અહં જરાં સમાદાય રાજ્યે સ્થાસ્યામિ તેજ્ઞયા
રાજા, તમે નવયુવાન શરીરથી યુવાનીનો આનંદ માણો, હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા લઈને તમારા આદેશે રાજ્યમાં રહીશ.
એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિસ્તપોવીર્યસમાશ્રયાત્। સંચારયામાસ જરાં તદા પુત્રે મહાત્મનિ
પછી રાજર્ષિ યયાતીએ પોતાના તપના બળથી એ સમયે વૃદ્ધાવસ્થા પોતાના મહાન પુત્રને આપી દીધી.
પૌરવેણાથ વયસા રાજા યૌવનમાસ્થિતઃ। યાયાતેનાપિ વયસા રાજ્યં પૂરુરકારયત્
પછી રાજાએ પુરૂના યુવાનપણાથી યુવાની માણી, અને પુરૂએ યયાતીની વૃદ્ધાવસ્થા લઈને રાજ્ય સંભાળ્યું.
તતો વર્ષસહસ્રાણિ યયાતિરપરાજિતઃ। સ્થિતઃ સ નૃપશાર્દૂલઃ શાર્દૂલસમવિક્રમઃ
પછી યયાતી, જે અપરાજિત અને રાજાઓમાં વાઘ જેવો હતો, એ હજાર વર્ષ સુધી વાઘ જેવી તાકાતથી રહ્યો.
યયાતિરપિ પત્નીભ્યાં દીર્ઘકાલં વિહૃત્ય ચ। વિશ્વાચ્યા સહિતો રેમે પુનશ્ચૈત્રરથે વને
યયાતીએ પોતાની પત્નીઓ સાથે લાંબો સમય વિતાવ્યો અને પછી ચૈત્રરથ વનમાં વિશ્વાચી સાથે આનંદ કર્યો.
નાધ્યગચ્છત્તદા તૃપ્તિં કામાનાં સ મહાયશાઃ। અવેત્ય મનસા રાજન્નિમાં ગાથાં તદા જગૌ
ત્યાંયે, એ મહાન યશસ્વી યયાતી ઇચ્છાઓથી સંતોષ પામ્યો નહીં; એ વાત સમજીને, રાજા, તેણે આ ગાથા કહી.
ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ। ઇવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે
કોઈપણ ઇચ્છા ઇચ્છિત વસ્તુઓ ભોગવીને ક્યારેય શમતી નથી; તે ઘીથી વધતા અગ્નિ જેવી સતત વધે છે.
યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ। નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ મત્વા શમં વ્રજેત્
પૃથ્વી પર જેટલું ધાન, યવ, સોનુ, પશુ અને સ્ત્રીઓ છે – એ બધું એક માણસ માટે પૂરતું નથી; આ સમજીને મનુષ્યે સંતોષ મેળવવો જોઈએ.
યદા ન કુરુતે પાપં સર્વભૂતેષુ કર્હિચિત્। કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા
જ્યારે માણસ કોઈ જીવને ક્યારેય કર્મ, મન કે વાણીથી પાપ નથી કરતો, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે.
ન બિભેતિ યદા ચાયં યદા ચાસ્માન્ન બિભ્યતિ। યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા
જ્યારે માણસ પોતે ડરે નહીં અને બીજાને પણ ડરાવતો નથી, અને ન તો ઇચ્છે છે કે ન તો દ્વેષ કરે છે, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે.
ઇત્યવેક્ષ્ય મહાપ્રાજ્ઞઃ કામાનાં ફલ્ગુતાં નૃપ। સમાધાય મનો બુદ્ધ્યા પ્રત્યગૃહ્ણાજ્જરાં સુતાત્
આ રીતે ઇચ્છાઓની નાશવંતતા સમજીને, બુદ્ધિશાળી રાજાએ મનને સ્થિર કરીને પુત્ર પાસેથી વૃદ્ધાવસ્થા પાછી લીધી.
તતો વર્ષસહસ્રાન્તે યયાતિરપરાજિતઃ।' દત્વા ચ યૌવનં રાજા પૂરું રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ। અતૃપ્ત એવ કામાનાં પૂરું પુત્રમુવાચ હ
પછી હજાર વર્ષ પૂરા થયા પછી, અપરાજિત યયાતીએ યુવાનપણ પુરૂને આપી, તેને રાજગાદીએ બેસાડ્યો અને ઇચ્છાઓથી અતૃપ્ત રહી પુત્ર પુરૂને કહ્યું.
ત્વયા દાયાદવાનસ્મિ ત્વં મે વંશકરઃ સુતઃ। પૌરવો વંશ ઇતિ તે ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતિ
તારા દ્વારા મને વારસદાર મળ્યો છે; તું મારા વંશને આગળ વધારનાર પુત્ર છે. તારા કારણે આ વંશ દુનિયામાં 'પૌરૂવ વંશ' તરીકે ઓળખાશે.
તતઃ સ નૃપશાર્દૂલ પૂરું રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ। તતઃ સુચરિતં કૃત્વા ભૃગુતુઙ્ગે મહાતપાઃ
પછી એ રાજાઓમાં વાઘ સમ યયાતીએ પુરૂને રાજ્ય પર બેસાડ્યો અને પછી ભૃગુ પર્વત પર ઉત્તમ કર્મો અને મહાન તપ કર્યો.
કાલેન મહતા પશ્ચાત્કાલધર્મમુપેયિવાન્। કારયિત્વા ત્વનશનં સદારઃ સ્વર્ગમાપ્તવાન્
લાંબા સમય પછી, સમયના નિયમ પ્રમાણે, તેણે પત્ની સાથે ઉપવાસ કરીને આ દુનિયાને અલવિદા કહી સ્વર્ગમાં સ્થાન મેળવ્યું.
યયાતિઃ પૂર્વજોઽસ્માકં દશમો યઃ પ્રજાપતેઃ। કથં સ શુક્રતનયાં લેભે પરમદુર્લભામ્
યયાતિ, જે આપણા પૂર્વજ અને પ્રજાપતિના દસમા પુત્ર હતા—એમણે શુક્રની દુર્લભ પુત્રી કેવી રીતે પામી?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ તપોધન। આનુપૂર્વ્યા ચ મે શંસ રાજ્ઞો વંશકરાન્પૃથક્
હું આ વાત વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે મહાત્મા! અને રાજાના વંશના અલગ અલગ પિતૃઓ પણ ક્રમવાર મને કહો.
યયાતિરાસીન્નૃપતિર્દેવરાજસમદ્યુતિઃ। તં શુક્રવૃષપર્વાણૌ વવ્રાતે વૈ યથા પુરા
યયાતિ એવા રાજા હતા કે જેમની તેજસ્વિતા દેવરાજ જેવી હતી; પહેલાં જે રીતે શુક્ર અને વૃષપર્વાએ પોતાની પુત્રી આપી હતી, એ જ રીતે ફરી આપેલી.
તત્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ પૃચ્છતે જનમેજય। દેવયાન્યાશ્ચ સંયોગં યયાતેર્નાહુષસ્ય ચ
હવે, હે જનમેજય, તું પૂછે છે એટલે હું યયાતિ અને દેવયાનીના મિલનની આખી વાત તને કહું છું.
સુરાણામસુરાણાં ચ સમજાયત વૈ મિથઃ। ઐશ્વર્યં પ્રતિ સંઘર્ષસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે
દેવતાઓ અને અસુરો વચ્ચે ત્રણે લોકમાં સર્વત્ર રાજસત્તા માટે મોટો સંઘર્ષ થયો.
જિગીષયા તતો દેવા વવ્રિરેઽઙ્ગિરસં મુનિમ્। પૌરોહિત્યેન યાજ્યાર્થે કાવ્યં તૂશનસં પરે
વિજયની ઈચ્છાથી દેવોએ અંગિરસ મુનિને યજ્ઞના પુરોહિત તરીકે પસંદ કર્યા, જ્યારે બીજાઓએ કાવ્ય ઉશનસને પસંદ કર્યો.
બ્રાહ્મણૌ તાવુભૌ નિત્યમન્યોન્યસ્પર્ધિનૌ ભૃશમ્। તત્ર દેવા નિજઘ્નુર્યાન્દાનવાન્યુધિ સંગતાન્
એ બંને બ્રાહ્મણો હંમેશા એકબીજાથી સ્પર્ધા કરતા; ત્યાં દેવોએ યુદ્ધમાં ભેગા થયેલા દાનવોને હરાવ્યા.