મેરુઃ પ્રચ્છાદિત ઇવ વસન્વજ્રોણ મુષ્ટિના। આખ્યાતા ષણ્ડકોસ્મીતિ પ્રતિજ્ઞાતં હિ પાતકં
મેરુ પર્વત જેમ ઘેરા વાદળોથી ઢંકાય છે તેમ, હું પણ શંડ તરીકે ઓળખાઈશ; આ મારી પ્રતિજ્ઞા છે, ભલે એ દુર્ભાગ્ય હોય.
ઇત્યેવમુક્ત્વા પુરુષપ્રવીરસ્તથાર્જુનો ધર્મામૃતાં વરિષ્ઠઃ। વાક્યં તથાસૌ .... ભૂયો નૃપોઽપરં ભ્રાતર...બભાષે
આ રીતે વાત કરી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મરૂપ અમૃતમાં ઉત્તમ અર્જુને ફરી રાજાને સંબોધન કર્યું અને પછી બીજાં ભાઈએ પણ વાત કરી.
કિંકર્મા કિંસમાચારો નકુલોયં ભવિષ્યતિ। સુકુમારશ્ચ શૂરશ્ચ દર્શનીયઃ સુખોચિતઃ
આ નકુલ કયું કામ અને કયું વર્તન અપનાવશે? એ કોમળ, શૂરવીર, સુંદર અને સુખમાં રહેવાને આદતવાળો છે.
અદુઃખાર્હશ્ચ બાલશ્ચ લાલિતશ્ચાપિ નિત્યશઃ । સોયમાર્તશ્ચ શાન્તશ્ચ કિં નુ રોચયતાત્ત્વિહ
એ દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી, યુવાન છે અને હંમેશા લાડમાં રહ્યો છે; છતાં હવે દુઃખી અને શાંત છે—તો એ અહીં શું કરવા માંગે છે?
કિં ત્વં નકુલ કુર્વાણસ્તસ્ય તાત ચરિષ્યસિ। કર્મ તત્ત્વં સમાચક્ષ્વ રાજ્યે તસ્ય મહીપતેઃ
નકુલ, તું અહીં કયું કામ કરશે અને કઈ ફરજ નિભાવશે? હે પ્રિય, રાજાની સેવા માટે તું કયું કાર્ય પસંદ કરશો તે કહો.
અશ્વાધ્યક્ષો ભવિષ્યામિ વિરાટસ્યેતિ મે મતિઃ। દામગ્રન્થીતિ નામ્નાઽહં કર્મૈતત્સુપ્રિયં મમ
મારી ઈચ્છા છે કે હું વિરાટના ઘોડાઓનો અધિકારી બનીશ; મને દામગ્રંથિ નામથી ઓળખાશે અને આ કામ મને ખૂબ જ પ્રિય છે.
દામગ્નન્થી પરિજ્ઞાતઃ કુશલો દામકર્મણિ । ન માં પરિભવિષ્યન્તિ જના જાત્વિહ કર્હિચિત્
દામગ્રંથિ તરીકે ઓળખાતો અને ઘોડા સંભાળવામાં કુશળ હોવાથી, અહીં કોઈ પણ કદી મને અવગણશે નહીં.
કુશલોત્સ્મ્યશ્વશિક્ષાયાં તથૈવાશ્વચિકિત્સને। પ્રિયાશ્ચ સતતં મેઽશ્વાઃ કુરુરાજા યથા તવ
હું ઘોડા શીખવાડવામાં અને તેમનાં ઉપચારમાં નિપુણ છું; હે કુરુરાજ, ઘોડાઓ મને હંમેશા પ્રિય છે, જેમ તને છે.
ન માં પરિભવિષ્યન્તિ કિશોરા વડવાસ્તથા । ન દુષ્ટાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ પૃષ્ઠે ધુરિ ચ મદ્ગતાઃ
ન તો કિશોર ઘોડા કે માદીઓ મને અવગણશે, ન તો મારા સંભાળમાં રહેલા દુષ્ટ ઘોડા કદી ઉગ્ર બનશે.
દ્રક્ષ્યન્તિ યે ચ માં કેચિદ્વિરાટનગરે જનાઃ । તેભ્ય એવં પ્રવક્ષ્યામિ વિહરિષ્યામ્યહં યથા
વિરાટનગરમાં જો કોઈ મને ઓળખશે, તો હું એમને યોગ્ય રીતે કહીશ અને મારી પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે રહીશ.
પાણ્ડવેન હ્યહં તાત અશ્વેષ્વધિકૃતઃ પુરા। ઇતિ તસ્ય પુરે છન્નશ્ચરિષ્યામિ મહીપતે । ઇત્યેતદ્વઃ પ્રતિજ્ઞાતં વિહરિષ્યામ્યહં યથા
હે પિતા, પહેલાં હું પાંડવના ઘોડાઓનો અધિકારી હતો; હવે હું એ શહેરમાં છુપાઈને રહીશ, હે રાજા. આ મારી પ્રતિજ્ઞા છે અને એ પ્રમાણે જ વર્તીશ.
નકુલેનૈવમુક્તસ્તુ ધર્મરાજોઽબ્રવીદ્વચઃ। બૃહસ્પતિસમો બુદ્ધ્યા નયેનોશનસા સમઃ
નકુલએ આવી રીતે કહ્યું ત્યારે ધર્મરાજે જવાબ આપ્યો, જે બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન અને નીતિમાં ઉશનાસ જેવો હતો.
મન્ત્રૈર્નાનાવિધૈર્નીતઃ પથ્યેષુ પરિનિષ્ઠિતઃ । સુપ્રણીતઃ સુમાર્ગસ્થો રાજતન્ત્રમવાપ યઃ
જેને વિવિધ મંત્રોથી યોગ્ય રીતે માર્ગદર્શન મળ્યું, યોગ્ય આચારમાં સ્થિર રહ્યો, અને યોગ્ય માર્ગે ચાલ્યો, એણે રાજકાજનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન મેળવ્યું.
ન ચાસ્ય સ્ખલિતં કિંચિદ્દદૃશુસ્તદ્વિદો જનાઃ। સુનીતિજ્ઞશ્ચ શૂરશ્ચ સર્વમન્ત્રવિશારદઃ
અને જે લોકો આવા વિષયોમાં નિષ્ણાત હતા, એમને એમાં કોઈ ખોટ દેખાઈ નહીં; એ સુનીતિ જાણનાર, બહાદુર અને બધા સલાહકાર્યમાં પારંગત હતો.
અધિકો માતુરસ્માકં કુન્ત્યાઃ પ્રિયતમઃ સદા। સહદેવ કથં કર્મ તસ્ય રાજ્ઞઃ કરિષ્યસિ। કિં વા ત્વં તાત કુર્વાણઃ પ્રચ્છન્નો વિચરિષ્યસિ
કુન્તિમાતા માટે એ હંમેશાં અમારાથી વધુ પ્રિય રહ્યો; સહદેવ, તું એ રાજાને કેવી રીતે સેવા આપશે? કે પછી, બેટા, તું કોઈ બીજું કામ છુપાઈને કરશે?
ગોસઙ્ખ્યાતા ભવિષ્યામિ વિરાટસ્યેતિ રોચયે। પ્રતિભોક્તા ચ દોગ્ધા ચ સઙ્ખ્યાનકુશલો ગવામ્। તન્ત્રીપાલેતિ મે નામ સ્વયં પ્રોક્તં ભવિષ્યતિ
હું વિરાટ માટે ગાયોની ગણતરી કરનારો તરીકે ઓળખાવું એ મને ગમશે; હું ગાયોનું દૂધ કાઢીશ અને એમને ચરાવું પણ, ગાયો ગણવામાં કુશળ છું; મારું નામ તંત્રિપાલ હશે.
અયોગા બહુલાઃ પુષ્ટાઃ ક્ષીરવત્યો બહુપ્રજાઃ । નિષ્પન્નસત્ત્વાઃ સુભૃતા હ્યપેતજ્વરકિલ્વિષાઃ
ગાયો ઘણી છે, મજબૂત છે, દૂધથી ભરપૂર છે અને એમના બચ્ચાં પણ ઘણાં છે; એ સારી જાતની, સારી રીતે રાખેલી અને રોગ-દુઃખથી મુક્ત છે.
દૃષ્ટચોરભયા નિત્યં વ્યાધિવ્યાઘ્રવિવર્જિતાઃ । ગાવઃ સુસહિતા રાજન્નિરુદ્વિગ્ના નિરામયઃ
રાજા, ગાયો હંમેશાં ચોર અને ભયથી સુરક્ષિત છે, રોગ કે વાઘ એમને ક્યારેય તકલીફ આપતા નથી; એ સારી રીતે રાખવામાં આવે છે, નિરાશા વગર અને તંદુરસ્ત છે.
ભવિષ્યન્તિ મયા ગુપ્તા વિરાટનગરે તદા। નિપુણત્વં ચરિષ્યામિ પ્રીતિરત્ર પરા હિ મે
ત્યારે હું વિરાટના શહેરમાં એ ગાયોનું રક્ષણ કરીશ; અહીં હું મારી કુશળતા બતાવીશ, કેમ કે આ કામમાં મને ખૂબ આનંદ છે.
અહં હિ ભવતા ગોષુ પ્રહિતઃ સતત પુરા। તત્ર મે કૌશલં સર્વમનુબદ્ધં વિશાંપતે
કારણ કે, પહેલાં તમે મને હંમેશાં ગાયો માટે જ મોકલતા; મારું બધું જ્ઞાન એમાં જ જોડાયેલું છે, રાજાઓના રાજા.
લક્ષણં ચરિતં ચૈવ ગવાં યચ્ચાપિ મઙ્ગલમ્ । સત્સર્વં મે સુવિદિતમન્યચ્ચાપિ વિશાંપતે
ગાયોની ઓળખ, વર્તન અને શુભ લક્ષણો મને સારી રીતે ખબર છે, રાજાઓના રાજા, અને પણ ઘણું બધું હું જાણું છું.
વૃષભાનપિ જાનામિ રાજન્પૂજિતલક્ષણાન્। યેષાં મૂત્રમુપાઘ્રાય અપિ વન્ધ્યા પ્રસૂયતે
રાજા, હું એવા વાછરડાંઓને પણ ઓળખું છું, જેમના પર સન્માનના ચિહ્નો હોય છે; જેમનું મૂત્ર સુઘી લેતાં પણ વાંઝિયા ગાય ગર્ભધારી થાય છે.
સોઽહમેવં ચરિષ્યામિ પ્રીતિરત્ર પરા હિ મે। વિરાટનગરે ગૂઢો રંસ્યેઽહં તેન કર્મણા
હું આવું જ કામ કરીશ, કેમ કે મને આમાં ખૂબ આનંદ છે; વિરાટના શહેરમાં છુપાઈને, હું એ કામમાં આનંદ માણીશ.
તોષયિષ્યે ચ રાજાનાં મા ભૂચ્ચિન્તા તવાનઘ । ન ચ માં વેત્સ્યતિ પરસ્તત્તે રોચતુ પાર્થિવ। ઇત્યેતદ્વઃ પ્રતિજ્ઞાતં વિચરિષ્યામ્યહં યથા
હું રાજાને પ્રસન્ન કરીશ; તને કોઈ ચિંતા રહે નહીં, પાપરહિત; કોઈ પરકિયો મને ઓળખી શકશે નહીં, રાજા, આ વાત તને ગમે તો સારું; હું જે કહ્યું એ પ્રમાણે જ વર્તીશ, એ વચન આપું છું.
કેનાત્ર કર્મણા કૃષ્ણા દ્રૌપદી વિચરિષ્યતિ। ન હિ કિંચિદ્વિજાનાતિ કર્મ કર્તું યથા સ્ત્રિયઃ
અહીં કૃષ્ણા દ્રૌપદી કયું કામ કરીને ફરશે? કેમ કે, સ્ત્રીઓ જે કામ કરે છે એમાં એને કંઈ જ ખબર નથી.
માલ્યાગન્ધાનલઙ્કારાન્વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। એતાન્યેવાભિજાનાતિ યથાજાતા ચ ભામિની
એ ફક્ત ફૂલોની વેણી, સુગંધ, આભૂષણ અને વિવિધ વસ્ત્રો જાણે છે, જેમ સુંદર સ્ત્રીઓમાં સ્વાભાવિક હોય છે.
પતિવ્રતા મહાભાગા કથં નુ વિચરિષ્યતિ। ઇયં તુ નઃ પ્રિયા ભાર્યા પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસી
આ પતિવ્રતા અને ભાગ્યશાળી સ્ત્રી કેવી રીતે ફરશે? એ તો અમને ખૂબ જ પ્રિય પત્ની છે, આપણા જીવથી પણ વધારે.
માતેવ પરિપાલ્યા ચ પૂજ્યા જ્યેષ્ઠા સ્વસેવ ચ । સુકુમારી સુશીલા ચ રાજપુત્રી યશસ્વિની । કથં વત્સ્યતિ કલ્યાણી વિરાટનગરે સતી
માતા જેવી રક્ષાયોગ્ય, મોટી બહેન જેવી માનનીય, નાજુક અને સદાચારી, રાજકુમારી અને યશસ્વિ — આવી શુભ લક્ષણવાળી સ્ત્રી વિરાટના શહેરમાં કેવી રીતે રહેશે?
અહં વત્સ્યામિ રાજેન્દ્ર નિર્વૃતો ભવ પાર્થિવ। યથા તે મત્કૃતે શોકો ન ભવેન્નૃપતે શૃણુ। યથા તુ માં ન જાનન્તિ યત્કરિષ્યામ્યહં પ્રભો
હું ત્યાં રહીશ, રાજા, તું નિરાંતે રહેજે; હું એવું કરીશ કે તને મારા વિષે કોઈ દુઃખ ના થાય. સાંભળ, હું શું કરું છું જેથી કોઈ મને ઓળખી ન શકે.
છન્ના વત્સ્યામ્યહં યન્માં ન વિજાનન્તિ કેચન। વૃત્તં તચ્ચ સમાખ્યાસ્યે શર્મ તેસ્તુ વિશાંપતે
હું છુપાઈને રહીશ જેથી કોઈ મને ઓળખી ન શકે; હું શું કરું એ તને કહું છું, જેથી તને શાંતિ મળે, રાજાઓના રાજા.